Adam týraly ańyzdy jazsa, aqyn jazsyn. Geteniń poezııasyn aıtpaǵanda, «Jas Verterdiń qasiretteri» jannyń ishki sentımentaldy kórinisine qoıylǵan alyp eskertkish der edik. Al ult aqyny Qadyr Myrza Áliniń «Jazmyshy» men «Iirimi», Temirhan Medetbektiń tulǵalar portretin ashqan esseleri, Ulyqbek Esdáýlettiń «Ábilhaıaty» – jeke áńgimege júk. Aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzynyń «Esseler» jınaǵy kóńildiń qaltarys tustaryna saparlatar, sezimniń ushar basyna iz salar dańǵyl bitimimen kisi júregin baýraıdy. Aqynnyń nazarynan qarym-qatynastyń myńnan birge ǵana uǵynyqty usaq jipteri, lebizder sazy, maqtadaı mamyq kóńil kókjıeginiń juqa tozańy tys qalmaıdy. Munyń ústine aqyndyq ińkár júrek, qaısarlyq pen ójettik qosylǵanda tebirene tolqyndap oqýymyz zańdy. Kitaptyń alǵysózinde professor Tursynbek Kákishev: «Hanbıbiniń ózin sóıletsek: «Aqyn kóńili eshqashan qalypqa syıǵan emes, birde alaı, birde dúleı». Onyń estelikterinen, aqyndyǵyn ǵana emes, qarasózdi qatar alyp júretin prozashy ekenin ańǵardym», degen-tin. Birtýar Baýyrjan Momyshuly, qaharman Qasym Qaısenov, abyz Ábish Kekilbaev sekildi tulǵalar engen alýan saryndy týyndylar avtordyń jan alqabyn, qum daladaǵy sekseýildeı týmysyn, aqyndyq tegine aıqyn dálel bola almaq. Qazaqtyń has batyry, eldiń dara perzenti Baýyrjan Momyshuly haqynda jazylǵan «Aıbarly atamyz edi» atty essede qaharman erdiń aıshyqty bolmysy ashylady. Bir ǵana detalǵa nazar salyp qaralyqshy. Essedegi Baýyrjan Momyshulymen dıalogte aqynnyń jas ta bolsa jalyndy kelbeti baıqalady. «О́zimniń aqtalýymnan ózim qorqa til qattym.
– Ákeń bar ma?
– Bar.
– Kózi ashyq adam ba? Jasy qanshada?
– Iá, muǵalim. Jasy sizden jasyraq.
Baýyrjan ata myrs etip kúlip jiberdi. Teńeýimniń orynsyz shyqqanyna ózim de yńǵaısyzdanyp qaldym. Onymdy jýyp-shaımaq nıetpen:
– Ákem sizdiń aıaǵyńyzdy alyp kele jatqan kisi. О́leńdi jaqsy kóredi. Biraq maǵan Maǵjan týraly aıtqany esimde joq».
Has batyrdyń qabaǵyna qarap, qarsy aldynda sheshile sóılegen aqyn qyzdy tanyǵan Baýyrjan atamyz keıingi jyldarda da qaryndasyna sáýlesin tógip, aǵalyq aqylyn aıtqan. Batyrdyń Maǵjan týraly suraǵany, adamdyq úlkendigi, kishipeıildigi, jeke adam retindegi qyrlary essede aıdaı ashylyp, jurtqa beımálim Baýyrjan turpaty oqyrman kókiregine qattalady. Bir qyzyǵy, aqyn essede tulǵalar bolmysyn etene ádiptep, oń-soldy túsindirip jatpaıdy. Tek aýyz ádebıetindegi astarly tilmen órnek salyp, oqıǵalardy jińishke ǵana bederlegende, sóz quıryǵynyń ishinen sansyz sáýle men aýra tolqyny tumanyna batyra túsedi.
