Betegeli beli, quıqaly jeri bolmaı, aýylǵa bereke qutaımaıdy. О́kinishke qaraı, óńirde jaıylymy jutań, shabyndyǵy seldirep qalǵan eldi mekender barshylyq. Mysaly, sonaý shalǵaıda jatqan Qyzbel aýlyndaǵy shabyndyq máselesi kópten sheshimin tappaı keledi. Aýyl mańynda shóp joq emes, bar. Biraq oǵan shalǵy salýǵa «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń mamandary ruqsat etpeıdi. Munyń arty jyl saıyn daýǵa ulasyp, halyq ta, qoryqshylar da bir-birine ábden jekkórinishti bolyp bitken.
Turǵyndar nazy
Qyzbelden ári qaraı 7-8 shaqyrym jerden memlekettiń erekshe qorǵaýyndaǵy Saryqopa kólder júıesi bastalady. Shóbi belýardan keletin qopanyń aınalasy «Altyn dalanyń» býferlik aımaǵy sanalady. Jylda daý osy jerde ýshyǵady. Qalyń shópke shalǵy salamyz dep aıyppul arqalaǵan turǵyndar tegin jatqan ıen shóptiń nesin qorıdy, bosqa qýrap ketkenshe halyqqa bermeı me dep renjıdi. Al qoryqshylar bul erekshe qorǵaýǵa alynǵan tabıǵı alap dep shyr-pyr bolyp jatady.
«Aýyl aınalasyndaǵy shabyndyq azyp ketken. Al janymyzdaǵy «Altyn dala» tabıǵı rezervatynyń býferlik aımaǵyna bizdiń burynǵy shabyndyqtarymyz kirip ketip otyr. Osy býferlik aımaqtyń keregi ne, shabyndyqty halyqtyń ıgiligine qaıtarsyn. Ań-qusqa odan ári qaraıǵy jer de jetpeı me? Aýyldyń myna jaq betiniń kóbi sharýa qojalyqtarynyń menshiginde. Olar ózderine azǵantaı shóp daıyndaıdy. Biraq bizge shabyndyq bermeıdi. Bergen kúnniń ózinde azyp ketken jerdi beredi. Aýyl irgesinde turǵan «Altyn dala» jerindegi shóptiń ań-qusqa ne paıdasy bar? Jylda shabylmaǵannan keıin ol da azyp ketedi. Odan da shabylǵany jaqsy. Al oǵan qoryqshylar jibermeıdi. О́zderi shóp bastalǵan kezde ǵana keledi. Sodan aıqaı-shý bolady», deıdi Qyzbeldikter.
Aıtýlarynsha, turǵyndarǵa 17 myń teńgeden aıyppul salyp ketetin kórinedi. Ákimnen de, depýtattan da qaıyr bolmaǵan.
«Saryqopa aýylǵa tıip tur, sonyń aınalasynan 100 metr jerdi qorshap qoısa, býferlik zonaǵa sol jetpeı me? Saryqopanyń aýmaǵy – 52 286 gektar. Onyń 31 456 gektary – qorǵalatyn jer. Al býferlik zona, ıaǵnı aralyq aımaq – 20 830 gektar. Shóp osy aımaqta ósedi. Ony nemenege qorǵaıtynyn bilmeımiz. Jaıshylyqta mal túsip jatyr ma, adam kirip jatyr ma, onda sharýasy joq. Qoryqshylar qopaǵa tek shóp kezinde ıe bola qalady. Aýyldyń maly kúzden bastap qystaı qopada júredi, al sony aıdap shyǵatyn qoryqshy qaıda júr?», deıdi turǵyndar.
Qyzbel aýyldyq okrýginiń ákimi Qaısar Nurǵazınniń aıtýynsha, 700-diń ústinde halqy bar Qyzbelde búginde 140 úı tútin tútetip otyr. Jangeldın aýdanyna qarasty eldi mekenderdiń ishindegi eń malǵa qolaılysy da osy Qyzbel. Aýyl turǵyndarynyń qolynda 4 myńnan asa iri qara bar. Jaıylym, shabyndyq, sýy irgede. Halyqtyń jaǵdaıy óte jaqsy. Munda eshkim ataýly áleýmettik kómek almaıdy. Túgi joq degen úıdiń ózinde kemi 15-20 shaqty mal bar. Halyqtyń malynan bólek jergilikti sharýa qojalyǵy 5 myń bas asyl tuqymdy iri qara ustap otyr.
«Saryqopa qoryǵy aýylǵa tıip tur. Soǵan halyq keıde kirip ketip jatady. Biz de óz tarapymyzdan hat jazamyz. Ol jaqtan ruqsat kelgenshe shóp qatyp, aǵaryp ketedi. Sondyqtan biraz áýre bolatyn kezder bolady. Negizi Saryqopadan basqa da 2 myń gektardaı shabyndyqtarymyz bar. Biraq halyq ony shappaıdy. Al qoryqty mal baspaıdy, sondyqtan shóbi de jumsaq, kókteý bolyp keledi. Aýyldyń aınalasyndaǵy shabyndyqty mal basyp tastaıdy. Ol ósý úshin de 2-3 jyl kerek», deıdi ákim.
