El anasy – Ulpan

Etekten tartqan eski zamandaǵy er men áıel arasyn bólektegen teńsizdik qursaýyn byrt-byrt úzip, ózinen qyryq jas úlken Eseneıge óz erkimen tur­mys­qa shyǵyp, el bılegen Ulpannyń áde­bıette kestelengen kórkem beınesi teatr sahnasynan da kórinis taýyp, drama qaharmanyna aınaldy. 1997 jyly bel­gili qalamger Qalıhan Ysqaq «Ulpan» ro­manynyń sahnalyq nusqasyn jasap, Báıten Omarovtyń rejısserligimen klassık esimin ıelengen jastar teatrynyń sah­nasynda qoıylǵan bolatyn. Qasym Jákibaev, Raısa Muhamedııarova, Aıdos Bektemir, Jomart Zeınábil, Merýert Túsipbaeva syndy sahna sańlaqtary oı­naǵan, ótken jyldar enshisinde qal­ǵan sol qoıylymnyń afıshasy men fo­tosýretterin, keıipkerlerdiń kostıý­mi men ózge de qundy jádigerlerin jı­naq­taǵan mazmundy kórme kórermen ja­dyndaǵy sahnanyń saǵynyshqa aı­nal­ǵan tarıhı bir belesin qaıyra esine salǵandaı boldy. Araǵa 27 jyl salyp «Ulpan» týyndysy teatr sahnasyna qaıta oraldy. Qazaq ádebıetiniń kórnekti tulǵasy, kórkem sózdiń zergeri Ǵabıt Músirepovtiń mańyzyn joımaı­tyn máıekti shyǵarmasy balalar men jasóspirimder teatrynyń bıylǵy maýsym­daǵy kesek týyndylarynyń biri re­tinde kórermenge tanystyryldy. Alma­ty teatrlary demalysqa ketkende, úshin­shi jyl qatarynan shilde aıyn­da kórermenderine spektaklder usynyp kele jatqan Ǵ.Músirepov teatry 78-maý­symyn «Ulpan» qoıylymynyń tu­saýkeserimen japty.

Máskeýdegi Vahtangov atyndaǵy aka­demııalyq teatrdyń kórkemdik jetekshisi Rımas Týmınastyń sheberhanasynan tálim alǵan G.Balpeıisovanyń qııalynan týǵan qoıylymnyń basqasha bolatyny o bastan belgili edi.  Sahnadan bórigin basa kıip, saptama etiginen qamshysyn sýyryp alyp, túıdegimen sóz aǵytatyn HIH ǵasyrdyń tıptik beıneleri jańashyl kózqarastaǵy rejısserdiń batyl sheshi­mimen taıtalasqa túsetini aıtpasa da tú­sinikti. Rasynda, spektakl kútpegen sheshimge toly, óz ýaqytyna sáıkes «shapan kıip», zamanaýı pishin tapqan. О́zgeshe talǵam men kózqaras, erekshe kollaborasııa, qaıtalanbas obrazdar ush­tasqan drama salǵan jerden shıelenisti bastaldy.

Asaýǵa quryq salyp, ań atyp, en dalada bulańdap, erkin ósken erke qyz Eseneı batyrdyń qyraǵy kózine shalynǵan kúni-aq quryǵynan qutylmasyn bilip: «Ulpan arzanǵa túspeıtin qyz», degen jal­ǵyz aýyz sózimen aldaǵy kóp armany­nyń astaryn ańǵartyp ótkendeı. О́zi túgili tósekke tańylǵan jarymjan ke­deı ákesiniń kúni de Eseneı baıǵa baı­lanǵanyn suńǵyla qyzdyń ishi sezip tur. Áıeldiń ornyn tómenge nusqaǵan qarań zamannyń áleýmettik ozbyrlyǵyna qan­sha qaırat qylsa da, qarsy shyǵýǵa qaýqarsyz. «Eseneı, ekeýmizdiń aramyzda eń kemi qyryq jyldyq aıyrma bar. Osyny oıladyń ba?» deıdi Ulpan ońasha kezdesken sátinde. «Oıladym, janym, qyryq jyl bolsa, qaıteıin. Qyryqqa kelgende bizdiń eldiń Eseneıi sen bolyp qalarsyń... Osy túnnen bastap meniń Eseneıim sensiń», dep syr ashady jasy eńkeıgen Eseneı. Ulpannyń da túpki oıy osy – esi ketken eriniń bıligi men baılyǵyn el ıgiligine jaratý.