«Esseler» kitabyndaǵy kóńil qonyshyna ener sezimtal sýrettiń biri – Qasym Qaısenov bolmysy. Halyq qaharmanynyń jalpaq jurtqa beıtanys adamdyq kelbeti, ishki beınesiniń jasyryn qatparlary essede jan-jaqty ádiptelip, aıshyqtalady. Esseniń basy erte tańmen ataqty Qasym Qaısenovtiń Ońtústikke, aqynǵa sálem berýge kele jatqany jóninde habardan bastalady. Jańaqorǵanǵa emdelýge jolǵa shyqqan batyr Shymkenttegi ózi súıip oqıtyn, kóńili qulaǵan aqyn qaryndasyn izdep keledi. Úshinshi qabatta turatyn aqyn báıek bolyp, batyrdyń aldynan shyǵady. Lebizin bildirgen Qaısenov aqjarma sózin aıtyp, joǵary qabatqa shyǵýǵa aıaq jaramaıtynyn, jolǵa asyǵys ekenin aıtyp, júrýge qamdanady. Osy tusta han qyzyndaı Hanbıbiniń qaısar turpaty batyrǵa toqtaý salady.
«Qandaı amal tabaıyn. Aqyry táýekelge bel býyp:
– Aǵa! Túsińizshi jerge. Ári qaraı arqalap shyǵamyn!
Belgisiz uly kúsh boıymdy kernegendeı boldy.
– Aý? Ne deıdi?
Bul sózdi estigenmen, ishteı tańdanyp ta qaldy. Qasqyr júrekti azamatym-aı! «Erdi namys óltiredi», bar qýatyn jınap, kólikten túsýge áreket jasady...». «Batyr aqyn bolmasa, ol boıyna min emes, aqyn batyr bolmasa, kórgen kúni –kún emes!» degen osy bolar. Syn saǵatta «Ári qaraı arqalap shyǵamyn!» degen aqyn ójettigi bir el qaharmanyna ǵana emes, kúlli adamdyq erlikke, ádilet-arǵa, izgilikke jasalǵan jaqsylyqtaı áser qaldyrady. Aqyn qaryndasynan adamdyq irilikti, aqyndyq bıikti kórgen batyr baılaýyn aǵytqan sabadaı sheshilip qoıa beredi. «Soǵys týraly, meniń partızandyq ómirim týraly on jeti kitap shyqty. Biraq bárinde de meniń batyrlyǵym, jaýǵa qataldyǵym, Otanǵa berilgendigim, el-jurt aldyndaǵy paryzymdy adal ótegendikterim jazyldy. Al adam retindegi sezimderim, túsinikterim, muńaıyp-jylaıtynym, jaqsy áserge bólenip, qýanatynym tolyq jazylyp bitken joq. Ol bir-eki kitapqa syımaıdy da!»
Rasynda, bizder tulǵa týraly tolǵaǵanda ony jeke adam retinde qarastyra bermeımiz-aý. Meıli patsha, meıli danyshpan, meıli etikshi bolsyn, ol eń aldymen, et-júrekti adam emes pe? Geteniń sózimen aıtsaq, «Adamdar úlken sábı jáne kishi sábı bolyp ekige bólinedi» emes pe? Halyq qaharmany Qasym Qaısenov týraly essede batyrdyń osy bir shynaıy týma minezi ashylyp, oqyrmandy ózine yntyq ete túsedi. Qaharman Qasym bolmysyn tanyǵan saıyn osyndaı oılar jetektep, estelik jaryqshaǵymen birge júzgendeı bolasyń.
