Shanın teatrynyń tarıhyn qaıta zertteý qajet

Ońtústikte qazaq teatry qaı jyly quryldy?

Keńestik dáýirden qalǵan derek­ter boıynsha qazaq teatr óneri qara­shańyraqtarynyń biri – Jumat Sha­nın atyndaǵy Shymkent qalalyq aka­demııalyq qazaq drama teatry 1934 jy­ly qurylǵan. Iаǵnı teatrdyń bıyl 90 jyldyǵy atap ótilýi tıis. Alaıda teatr tarıhyna tereńirek úńilip, mu­raǵat qujattaryn paraqtaǵan qyzmet­ker­lerdiń óz aıtary bar. Olar arnaıy zertteý jumystary júrgizilse, teatr­dyń qurylǵanyna 95 jyl tolǵanyn dálel­deýge bolatynyn málimdep otyr. Derek­terde elimizdiń ońtústiginde halyqty teatr ónerimen tanystyrý arqyly olar­dyń qajettilikterin qanaǵattandyrý maqsatynda 1929 jyly 1 qarashada alǵashqy teatr maýsy­my ashyl­ǵany aıtylady. «Sol zamanda teatr re­p­ertýary revolıýsııalyq qozǵalys ta­rıhy, qyzyl ásker, flot ómiri men turmysy, batys pen shyǵystaǵy taptyq kúres sııaqty taqy­ryptardy qamtyǵan. Teatrdyń bas­tapqy kórkemdik jetekshisi men bas rejısseri M.V.Razdolın boldy», deıdi qalalyq orys drama teatrynyń dırektory I.Verbıskıı baspasózge bergen suhbatynda. Osylaısha, orys drama teatry birinshi maýsym ashylǵan datany negizdep tur.

Qazaǵy qalyń óńirde bir ǵana teatr ju­mys istep, jergilikti jurt 1929 jyl­dan bergi bes jyl boıy tek orys dra­ma teatrynyń qoıylymdaryn tama­sha­lady deý de múldem qısynǵa kel­meı­di. Jergilikti ónersúıer qaýym óńir halqyna qatar qyzmet kórsetip kele jat­qan mádenıet ordalarynyń biri qa­zaq drama teatrynyń qurylǵanyna – 90, ekin­shisine, ıaǵnı orys teatryna 95 jyl tol­ǵan sáıkessizdikke túsinbeı, qazaǵy qalyń óńirde ult óneriniń kenjelep qalýy múm­kin emestigin aıtady. Demek, J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq teatrynyń qaı jyly qurylǵanyn anyq­tap, jylnamany jańǵyrtý óńir turǵyndary úshin de mańyzdy másele.

О́ner ordasynyń tarıhyn tereń zerdelep, zerttep, muraǵat derekterine súıengen mamandar Shymkentte teatr ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary qurylǵanyn aıtady. Arhıvti aqtarǵan mamandardyń málimdeýinshe, elimizdiń mádenıet tarıhynda erekshe oryn alatyn teatr óneriniń qalyp­tasýyna Ombyda 1865 jyly qalalyq teatrdyń ashylýy yqpal etken. XIX ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda bul teatr­dyń dańqy jaıylyp, onyń sahnasy­na Batys pen orys klassıkteriniń shyǵar­malary qoıylady. Al qalanyń ózi bol­sa, óner men bilimge umtylǵan qa­zaq jastarynyń tóńkeriske deıin toptasqan belgili ortalyǵy boldy. Ǵalym, demokrat-aǵartýshy Shoqan Ýálıhanovtan bastalyp, onan keıingi kezeńderge deıin qazaq jastarynyń bilim alyp, mádenıetke aralasýy osy qalamen tyǵyz baılanysty. Solardyń ishinde Sáken Seıfýllın, Nyǵmet Nurmaqovpen birge, bilim men mádenıetke umtylǵan Jumat Shanın de osy qalada bolyp, ári oqyp, ári qyzmet istegen. Qazaq jastarynyń basyn qosyp, óner men mádenıetke baýlyǵan «Birlik» uıymy da osy Ombyda ashylǵan. Sol ýaqytta qyzmette nemese oqýda bolǵan halqymyzdyń ardaqty uldarynyń teatr ómirimen tanys bolýy shyǵarmashylyq turǵyda tez jetilip, qalyptasýyna sebep bolǵany daýsyz.