Qoryqshylardyń ýáji
Búginde Saryqopanyń aınalasyn túgeldeı sý basyp jatyr. Sondyqtan turǵyndar qazirshe ol jaqtaǵy shabyndyqqa kire almaıdy. Alaıda sý ketken soń, eski daý qaıta órshýi múmkin. Osyny oılastyrǵan aýyl ákimi «Altyn dala» tabıǵı rezervatynyń basshylyǵyna shabyndyq surap hat joldap qoıypty. Al tabıǵı rezervat dırektorynyń orynbasary Serikbolsyn Quljanovtyń aıtýynsha, mundaı ruqsat tek qoryqshylarǵa ǵana beriledi.
«Ol jaqta qarapaıym halyqqa dep eshkim jer bermeıdi. Qyzbel men Tosynqumnyń aýmaǵynda «Altyn dalanyń» menshigindegi shamamen 1 600 gektardaı shabyndyq jer bar. Biraq ol zań talaby boıynsha eshkimge jalǵa berilmeıdi. Al jaıylymdyq jerlerdi qysqamerzimdi, uzaqmerzimdi jalǵa berýge bolady. Biraq biz joǵary jaqtyń ruqsatyn alyp, sol jaqtaǵy ózimizdiń ınspektorlardyń muqtajyn óteý úshin shabyndyq jer bólip berýdi josparlap otyrmyz. Al basa-kóktep kirgen turǵyndardy zań aıasynda ákimshilik jaýapkershilikke tartamyz. Mundaı turǵyndarǵa qoryq aýmaǵynda zańsyz shóp shapqany nemese mal jaıǵany úshin 20 AEK kóleminde aıyppul salynady. Biraq halyq zań talabyn túsingisi kelmeıdi. Jaqyn jerdegi shabyndyqtyń bárin ózderi azdyryp alǵan da, endi memlekettiń erekshe qorǵaýyndaǵy jerge kirip jatyr. Bul jaǵdaı bizde jyl saıyn qaıtalanady», deıdi Serikbolsyn Quljanov.
Osylaısha, qyzbeldikter de, tabıǵı rezervat mamandary da tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn taba almaı otyr.
Sarapshy ne deıdi?
Daýly máseleniń ushyǵyn izdep maman kómegine júginip kórdik. Orman sharýashylyǵy salasynda kóp jyl eńbek sińirgen ardager qoryqshy Ǵılymhan Moldaǵulovtyń aıtýynsha, «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty erekshe qorǵalatyn aımaq jáne býferlik aımaq degen eki rejimnen turady eken. «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» zań boıynsha erekshe qorǵalatyn aımaqta eshqandaı sharýashylyq jumystaryn júrgizýge bolmaıdy. Bul – zań. Parlament qabyldap, Prezıdent qol qoıǵan zańdy buzýǵa eshkimniń quqy joq.
«Al Saryqopanyń sheti tárizdi býferlik aımaqta tabıǵatqa zııan keltirmeıtindeı sharýashylyq jumystarymen aınalysýǵa bolady. Iаǵnı shóp shabýǵa, mal jaıýǵa, balyq aýlaýǵa ruqsat etiledi. Býferlik zonada mal jaıý, shóp shabý nemese balyq aýlaý úshin zań boıynsha arnaıy aqy tólený kerek. Onyń óziniń baǵasy bolady. Sol arqyly aqshasyn tólep, mysaly, shóp shabýǵa bolady. Sondyqtan, eń aldymen, býferlik aımaqtyń shekarasyn anyqtap alý kerek. Ekinshiden, «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty ózi sol shabyndyqtyń baǵasyn shyǵaryp, Ekologııa mınıstrligine qarasty Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine jiberip, halyqqa bekitip berýge tıis. Ol ózi jalpyǵa birdeı baǵa bolý kerek. Ony Úkimet bekitedi. Odan keıingi másele, «Altyn dalanyń» aýmaǵyna ruqsatsyz eshkimniń kirýine bolmaıdy. Sondyqtan býferlik zonaǵa ótkizetin ruqsat qaǵaz alyp, aqysyn tólep, shóp shabýǵa bolady. Biraq dál qazir «Altyn dalanyń» jerin halyqqa alyp beretin zań tetigi joq. Ol úshin zańdy ózgertý kerek. Zańda qoryq aýmaǵynan halyqqa shabyndyq berilý kerek degen tarmaq joq. Sondyqtan Qyzbeldik azamattardyń Saryqopanyń jaǵasyndaǵy shabyndyq jergilikti turǵyndarǵa berilý kerek dep júrgeni, bylaısha aıtqanda, qur baıbalam. «Altyn dala» shóp shabýǵa ruqsat bergenniń ózinde bul zańsyz áreket bolyp shyǵady», deıdi tájirıbeli maman.
Túıgenimiz, zańda Qyzbelge tıip turǵan býferlik aımaqtyń shóbin múlde shabýǵa bolmaıdy degen tyıym joq. «Altyn dala» tabıǵı rezervaty elge aqyly túrde shabyndyq berip, odan túsken qarjyny materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa jumsaı bastasa, elge de, qoryqqa da qaıyrymy mol is bolar edi.
Qostanaı oblysy,
Jangeldın aýdany,
Qyzbel aýyly