«Esseler» jınaǵynda kópke esimi qanyq aqyn-jaýzshylar, batyrlar, ákimder, túrli saparlar týraly syrly sýretter qamtylǵan. «Kóz jasy» atty aqyn Námet Súleımenov týraly jazbada ana tilimiz jaıly jan eljireter tolǵamdar, shyryldaǵan aqıqat úni estiledi. «Aǵataı, uly maqsat jolynda janymdy báske tigýge daıarmyn. Semgen tilimizdi, sóngen dinimizdi qaıtadan qalpyna keltirýdegi úlken jolda qoldasańyz qaıtedi?» deıdi avtor alyp-ushyp. Iá, týmystan qonǵan ultshyldyq avtor boıynan, ár tustan kórinip otyrady. Jınaqtaǵy kózge ottaı basylatyn taǵy bir esse – «Ábish toıy». Zańǵar jazýshynyń 60 jyldyq mereıtoıynda týǵan jerine taban tiregen aqyn, halyqtyń qalamgerge degen qoshemet-qurmetin, aqjarma júregin, kemeńger jazýshynyń kelisti bolmysyn baıan etedi. Jazýshynyń «Dúnıe ǵapyl» poetıkalyq jınaǵyna silteme jasaı otyryp, «Shyntýaıtqa kelgende, Buqar jyraýdan keıingi halyq jaǵdaıatyn jyrlaǵan birden-bir memleket adamy da osy Ábish emes pe? Búkil Shyǵys halqyna aty aıan, Beıbarys Sultannyń Otany, ulttyq poezııa sardary Mahambet shyqqan Atyraý óńirinen Ábish nege shyqpasqa?» dep tebirenedi. «Ulttyń ıntelegensııasy atsalysyp, sóz qosqan súbeli sapar sulý sózben shyr kóbelek aınalyp, mańyzy artqan. Ásirese týǵan jeri biregeı tulǵany qundaǵyna aýnatýy júrekti eljiretedi. «Sarabdal jeńgeleri men Aısáýle ananyń muńdas-syrlas bolǵan abysyn-ajyndary, alyp tulǵaly Ábishti qundaqtaǵan sábıdeı domalatyp, týǵan oshaǵynyń ornyna aýnatyp jatty. О́z halqy dástúriniń aldynda sábıdeı sharasyz kúı keship, únsiz maqul alyp jatqan memlekettik hatshyǵa aıaı qaraǵan máskeýlikterdiń kózi sharasynan shyǵa jazdady. Bul dástúrdiń quıqańdy shymyrlatardaı-aq áseri mol boldy». Jazýshy týraly esseden týǵan jermen tutasyp, onyń adamdarmen bite qaınasqan, shalqar dalaǵa uqsaǵan qalamgerdiń qaıtalanbas bolmysyn tanýǵa bolady.
Álem ádebıetinde tulǵanyń jan-jaqty turpatyn zerdeleý, onyń ishki «kýhnıasyna» ený arqyly
tutas shyǵarmashylyǵyna baǵa berý keńinen bederlengen. Andre Morýanyń psıhologııalyq portretteri, Dostaevskııdiń keıipkerleri týraly esseleri jazýshyny qaıta oqýǵa, qaıta qaraýǵa májbúrleıdi. Al «Baıron» romany Eýropanyń kórkem oıyn ózgertken alyp aqynnyń sábı kúninen-aq alǵyrlyq pen adýyndylyq qatar órbigen jumbaq bolmysynyń kiltin ashady. Sonymen qatar Stefan Sveıgtiń «Tolstoıdyń ómiri», «Bethovenniń ómiri», «Balzak» sekildi týyndylary – oqyrmannyń oı dıirmenine ábden qorytylǵan súbeli shyǵarmalar. Mundaı kesek shyǵarmalarǵa barý úshin avtordyń ózi óner adamy, ne oqyǵany men túıgeni mol sóz zergeri bolsa ıgi. Sonda óz ómiri arqyly ózge tulǵanyń tutqaly túıtkilderin uǵyna almaq. Gıýstav Floberdiń «Bovarı hanym – bul men!» degenindeı, qaıbir qalamger ózge týraly jazǵanda, belgili bir deńgeıde ózin jazatynyn eskersek, bul turǵyda shyǵarmashyl tulǵany ózi deńgeıles óner sańlaǵy jazǵanǵa eshteńe jetpeıdi. Hanbıi Esenqaraqyzynyń «Esseler» jınaǵy tuǵyrly tulǵalar týraly bolǵanymen, munyń bárinde aqynnyń óz bolmysy aıshyqtalyp, ár tusqa shashylyp otyrady. Beıne bir qalamgerdiń bıografııasyn oqyp otyrǵandaı, aqyn janynyń tereńine saıahat jasaǵandaı kúı keshetinimiz sondyqtan da bolar.
