Jumaǵalı ıshan meshiti

Taýdyń etegi ertede jer astynan atqylap jatqan sansyz bulaqtarǵa toly bolǵan. Tóbedegi Qaınar, Tasastaý, Tasqabaq aýyldarynyń eski jurtynda qorjyn úıler, sharýashylyq qurylystar, tas qudyqtar, meshit-medrese oryndary jaqsy saqtalǵan. Ústirttiń bergi basy qazaq aýyldary bolsa, arǵy basy – Hıýa men Horezmge qaraı qulaıtyn sansyz soqpaqtar. Sonyń eń irisi – Samnyń súrleýi. Ony Syrym batyr jaýdan qorǵanýǵa, áskerin tynyqtyrýǵa jaqsy paıdalanypty. Ústirt eki júz jyl buryn qazaq batyrlarynyń qor­ǵanysy boldy. Aral teńiziniń arǵy betindegi jurtpen qarym-qatynastyń jaqsy jolǵa qoıyl­ǵandyǵynyń bir belgisi – Dońyztaý boıyndaǵy aýyldarda meshit-medreseler júıesi jaqsy damydy. Bul jaq­­ta balalardyń saýatyn ashqan ustazdardyń deni – Hıýa med­re­sesinde oqyǵandar. Ústirt boıy­nyń jurty keńes ókimetin ashyq moıyn­damady. Sodan bolar, 1950 jyldardyń ortasynda Dońyz­taýdyń tóbesine áskerı ushaq­tar ornalastyrylady degen saıa­satpen aýyl turǵyndaryn túgel oıǵa túsirip, jańadan quryl­ǵan «Oımaýyt» pen «Dıar» keń­sharyna qonystandyrdy. Baı­ǵa­nın aýdanynda jerasty sy­naq­tary ótip jatty. Ústirt qulazydy, taý etegindegi bulaq kózderi de jabyldy. Áskerı polıgonǵa aınalǵan atajurtqa sodan qaıtyp eshkim oralǵan joq. Bilimdi adamdary kóp shyqqan qasıetti qonys bir ǵasyr boıy ishki syryn jasyrǵan óli mekenge aınaldy.

Arheolog, tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Serik Ájiǵalı Ústirt boıynda tóń­keriske deıingi qazaq qys­taý­lary jaqsy saqtalǵan deıdi. Bir-birimen jalǵasqan Qaınar, Tasastaý, Tasqabaqta áli kúnge deıin tóbesi qamyspen jabylyp, laımen bastyrylǵan, qam kir­pishten turǵyzylǵan qorjyn úı­ler de, tas úıler de kezdesedi. Kóshe boıynda adam belinen kele­tin, betterin múk basqan tas qu­dyq­tar tur.

Qazaq ıshandar ınstıtýtynyń iri ókili, tereń bilim ıesi Jumaǵalı Orazalyuly 1892 jyly ataqonysy Tasqabaqta meshit ashty. Bul – saz ben balshyq aralastyra ılengen, shıki kirpishpen qalanǵan, tórt buryshty, eki úlken bólmeli qaza­qy meshit. Osy jazda jergilikti arheo­logter qazba jumystaryn júr­gizý kezinde Quran kitabynyń paraq­taryn, mys­tan jasalǵan at úzeń­gisin tapty. Meshittiń syr­tynda, kúnshyǵys betinde Juma­ǵalı ıshan men onyń áıeli Umma­gúlsim jerlengen. Aqtóbe oblys­tyq eskert­kishterdi zertteý, qor­ǵaý orta­lyǵynyń dırektory Far­­had Dosmuratovtyń aıtýynsha, arheo­logter meshittiń irge­tasyn ashqan soń, qulap jatqan qu­­ry­lys­ty odan ári qozǵamaý týra­ly uıǵa­rymǵa kelipti. «Tóbesi qu­lasa da, qabyrǵalary túgel jo­ıyl­­ma­ǵan. Bir jaq betinde qabyr­­ǵasy úsh tereze ornymen jaq­sy saq­tal­­ǵan, mıhraby da tur. 30-jyl­da­­ry Jumaǵalı ahýn­nyń balasy Jıen­­­­ǵalı ustal­ǵan soń meshit qa­raý­­­syz qaldy. Keıin keńshardyń mal qa­­maıtyn qorasyna aınaldy. Ju­­ma­­ǵalı ıshannyń áýleti keńes óki­­­me­tiniń zorlyǵyn kóp kórdi», deıdi ol.

Orynbor dinı basqarmasyna táýelsiz, derbes qazaq múftııa­tyn ashý týraly másele kóter­gen, qazaq balalaryn saýat­tandyrý jolynda qazaq medresesi júıe­sin qalyptastyrǵan Dosjan ıshan Qashaquly men (1815-1896j.) Jumaǵalıdy taǵdyr baı­lanys­tyrdy. Jumaǵalı 1860 jyly Dońyztaýda Orazaly ıshan­nyń shańyraǵynda dúnıege kelgen. Orazaly 11-12 jastaǵy zerek ulyn Mysyrdaǵy «Ál-Azhar» medresesine oqýǵa túsiredi. Keı derekte Mysyrǵa barar aldynda Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde de oqyǵan deıdi. Sol zamanda ıslamnyń eń bedeldi oqý orny «Ál-Azharǵa» kóp adamnyń qoly jete bermegen. Zeıindi balasynyń oqýyna bar qarajatyn aıamaǵan áke aıaqastynan dúnıeden ozyp, uly jat jerde kóp qıynshylyq kórgen. Mysyrda jalǵyz qalǵan jas balanyń jaǵdaıyna alańdaǵan bir ustazy «Asa qabiletti túrik balasy qarjy jetispeýshiliginen oqýyn úzip alatyn túri bar. Soǵan kómektesip, saýabyn alatyn jan tabylar ma eken?» dep tanystaryna hat ta jazypty. Osy habardy estigen bir aýqatty arab Jumaǵalıǵa jolyǵyp, oqý aqysyn tóleýge kelisedi. Biraq Jumaǵalı oqýyn aıaqtaǵan boıy Mysyr qalasynyń túbindegi álgi baıdyń aýlyna baryp bala oqytýǵa tıis. 1874 jyly Mekkege qajylyq saparmen kelgen Dosjan Qashaquly Jumaǵalıdyń jaǵdaıyn estip, balamen keńesip, oqý aqysyn tólegen arab aýqattysyna qa­ryzyn qaıtaryp bergen. Jas ustaz Dosjan ıshannyń Temir ýezinde salyp jatqan medresesine oqytýshylyqqa keldi. Osy kezden bastap bilimdi jastyń ómir joly Dosjan ǵulamamen baılanysty boldy. Jumaǵalı Dosjan ıshannyń qyzy Ummagúlsim­ge úılengen. Arab, orys, fransýz, túrik tilderin jetik meń­gergen jas ustaz Shılisý med­re­sesin basqarǵan jyldary adal­dyǵymen, saýattylyǵymen, eńbek­qorlyǵymen kózge túsken.