Ulpandy dala zańyna ǵana baǵynǵan, damyǵan zamanmen birge júrýge talpynbaıtyn kertartpa daǵdylarǵa qarsy qoıý arqyly ótken zamandaǵy qazaq qoǵamynyń qaıratker qyzy dárejesine kóterý úshin Ǵ.Músirepov qandaı tyń izdenisterge júgingen bolsa, spektakldiń júgin kótergen kúlli shyǵarmashylyq quram sahnada dál sondaı tyń tásilder tabýǵa tyrysty. Eseneıdiń rólindegi Áset Imanǵalıev, Ulpannyń jastyq shaǵyn beınelegen Rabına Belgibaeva, Túrikpen Músirep keıpinde kóringen Erden Jaqsybek, Aıtolqyn – Kamalııa Baıtileýova, Sadyr beınesindegi Jomart Zeınábil óz obrazdaryn tyń órnekpen baıytqan. Sahnada Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri men qaıratkerleri Gúljamal Qazaqbaeva, Tynyshkúl Sul­tan­­ber­dıeva, Kúljámıla Beljanova jáne Tol­qyn Nurbekova, Ernar Amandyq syndy tanymal talant ıeleriniń boı kór­se­týi spek­takl salmaǵyn arttyra tústi.

Kópshilik sahnasyna qurylǵan aýqym­dy premerany daıyndaýǵa belgili sán dızaıneri Aıda Qaýmenova arnaıy shaqyrylǵan. Kıim sýretshisi keıip­kerlerdiń obrazyn sol ǵasyrmen úılesimdi ashqan. Spektakl úshin mýzy­kanyń mańyzy zor. Qoıylymnyń kompozıtory Oljas Dálelhan shyǵarma maz­munyna saı, dáýir únine laıyq dybys pen yrǵaqty dál tapqan. «Ulpan» pe­sasynda búgingi tańdaǵy eń ózekti taqy­ryptardyń biri ári biregeıine aınal­ǵan úlken másele keńinen qozǵaldy. Ol – qazaq qyzdarynyń quqyǵy men már­tebesi. «Aty joqqa at bergen, asy joqqa as bergen, kedeıge pana bolǵan» el anasy, keleshekke kerýen tartqan kósem, erkelep júrip erin bıikke kótergen dana Ulpan men bedeldi bı Eseneıdiń syılastyqpen otaý qurýy qazaqtyń jańa ómir saltyna tyń qadam men oń ózgeris alyp keldi. G.Balpeıisovanyń rejıssýrasyndaǵy qoıylym naǵyz erdi ardaqtaý arqyly eldiktiń irgesin bekitken, halqynyń rızyq-berekesin qara basynyń baqytynan artyq sanaǵan parasatty áıeldiń taǵdyryn sýrettedi.

«Ulpan» qoıylymyn tamashalaýǵa kelgen almatylyq zııaly qaýym, óner qaı­rat­kerleri, belgili óner zertteýshi­le­ri men teatr synshylarynyń qarasy qalyńdaý kórindi. Talǵampaz kórermen arasynan belgili ónertaný doktory, T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner aka­demııasynyń professory Baqyt Nur­peıisti kezdestirip, «Ulpan» týraly pikirin suradyq. Teatrtanýshy qoıy­lymdy aldaǵy maýsymda taǵy da tama­sha­laǵysy keletinin aıtty, áıtse de shy­ǵar­many ár qyrynan kórip, taldaýǵa ma­shyq­tanǵan kásibı maman alǵashqy áserin bylaısha ádiptedi.

Baqyt NURPEIIS: – Uly jazýshymyz Ǵ.Músirepovtiń qýatty qalamynan týǵan aıtýly  shyǵarmanyń sahnalyq nusqasyn jasaǵan rejısser G.Balpeıisova  roman oqıǵasyn tutas qamtýdy qajet etpegeni ańdalady. Ol spektakl atyn «Ulpan. Qyr sýretteri» dep atap, Eseneı men Ulpannyń alǵash kezdesken kezinen bas­tap Eseneı qaıtys bolǵanǵa deıingi aralyqty alǵan.