«Qazaqtyń ulttyq teatryn uıym­dastyrý máselesi el ishinde dala teatry dep ataýǵa ábden laıyq halyq óneri­niń san qıly túrleri damyp, jetil­gen tusta kóterilýi tabıǵı qubylys. Qazaq­tyń keń dalasynyń ár túkpirinde tuń­ǵysh áýesqoılyq qoıylymdar men drama­týrgııalyq shyǵarmalardyń týýy osy halyq shyǵarmashylyǵynyń kór­kemdik qudireti. Ońtústik Qazaqstanda da oıyn-saýyq, kórkemónerpaz úıirmeleri jedel damydy. Olardyń repertýarlary shaǵyn pesalar men án-kúı, kórkemsóz, eńbekshiler uranyna qurastyrylǵan. Zertteýshiler derekterinde tóńkeristen burynǵy qazaqtyń kóshpeli ómirine, saıa­sı teńsizdigine qaramaı, halqymyzdyń azdy-kópti oqyǵan jastary ónerdiń jańa túri – teatr ónerin jasaýdaǵy alǵashqy qadamdaryn bastaǵany aıtylady. Buryn birli jarym ádebı keshterde dombyra tartyp, án salýmen shektelip kelgen qazaq jastary ulttyq oıyn, aqyndar aıtysyn, dastandardy sahnaǵa beıimdep kórsetýge kirisedi. Kórkem úıirmeler ádebıetimizdegi dramatýrgııa janrynyń damýyna uıytqy boldy. Buǵan kásibı teatrymyz qurylmaı turǵan kezdegi S.Seıfýllın, M.Áýezov, J.Shanın jáne basqalardyń dramalyq shyǵarmalary dálel. Kórkem úıirme men mádenı jumystardy júrgizetin «Qazaq jastary» atty uıym Shymkentte sol zamatta shyqqan. Jıyrmasynshy jyldary Shymkent jastary mádenı-buqaralyq jumystardyń alýan túrin óristetti, «Qyzyl shaıhana», Qyzyl otaý», «Qyzyl arba», «Saýatsyzdyqty joıý» syndy mádenı-kópshilik aǵartý jáne úgit-nasıhat jumystarynyń barlyǵy da drama trýppalarynyń qatysýynsyz ótken emes. Muraǵattyq qujattardy zerdeleý barysynda Chernıaev ýeziniń halyq bilim bóliminiń meńgerýshisine jazǵan raportta Chernıaev teatry ártisteriniń jaǵdaıy baıandalyp, sońyna teatr rejısseri qol qoıǵan qujatty kezdestirdik. Ol qujatta qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da, ártisterdiń halyq aldyna shyǵyp, óz mindetterin atqarǵany, sýyq kúnderde, tar jerde grım jasap, halyq aldynda óner kórsetip, aýyryp tursa da spektaklderdi oınap júrgeni syndy basqa da problemalary jazylǵan. Bul 1920 jylǵy jaǵdaı. 1924-1925 jyldary Syrdarııa gýbernııasy Halyqtyq bilim bólimi qaýly jobasy berilgen 86-87 betterde Shymkent ýezi men qaladaǵy mekemelerdi bólip kórsetedi. Iаǵnı Shymkent qalasynda 1924-1925 jyldarǵy aqparat boıynsha 2 teatr jumys istep tur dep kórsetilgen. 1924 jyly Avtonomııalyq respýblıkalarǵa jiberilgen teatr týraly erejeler Shymkent teatryna da joldanǵan. Jalpy, arhıvtik derekterde teatrdyń sol 1924 jyldan bastap óńir­diń mádenı-aǵartý jumystaryna bel­sene aralasqany jóninde kóp aıtyla­dy. 1928 jyly berilgen jyldyq eseptiń qalalyq kıno jumysy bóliminde: «Qys­qy sezon úshinshi qazanda bastaldy, qala­lyq kıno ǵımaratynda apta saıyn qoıy­lymdardy qazaq memlekettik teatry qoıyp otyrdy», delingen. Syrdarııa okrý­giniń Halyqtyq bilim bóliminiń 1929 jyly 10 qyrkúıekte ótkizgen jınalysy sheshiminde «Mádenıet bólimi oblystyq Halyqtyq bilim bólimimen birge tez arada qarap, maqsatty spektaklderdi satyp alýdy uıymdastyrsyn, qalalyq teatr tez arada qysqy sezon ashqanǵa deıin 1 noıabrge deıin qurylysyn istep tapsyrsyn» degen derekti kezdestirdik. Demek, teatr maýsymy 1929 jyly qarashada ashylǵan. Al 1932 jyldyń 21 maýsymynda Ońtústik Qazaqstan oblystyq bilim bólimi jınalysynyń sheshimi boıynsha maquldanǵan qujatta, jumys istep turǵan Shymkenttegi qazaq memlekettik teatryn nyǵaıtý úshin kómek retinde oblystyq bıýdjetten 1000 rýbl berý kórsetilgen. Tize bersek, teatrdyń jumysy, ártisterdiń jaǵdaıy, teatrdy nyǵaıtýǵa berilgen kómekter jóninde derek kóp. Iаǵnı bul derekter Shymkentte teatr 1924 jyly nemese 1929 jyly ashylǵanyn bildiredi. Muny, árıne tarıhshylar, óner zertteýshileri túbegeıli anyqtap, naqtylaı túsedi degen úmittemiz», deıdi aldymyzǵa Túrkis­tan ob­lysy memlekettik arhıvinen alyn­ǵan qu­jattar kóshirmesin jaıyp sal­ǵan J.Sha­nın atyndaǵy Shymkent qala­lyq aka­­d­e­mııalyq qazaq drama teatry mura­jaıy­nyń bólim meńgerýshisi Qymbat Moldıeva.

Teatrdyń tarıhyn aıqyndaı túsýge zııaly qaýym, jergilikti bılik ókilderi de múddeli ekenderin tanytty. Osy oraıda, qazaq drama teatrynyń ótkenin zerdele­gen qala ákiminiń orynbasary Sársen Qu­ran­bek sáıkessizdikke mán berip, datalar­dy naqtylaı túsý, ıaǵnı 95 jyldyǵyn atap ótý jóninde kópshilikke alǵash bolyp oı salǵanyn aıta ketelik. Ultjandy aza­mattyń bul bastamasyn ónersúıer qaýym qoldap otyr.

Teatrǵa tuńǵysh rejısser, dramatýrg, qoǵam qaıratkeri Jumat Shanınniń esimi 1972 jyly berildi. Rýhanı azyq kózi, árbir jan ózine kerek dúnıeni taba alatyn qazaq teatrynyń qurylý, qalyptasý joly jeńil bolmaǵany málim. «Qazaq teatrynyń qolǵa alǵan jumysy úlken, júgi aýyr, joly alys. Alys jolǵa talyqpaı-jalyqpaı je­tý úshin qajymaıtyn tekejaýmyt at ke­rek. Jel ótip, kúnge kúımeıtin ton ke­­rek. Eńbekti egizim dep tanyǵan, aqy­lyn jigerimen janyǵan azamat kerek! Qazaq teatry – uıadan qanat qaǵyp, qalyq­tap ushqan balapan. Qanaty talmaı qona­tuǵyn kúı kerek», depti Jumat Shanın shymyldyǵyn túrgenine 1 jyl ǵana bolǵan teatr jaıynda. Búginde «eńbekti egizim dep tanyǵan, aqylyn jigerimen janyǵan azamattardyń» arqasynda qazaq teatry ósip-órkendep, damyp keledi. Aýyz toltyra aıtar jetistigi, jańashyldyǵy je­ter­lik. Kórermen qaýym jýyrda teatr­dyń kórkemdik jetekshisi qyzmetine taǵaıyndalǵan Sultan Sraılovtyń óner ordasy jetistikterin eseleı túsetininen úmitti. Astana qalasy ákimdiginiń Q.Qýa­­­nysh­baev atyndaǵy memlekettik aka­de­­mııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry­nyń dırektory-kórkemdik je­tek­shisi, Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń dırektory, «Ońtústik Sırk» MKQK bas dırektory qyzmetterin atqarǵan, ıaǵnı bul salanyń tájirıbeli mamany Sultan Ońǵaruly teatrda aldyńǵy býynnan tálim alǵan jastardyń shyǵarmashylyq dástúrdi sabaqtastyrýmen qatar jańa qyrlaryn asha túsýine yqpal eteri anyq. Teatrdyń naqty qaı jyly qurylǵanyn anyqtaý sol jas býyn úshin de mańyzdy. О́ńir jurty teatr tarıhy mádenıet zertteýshileriniń, tarıhshylardyń kómegimen naqtylanyp, jýyq arada sheshimin tabady degen úmitte.

