Qaýipti ınfeksııany jeńýdiń alǵashqy qadamy

Qan ragin emdeýde dińgek­ti jasýshalardy egý ádisin qoldanady. Bul – kúrdeli ári qaýipti medısınalyq shara. Biraq Germanııada turatyn naýqas sodan aq qannan da, JITS-ten de jazylyp ketken. Jalpy, súıek mıyn aýystyryp, JITS-ten jazylǵan bul – birinshi naýqas emes. Onyń aldynda Braýn degen adam 2008 jyly óziniń JITS-ti jeńgenin málimdegen. Ol da álgindeı medısınalyq ádis ja­satqan. Biraq 2020 jyly qaterli isikten kóz jumady. Degenmen jazylyp ketken naýqasty emdeýshi dáriger ári zertteýshi Krıstıan Gepler JITS áseri onyń bo­ıynan tolyq joıyldy dep aıtý erterek deıdi. Sondyqtan medısına sarapshylary áli sońǵy qorytyndysyn jasaǵan joq. Biraq Gepler bul jaǵdaı keleshekte JITS-ti emdeýge bolatynyna úmit syılaıtynyn jetkizdi. О́z kezeginde halyqaralyq JITS qaýymdastyǵynyń prezıdenti Sharon Lýın naýqas bes jyldan beri dári ishpeı keledi, demek ol qaterli aýrýdan tolyq aıyqty dep jarııalaıtyn kún jaqyn qaldy degendi málimdedi.

Bir qyzyǵy, ómirde JITS juq­paıtyn adamdar bolady eken. Onyń sebebi olardyń bo­ıynda CCR5 delta 32 degen arnaıy gen bar. Bul gen JITS vırýsynyń adam kletkasyna ótip ketýine tosqaýyl jasaıdy. Jáne mundaı gen eki nusqada júredi. Biri adamnyń ózinde, ekinshisi ákesinde bolady. Biraq bul gen júzden bireýde ǵana, ıaǵnı óte ­sırek kezdesedi eken. Germanııada jazylǵan jeti adamnyń altaýyna osyndaı geni bar donorlardyń súıek mıyn saldyrǵan. Al jetin­shisi, biz áńgime etken naýqas jal­ǵyz nusqadaǵy jaı CCR5 geni bar donordyń súıek mıyna júgingen. Sonyń ózinde aıyqpas ınfeksııa­dan jazylyp ketip otyr. Bul degen sóz súıek mıyn aýystyrý arqyly erteńgi kúni naýqastardyń JITS-ten jazylýǵa keremet múm­­kindigi bolady degendi bildiredi.

Biz osy oraıda atalǵan másele jóninde Shymkent qalalyq JITS orta­ly­ǵynyń bas dárigeri Beken Syrbekulynan pikirin bildirýin suraǵan edik. Mamannyń aıtýynsha, jańa ádis JITS-ti emdeıdi dep kesip aıtý áli erteleý eken. Onyń ústine 7 adamnyń jazylýy – medısınada klınıkalyq dálel emes. Ol úshin kemi myń adam tájirıbeden ótip, sonyń 900-den astamy aıyqsa, onda qabyldaýǵa bolady. Sonyń ózinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń uıǵarym, keńesi nemese nusqaýy qajet eken. Sonymen qatar mundaı qaterli ádiske barmaı-aq qazirgi preparattardy kúndelikti iship júrse, sonyń ózi ınfe­ksııanyń qaýipti belgilerin qaıtaratyn kórinedi. Máselen, keıingi eki jylda Shymkentte JITS juqtyryp týǵan birde-bir náreste tirkelmepti. Dárisin ýaqtyly qabyldasa, anadan sap-saý bala týady, aýyrǵan er nemese áıel preparattardyń kómegimen qorǵanbaı-aq jynystyq qaty­nas­qa túsip, bolashaqta otbasyn qura alady.

Sondaı-aq B.Syrbekulynyń aıtýynsha, 1982 jyly medı­sı­nalyq esepter men BAQ-ta JITS týraly alǵashqy aqpa­rat jarııalanǵan eken. Kóp uza­maı 1987 jyly qaterli dert Qazaq­standa da tirkelgen. Jańa aýrý­­dyń aldyn alý men kúres ju­mys­ta­­ryn júrgizý maqsatynda 1989 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq densaýlyq saqtaý bóliminiń Shymqalada JITS orta­lyǵy ashylyp, zerthanalyq dıag­nos­tıkasy engiziledi. Alǵash­qy kezde ortalyqta 3 qury­lymdyq bólim bolypty. Olar – pro­fı­laktıkalyq jáne ádis­temelik jumysty uıym­dastyrý, halyqty epıdemıo­lo­gııa­lyq tekserý, zerthana bólimderi.

Al arnaıy klınıkalyq jáne epıde­mıologııalyq kórsetilimder boıynsha júrgizilgen tekserýler barysynda 1993 jyly Shymkent qalasynda alǵashqy AITV juqtyrǵan naýqas anyq­ta­lady. Zerthananyń keńeıýi, qyz­met­kerlerdiń kóbeıýine baılanys­ty ortalyq 1998 jyly Kreml kóshesindegi jańa ǵımaratqa aýy­­sady. Ortalyqtyń qysqasha jetis­tikterine toqtalsaq, 2000 jyl­dyń basynan bastap ınemen esirtki tutynýshylar, tánin saýdalaýshylar arasynda profılaktıkal­yq is-sharalardy qolǵa aldy. Onyń ishinde ınfeksııanyń anadan balaǵa berilýine qarsy jumystar júrgizdi. Aǵymdy sıtometrııa ádisimen ımmý­nıtet deńgeıin anyqtaıtyn apparat aldy. 2006 jyly ret­ro­vırýsqa qarsy preparattar­men em júrgizile bastady. Sol jyly jedel-test ádisimen AITV-dıagnostıkasy engizildi. Qatynastan keıingi aldyn alý emi júrzildi. Retro­vırýsqa qarsy terapııa tıimdiligin baqylaý úshin PTR-dıagnostıkaǵa kóshti. 2021 jyldan bastap saý adamdarǵa AITV-ny juqtyryp almaý úshin qatynasqa deıingi aldyn alý emi boıynsha sharalar qabyldandy.

Búgingi tańda JITS orta­ly­ǵynda 123 medısına mamany jumys isteı­di. Olardyń kópshiligi – shetelde oqyp, táji­rıbe alma­syp kelgender. Zert­hananyń óndiristik qýaty – táýligine 2 myńnan asa tekserý júrgizýge qaýqarly. Sondaı-aq AITV dıagnostıkasynda 4 býyndy sezimtal testter qoldanylady.

«Qazaqstan azamattaryna, qan­das­tarǵa AITV ınfeksııasyn dıagnostıkalaý, emdeý, aldyn alý sharalary tegin júrgiziledi. Dıspanserlik esepte 1 821 naýqas tirkeýde tur. Olardyń 1 773-i vırýsqa qarsy úzdiksiz terapııa qabyldap jatyr. Emdeý barysynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan, sapasy sertıfıkattalǵan, klınıkalyq synaqtardan ótkizilgen preparattar qoldanylady. AITV juqtyrǵan júkti áıelderdi pro­fılaktıkalyq emdeý nátıjesinde 668 saý náreste dúnıege keldi. Zamanaýı emdeý tehnologııalaryn qoldaný nátıjesinde AITV juqtyrǵan adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy saý adamdarmen teńesip qaldy. Máselen, dıspanserlik baqylaýdaǵy pasıentterdiń eń jasy úlkeni 90 jasqa taıady. Qazir AITV juqtyrý qaýpi joǵa­ry 189 adamǵa qatynasqa deıingi aldyn alý emi júrgizilip jatyr. AITV-men aýyratyn 17 jas juptarymen neke­lesip, otbasyn quryp, ómir­ge saý urpaq ákeldi. Joǵary kási­bıligi men halyq densaýlyǵyn qor­ǵaý­daǵy jetistikteri úshin ortalyq qyzmetkerleri memle­ket­tik, kásipodaq atynan, salalyq nagradalarmen marapattalǵan. Sonymen birge bizdiń mamandar jyl saıynǵy medısına qyz­met­kerleriniń spartakıadasynda júldeli oryndardan kórinip júr», dedi ortalyq basshysy Beken Syrbekuly.

JITS-tiń taralýyn tejeýde kóp eńbek sińirgen ortalyqtyń burynǵy basshylaryn da ataı ketken jón. Qurylǵanyna 35 jyl tolǵan emdeý mekemesin búgin­ge deıin Madııar Altynbekov, Sáken Nııazbekov, Rysqulbek Baı­hara­shev, Súleımen Bekkýjınov, Keles­­baı Jumaǵulov, Natalıa Babına, Artýr Ábdirazaqov, Talǵarbek Meıirhanov syndy azamat­tar basqarǵan eken.

Endigi jerde ortalyq 2030 jylǵa qaraı aldyna úlken maq­sat­tar qoıyp otyr. Ol AITV-men ómir súretin adamdardyń 95%-y óz mártebesin bilýge tıis. AITV ınfeksııasymen aýy­ratyn adamdardyń 95%-y antı­ret­rovırýstyq terapııany turaq­ty alyp otyrýy kerek. Antı­ret­rovırýstyq terapııa alatyn adamdardyń 95%-ynda vırýstyq sýpressııa baıqalýy qajet.