Shymyldyq ashylǵan kezden bas­tap rejısserdiń bul shyǵarmaǵa múlde basqa kózqarasta kelgenin ańǵarý qıyn emes. Birinshiden, qoıylym 3,5 saǵat ýaqytty qamtyǵanymen de, zalda otyr­ǵan kórermender jalyqpaı tamashalady. Munyń basty sebebi – spektakl oqıǵasynyń ekpin yrǵaǵy jyldam, bir oqıǵa kelesimen sabaqtasýymen baılanysty boldy. Rejısser sahnalyq áreketi jetkiliksiz monologter men dıa­log­terge qımyl-qozǵalystar taýyp, bólek-bólek oqıǵalardy bir tartys jelisine ba­ǵyndyryp, beıneli mızanssenalar túzgen.

Spektakldiń sımvoldyq-metafora­lyq qatary – rejısser men sýretshi E.Esbolatova jumysynyń nátıjesin kórsetti. Sahna túkpirinen kórinip turǵan taý silemderiniń tómengi jaǵyndaǵy bas­paldaqtardyń ústine shyǵyp tura qala­tyn keıipkerler qap-qarańǵy keńistikte, aýada ilinip turǵandaı  erekshe áser qaldyrady.  

Qoıylymdaǵy  borandy dala, bazar, monshaǵa túsý, áıelderdiń bosanýy, aǵashtan salynǵan úıdiń órtený kezindegi sahnalyq  effektiler  rejısser tarapynan durys tabylǵan. Tútin shashatyn mashınadan býdaqtaǵan tútin keıipkerlerdiń kóńil kúıin berýge erekshe kómektesti. Osy sahnalardaǵy túrli-tústi jaryqtyń qubylýy da, spektakl atmosferasyn týdyrýdyń basty tetigine aınaldy.  Bul jaryq sýretshisi N.Týmanıan jumysynyń jemisi ekeni sózsiz.

Jańa teatr estetıkasynda qoıylǵan atalǵan qoıylymnyń stılıstıkasy teatrlyq sharttylyqqa qurylýy akter­lerden óz beınelerin tolyqqandy ári túsinikti etip jetkizýge yqpal etti. So­ny­men qatar akterlerdiń sýyrypsal­ma­lyqqa barýyna múmkindik bergenin atap aıtýymyz qajet.

Qoıylymdy kórýge kelgen kórer­menderdi «Ulpan» romanyn oqyp kelgender jáne roman mazmunyn bilmeıtinder dep  ekige bólip qarastyratyn bolsaq, onda sahnadaǵy Ulpan beınesine qatysty eki túrli oı týatyny anyq. Jas Ulpan rólin somdaǵan Rabına Belgibaeva keń dalada erkin ósken arýdyń qaısarlyǵyn, eptiligin, ań aýlap kete beretin batyldyǵyn kórsetýge erekshe mán bergen. Rejısserlik ınterpretasııa­da  Eseneıdiń Ulpanǵa ǵashyq bolatyn sáti aıqyndalmaǵan.  Sol tárizdi Ulpan men Eseneı sóılesetin sahnalarda ishki dramatızm jetispeıdi. Ulpan shekten tys ushyp-qonyp, jelpildep, alaburtyp júrgendikten, romanda sýrettelgen qyzdyń aqyldylyǵy, kórkem minezi tasada qalyp ketken.

Ulpannyń eseıgen shaǵyn keskindegen Tolqyn Nurbekova oıynynda da birsy­dyr­ǵylyqqa jol berilgen. Rejısser el taǵdyryna batyl aralasyp, áleýmettik qubylystardy ózinshe barlap, soǵan jiti aralasatyn Ulpannyń kesek minezin daralaı almaǵan. Biz kórgen Ulpannyń boıynan  el anasy dárejesine jetken iri tulǵaǵa laıyq  syrminezdilik pen baısaldylyq jetispeıdi.  Aktrısa aldaǵy ýaqytta keıipkerdiń ishki tolǵanystary men oı arpalystaryn daýysyn qubyltyp, psıhologııalyq tereńdikpen berýge mán berse, kóp utar edi.

Qoryta aıtqanda, búgingi qoǵam ómirindegi ózgerister sahna ónerinen de jańalyqtar tileıtinin eskersek, teatr ujymynyń atalǵan qoıylymy rejıs­ser­lik tyń oılarymen, ózindik tujy­rymdarymen, kórkemdik stıldi sezi­nýimen, keńistikpen jáne dybyspen ju­mys jasaı alýymen erekshelendi.

ALMATY