«Ártister oınap jatqanda ýaıymdap otyramyz»

Búginde J.Shanın teatrynda sheshimin kútken taǵy bir másele bar. Úshinshi me­gapolıstegi rýhanııat ordasy – Jumat Shanın atyndaǵy qazaq drama teatrynyń sahnasy qoıylymdarǵa laıyqtalmaǵan. Dybystalý men jaryqtandyrylý keshe­ninde de kemshilik kóp. Nysan tozyp, edeni tesilgen. Sahna betindegi dóńgelek aınalma da durys ornatylmaýynan birde-bir ret jumys istemegen. Sahnadaǵy tehnıkalyq qaýipsizdik buzylǵan, edenge talapqa saı taqtaı tóselmegen, 33 shtankettiń tek altaýy isteıdi.

Iá, ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar Jumat Shanın atyndaǵy qazaq drama teatryna jańa ǵımarat 2014 jyly berilgen. Qujatta sahnany árleýge arnalǵan 30 kóterý qurylǵysy jazylsa, munda bar-joǵy tórteý ǵana. Teatr qyzmetkerleriniń aıtýynsha, onyń óziniń jumysy qaýipti.  Másele sheshilýi úshin sahna kúrdeli jóndeýden ótip, jańa qurylǵylar alynýy qajet. Bul oraıda qala ákimdigi tarapynan qajetti qarjy qarastyrylǵan da eken. Alaıda paıdalanýǵa berilgenine on jyl bolǵan ǵımaratqa jańǵyrtý jumystaryn júrgizý erejege saı kelmeıdi. «Sahnamyz kúrdeli modernızasııany qajet etip tur. Joǵarǵy jáne tómengi mehanızasııamyz standarttarǵa múldem saı emes. Jaryq berý, dybys berý keshenderi de zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalmaǵan. Teatrdaǵy ózekti máselelerdi Senat depýtattaryna jetkizdik. О́zderi sahnaǵa shyǵyp, jaǵdaıdy kórdi», deıdi J.Shanın atyndaǵy qalalyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń dırektory Araılym Qurbanbekqyzy. Al dramatýrg Saıa Qasymbek teatr sahnasynyń júregi ispettes qurylǵy – dóńgelek múlde aınalmaıtynyn aıtty. «Ártister oınap jatqanda biz shtangetter túsip ketpese eken dep ýaıymdap otyramyz. О́te qaýipti. Biz «qudaı saqtasyn» dep júre beremiz. Biraq saqtaý úshin de áreket etý kerek qoı. Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Sársen Quranbektiń muryndyq bolýymen qala ákimi Ǵabıt Syzdyqbekov rekonstrýksııaǵa qajetti qarjy bóldi. Endigi kedergi – jańa berilgen ǵımaratqa 25 jylǵa deıin rekonstrýksııa jasaýǵa bolmaıdy eken. Bólingen qarjyny jumsaı almaı, pushaıman kúıge túsken jaıymyz bar», deıdi S.Qasymbek. Senat depýtattary Aıgúl Qapparova, Alısher Satvaldıevpen kezdesýde osy keleńsizdikti jáne ózge de usynys-pikirlerin jetkizgen teatr qyzmetkerleri máselelerdiń sheshilýi úshin zań jobalaryn jetildirýdi surady. Kezdesýde halyq qalaýlylary ujym ótinishteri boıynsha tıisti oryndarmen jumys júrgiziletinin málimdedi. Osy arada aıta ketelik, elimizdiń úshinshi megapolısi – Shymkent qalasynda kúrdeli jóndeý men jańa ǵımaratty qajet etetin basqa da teatrlar bar.

ShYMKENT