Kitapta qazaqtyń aqyn Farızasy týraly «О́nerdegi ónegem, óleńdegi pirim eń!» atty esse kózge ottaı basyldy. «Farıza – túbirli, qýatty sóz. Oqshaý sóz. Oǵan eshqandaı jalǵaý, shylaý, jurnaqtardy japsyra almaısyń. Onyń daralyǵy da osynda. Ol – tulǵa! Ol – mazmun». Osynaý qordaly pikirden tutanǵan jazba shynaıylyqqa, aqyn ómiriniń mańyzdy, eleýli tustaryna toly. Farıza aqynnyń birde daýyldaı qudiretti, birde qýraıdan alasa kishipeıildigi kórinis tabady. Essede aqynnyń qalyptastyrǵan mektebi, ult rýhanııatynyń tusbaǵaryn ózgertken ózgeshe minezderi kestelenedi. Ásirese poezııa padıshasy ómiriniń sońyna qaraı jumsaq ta kishik qalypqa túsip, aınalaǵa meıirim otyn taratýy aqıyq aqynnyń shynaıy bıiktigin áshkerelgendeı. Qaıbir úlken tulǵa da ómir boıy ózimen-ózi kúresýshi, ǵumyr boıy kemeldikke umtylýshy. Bilimnen týǵan jelikten saqtanyp, seksenge taıaǵanda rýhynyń azattanýyn qalaǵan Tolstoıdyń, ómiriniń sońynda tegeýrindi minezi sábıdeı balǵyn tartyp, kishipeıildene bergen hakim Abaıdyń da negizgi kilti – kemeldik taýyna mańaılaý, ózin jetildirýdiń Everesine shyǵýynda jatyr dep bilemin. Al Farıza aqynnyń essede kóringen ǵaryshtyq baılamy, aqyn sińlisine aıtqan aqyrǵy alpaýyt sózi kóńilińdi bosatady. «Keıbir jónsiz, jol-josyqsyz biraz adamdardyń kóńiline tıip, jaralaǵanyma ókinip otyrmyn. Bárinen keshirim suraǵym keledi. Biraq kemshiligimniń qaısybirin jóndeıin? Oǵan ýaqyt ta tarylyp barady. Aınalaıyn, saǵan aıtyp otyrǵanym: qatqyl bolma, jumsaq bol! Aınalańdaǵylarmen sanas, jurttyń kóńiline abaı bol! El seni ardaqtap, qaýmalap jatsa, qulym dep emes, pirim dep qara». Bul poezııada túbirli mektebin qalyptastyryp, dúldúl óner týdyrǵan Farıza Ońǵarsynovanyń aqyn sińlisine aıtqan aqyrǵy sózi. Mine, bıiktik, mine, tulǵa!
«Atty men jaıaýdyń sálemi jaraspaıdy» deıdi qazaq. Báıterek týraly jazý úshin, óziń de báıterekten bylaı bolmaýyń kerek. Áıtpegende hanǵa qaranyń máımóńkelegenindeı kóriksiz dúnıe týady. Aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzy kim týraly jazsa da, kez kelgen tulǵamen teń sóılesip, tike turyp til qatysady. Búgejektemeı shynyn aıtyp, qajet jerinde ójettik kórsetip, qazaq qyzyna, aqynǵa tán batyrlyqqa qol artady. «Esseler» jınaǵy tutas alǵanda erlik pen órliktiń, irilik pen kesektiktiń, aldaspan rýh pen azattyqtyń biregeı beınesindeı. Bul jınaqta ultymyzdyń kesheden búginge mura bolyp qalǵan asqaq sezimi, aıbyndy kúshi, záýlim bolmysy jatyr. Muzart shyń men ushy-qıyry joq quba dalanyń shýly sazy, myńjyldyqtar tizbeginiń úzilmegen izi jatyr. Sol izdi kókireginde saqtap sáýleli tańǵa tasyǵan júzdegen urpaqtyń amanat shyraǵy mazdap tur. Biz sony sezine bilýimiz kerek.
Tutas alǵanda, H.Esenqaraqyzynyń «Esseler» jınaǵy Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa laıyqty dep sanaımyz.