Shılisý boıynda Birmán Kóshimqululy salǵan Dosjan ıshannyń «jelkendi» meshiti janyndaǵy medresede sol tóńirektegi aýyldardyń balalary oqıdy. Sabaq ýaqyty erte kóktemnen bastalyp, qys túskenshe jalǵasqan. Qańtar, aqpan aılarynda balalar aýyldaryna ketedi. Medresede oqý tegin, biraq jyldap jatyp oqıtyn balalarynyń azyǵy úshin ákeleri qoı, jylqy, túıe ákep tastaıtyn. Medrese janynda sharýashylyq uıymdastyrylyp, balalar mal kútimin ózderi qolǵa alady. Oqý aqysyn tóleýge jaǵdaıy joq otbasylardyń balalary tegin oqyp, jataqhana qujyralarynda tegin jatyp, tegin tamaqtanǵan. Oqý jyly tym uzaq. Myńdaǵan shákirtti as-sýdan taryqtyrmas úshin Dosjan ıshan arpa, bıdaı, tary ósirip, qysqy azyq qoryn uraǵa jınatady. Shılisý boıyna alma, alsha, shıe, júzim aǵashtary egilip, qaıyń, terek, qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzylady. Tipti tájirıbe retinde kúrish pen shaı da egiledi. Bul týraly Ábýbákir Kerderiniń óleńinde jazylǵan. Balalar osylaısha eńbek sabaǵynda baǵbandyq kásipti meńgeredi. Dosjan baǵynyń almalaryn Orynbordan kúzde kópester kelip, kóterme baǵamen satyp alatynyn zertteýshi marqum Ǵalym Ahmedov muraǵat derekterinen tapqan. Baý-baqsha ónimderin satýdan túsken qarjy oqýshylar­dyń kıimi men oqý quraldaryna jumsalǵan. 1874 jyldan 1892 jylǵa deıin Shılisý meshitinde bas ımam qyzmetin atqarǵan Jumaǵalı oqytýshylyqpen qatar sharýashylyq jumystaryn da jaqsy uıymdastyra bildi. Ári menedjer, ári bilimdi ustazdyń týǵan aýlyna kelýin aǵalary qalaıdy. Orazaly ıshannyń týystary 1892 jyly Dosjan ıshannyń aýlyna kelip ruqsat surap, Jumaǵalıdy otbasymen Tasqabaqqa kóshirip alyp ketedi. Ataqonysyna oralǵan ustaz bul jerde de meshit-medrese salýdy qolǵa aldy. Aǵaıyndardyń qol­daýymen Tasqabaqtyń shetin­de eki úlken bólmeli meshit turǵyzyldy. Jumaǵalı Tasqa­baq­pen shektelip qalmaı, sol kez­degi qazaq oqyǵandarymen tike­leı baılanysta bolyp, Reseıdiń kúshtep shoqyndyrý saıa­satyna ashyq qarsy turǵan. Sol zamanda II Memlekettik Dýmada az halyq­tardyń jerin, tilin saqtaý, ult tilinde oqytý máseleleri kún tártibinde kóterilgende, Juma­ǵa­lı da qalys qalmady. Sankt- Peterbýrgke birneshe ret qaty­nap, qazaq oqyǵandarynyń pat­sha­nyń buratana halyqtardy hrıs­tıan dinine engizý týraly astyr­tyn saıasatyna qarsy petısııa uıymdastyrýǵa aralasty. Bir saparynda oǵan «panıslamıst, pantıýrkıst» degen aıyp taǵylyp, abaqtyǵa da jabylady. 1904 jyly Sankt-Peterbýrgten kele jatqan jolda qatty aýyryp qaıtys bolǵan. Ol qurylysy bastalǵan «Orynbor – Tashkent» temirjolynyń qazaq jerin kókteı ótýine qarsy bolǵan. Temirjol relsteriniń astyna elsizdegi balbal tastar, qulpytastar qalanyp jatty. Taǵylyq áreketti toqtatýdy talap etip, Reseıden kele jatqanda ómiri úzildi. О́ki­nish­­tisi, bilimdi azamattyń aralas­qan ortasy, jazǵan hattary, qol­jaz­balary tabylǵan joq. II Mem­lekettik Dýmanyń az ulttar máse­leleri jónindegi komıtetiniń ju­mysyna aralasyp, shoqyndyrý saıa­satyna qarsy jazylǵan hattary Reseı muraǵatynda saqtalýy múmkin.

Qazaq medreseler júıesin birizdilikke salýmen qatar, oqytý júıesin, ádistemesin ózgertýge atsalysqan ultjandy tulǵanyń jazbalary tereń zertteýdi qajet etedi. HIH ǵasyrdyń sońynda qazaq medreselerin bitirgenderdiń qu­qyqtyq saýattary joǵary bol­ǵan ári olar shyǵys tilderin jetik meńgergen. Ultjandy ustaz­­­dar­dan tálim alǵan jastar keńes ókimetiniń alǵashqy jylda­rynda elge aıanbaı qyzmet etti, sharýa­shylyq uıymdastyrý isine aralasty. Dosjan ıshan med­resesi shákirtterdiń arasynan jer, din, til, sharýashylyq isin jaqsy bilgen, talaýǵa túsken eliniń múddesi úshin kúreskender kóp shyqty. Sol zamanda Temir ýezi­nen II Memlekettik Dýmaǵa Alpys­baı Qal­menuly depýtattyqqa ótti. Birneshe til bilgen ǵalym Qudaı­bergen Jubanovty oqyt­qan ustazdar da osy Dosjan ıshan medresesiniń túlekteri edi. Túıin­dep aıtar bolsaq, el tarı­hyn­daǵy aqtańdaqtardyń biri – qazaq medreselerindegi bilim berý júıesi, oqytýshylyq dástúri, ádistemesi tereń zertteýdi qajet etedi. Bir anyǵy, dástúrli qazaq biliminiń bastaýynda qazaq med­reseleri tur.

Aqtóbe oblysy