JAŃA QOSYMShALAR – ZAMAN TALABY

Kóshi-qon salasyna baılanysty zańdardy qazirgi qalyptasqan jaǵdaıǵa saı etip, tolyqtyrýlar men ózgerister engizgenimiz jón, dep sanaıdy Májilis janyndaǵy Kóshi-qon máseleleri jáne otandastarmen baılanystar jónindegi konsýltasııalyq keńes tóraǵasy Ýálıhan Qalıjanuly. 1997 jyly “Halyqtyń kóshi-qony týraly” Zań qabyldanǵan bolatyn. Sońǵy 13 jyl ishinde oǵan 3 ret qosymshalar men túzetýler engizildi. Biraq álemdegi jahandaný úderisteri kóshi-qonǵa da áserin tıgizip otyr. Sondyqtan da “Kóshi-qon týraly” jańa zań jobasy qajet boldy. Onyń ústine 2007-2015 jyldarǵa arnalǵan kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamasy qabyldandy. Ári Elbasy qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa oraı jańa zań qajet ekenin qadap aıtqan edi. 1993 jyldan beri etnostyq mıgranttardy kvota arqyly qabyldaý júzege asyryla bastady. 2005-2008 jyldary jylyna 15 myń otbasyna kvota bólinse, Elbasy tapsyrmasyna oraı 2009 jyldan bastap ol 20 myń otbasyna ulǵaıtyldy. Kelgen oralmandar qazir 1 mıllıonǵa jýyq adamdy quraıdy. Olardyń 55 paıyzy eńbek etý jasynda, al 41,2 paıyzy 18 jasqa deıingi óskinder. Sonda 5 paıyzy ǵana zeınetkerlik jasta. Ishki kóshi-qon da kúrdeli máselege aınalyp otyr. Oblysaralyq jáne oblystyń óz ishinde kóship-qonýshylar 5 mıllıon adam shamasynda boldy (1991-2008 jj.). Qazir ishki kóshi-qon turaqty 300 myń adamnyń kóleminde ornyqty. Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyna (aýmaǵynan) kelý, ketý jáne bolý maqsatyna qaraı kóshi-qonnyń mynadaı negizgi túrleri bar: 1. bilim alý maqsatynda; 2. eńbek qyzmetin júzege asyrý maqsatynda; 3. otbasyn biriktirý maqsatynda; 4. tarıhı otanyna oralý maqsatynda; 5. azamattyq alý maqsatynda; 6. gýmanıtarlyq jáne saıası ýájdemeler boıynsha; 7. týrıstik maqsatta. Qazaqstan Respýblıkasynda kóshi-qon máselesimen 10-ǵa jýyq memlekettik organ aınalysady. Bul zań jobasynda Úkimettiń, Syrtqy ister mınıstrliginiń, Ishki ister mınıstrliginiń, Ádilet mınıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń quzyretteri, ózara baılanystary aıqyndalyp, naqtylanǵan. Zań jobasynda sondaı-aq, zańsyz kóshi-qonnyń aldyn alý men kóshi-qon týraly zańnamany buzýshylyq úshin jaýaptylyq jáne daýlardy sheshýdiń qaǵıdattary qarastyrylǵan. Ishki kóshi-qonnyń stıhııalyq qonys aýdarýlary eńbek rynogynyń qalpyn buzyp otyr. Máselen, keıbir óńirlerde jumysshy kúshi kóp bolsa, keıbir aımaqtarda ol jetispeıdi. Memlekettik úılestirý jumystarynyń jetim­sizdiginen jáne áleýmettik qoldaýdyń tómendiginen ishki kóshi-qon áleýmettik máseleni ýshyqtyratyn toptardyń ósýine jol ashýda. Oǵan Almaty túbindegi Shańyraq, Baqaı, Astana mańyndaǵy Qoıandy eldi mekenderindegi keleńsiz jaǵdaılar dálel bola alady. - sondyqtan da ishki kóshi-qondy zańmen retteý máselesin sheshý kerek (Nurly kósh); - ishki kóshi-qon saıasatyn jetildirý jáne boljaýǵa qajetti monıtorıng pen saraptama jasalynbaı otyrǵanyn aıtýǵa tıispiz; - búgingi ishki kóshi-qon úderisterin retteý men úılestirýge qajetti saraptaý men boljaý, usynystar daıyndaý jetkiliksiz, tipti joq dese de bolǵandaı; - eńbek resýrstaryn jumyldyrý baǵytynda aqparattyq taldaý da, olardy úı-jaımen qamtamasyz etý máseleleri de oılastyrylmaǵan. Bul belgili bir toptardy margılaný úderisine qatysýshylardyń sanyn arttyryp, áleýmettik jaǵynan qorǵalmaǵan toptar tarapynan ártúrli zań buzýshylyqtarǵa ıtermeleıtin áreketterge barýyna jol ashýy múmkin. Al Elbasy N.Á. Nazarbaev: “Bizge zamanaýı ta­laptarǵa saı kóshi-qon saıasaty qajet”, degen bo­latyn. Sondyqtan da zań jobasyna qatysty jurt­shylyqtyń, mamandardyń usynystary men pikirleri kóptep qabyldandy. Utymdylary jan-jaqty qaraldy. “Halyqtyń kóshi-qony” týraly zań jobasyna engi­zilgenderi de bar. Solardyń keıbirine toqtalsaq tómendegideı: Ishki kóship-qonýshylar: burynǵy tirkelgen jerinen esepten shyǵarylǵan kúninen bastap on bes jumys kúniniń ishinde memleket aýmaǵyndaǵy turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýge mindetti; bir eldi mekende tirkeýi bar jáne bir jyldyń ishinde otyz kúntizbelik kúnge deıin basqa eldi mekende júrgen adamdar, burynǵy turǵylyqty jerinen jáne áskerı esepten tirkeýden shyqpaı-aq, júrgen jeri boıynsha tirkeledi; ishki kóship-qonýshylar ýaqytsha bolý ornynda turǵanyna bir jyl ótkende on bes jumys kúni ishinde burynǵy turǵan jerinen tirkeýden shyǵýǵa jáne on bes jumys kúni ishinde jańa turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýge mindetti; qyzmet mindetterin atqarýy (emdelýi) turǵylyqty turatyn jerinen tys jerde uzaq bolýymen (bir jyldan artyq) baılanysty adamdardyń turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýi, mindetterin burynǵy tur­ǵy­lyqty jerinen jáne áskerı esepten tirkeýden shyqpaı oryndaý úshin qajetti merzimge júzege asyrylady; tirkeý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń salyq zańnamasynda belgilengen mólsherde memlekettik baj alynady. tirkeýdiń tártibin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaıdy, delingen. Bul máseleni oralmandar jáne Úkimettik emes uıymdardyń usynystary negizinde sheshken jón. Onyń ashyqtyǵy qamtamasyz etilýge tıis. Sol sebepten bul máseleni sheshý úshin kóshi-qon salasyna baılanysty zańdarǵa qazirgi qalyptasqan jaǵdaıǵa saı etip, tolyqtyrýlar men ózgerister engizgenimiz jón dep sanaımyn. Jazyp alǵan Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst.