Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıdyń kezekti otyrysynda Memleket basshysy óskeleń urpaq tárbıesinde atqarýǵa tıis sharýa óte ózekti hám mańyzdy ekenine taǵy qaıyrylǵan-dy. «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» degen taqyrypta ótken jıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jas býyn tárbıesinde qatelikke urynbaýǵa úndegen edi.
«Biz urpaq tárbıesine basa mán berip, jastardy jaqsylyqqa jeteleýimiz kerek. Búgingi ınternet dáýirinde bul – ońaı sharýa emes. Ashyǵyn aıtsaq, qazir jas urpaq áleýmettik jeli arqyly tárbıe alyp jatyr. Balany durys baǵytqa buryp, jol kórsetip otyrmasaq, bul – óte qaýipti úrdis. Ǵalamtor arqyly jat dinı aǵymdardyń quryǵyna túsken jastar da bar. Urpaqtyń boıynda jaman ádet bolsa, bul – eń aldymen, úlkenderdiń kinási. Biz jastardy jahandanýdyń qaterli yqpalynan barynsha saqtaýǵa mindettimiz. Urpaq tárbıesine yqpal etetin sharalarǵa basa mán berýimiz kerek. Bul salada kemshilikter kóp ekeni jasyryn emes. Mekteptegi tárbıe jumysy aqsap tur. Keıingi kezde oqýshylardyń bir-birine qysym, zorlyq-zombylyq, álimjettik kórsetýi jıi bolyp ketti. Ony, tipti beınetaspaǵa túsirip, áleýmettik jelige salý «sánge» aınaldy. Keıde balalardyń qatygezdigi jan túrshiktiredi. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq qoǵamdaǵy taǵy bir keleńsiz jáne ózekti másele bolyp tur. Mundaı zańsyz áreket jasaǵandar mindetti túrde zań aıasynda tıisti jazasyn alýy kerek. Elimizdiń bolashaǵy otbasynda qalyptasady. Al otbasy baqytty bolsa, elimizdiń keleshegi de jarqyn bolady. Shyǵystyń uly ǵulamasy ál-Farabı tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy ekenin aıtqan. Bala tárbıesi – eń aldymen, ata-ananyń mindeti. Alaıda keıde ata-analar durys tárbıe berýdiń ornyna ózderi jaǵymsyz úlgi kórsetedi. Balalardyń tártibine beıtarap, selqos qaraıdy, tipti jaýapkershiliktiń bárin mektepke, muǵalimderge júkteıdi», dep Prezıdent búgingi tárbıeniń betalysyna baǵa berdi.
Otbasyndaǵy otaǵasynyń qutyn qashyryp, qadirin túsirý áke ınstıtýtynyń ómirsheńdigine balta shabatyny anyq. Tırandyq pıǵyl, teksiz túsinigine salyp aıýandyq áreketke baratyndardy aqtaýǵa esh haqymyz joq. Bizdiń murat – áke ınstıtýtynyń otbasy, oshaq aınalasynda ǵana emes, tutastaı qoǵamnyń baltalasań butarlanbaıtyn beriktigine tıgizer qýatyn kemitpeý. Eger ákelerdiń qoǵamdaǵy orny, otbasyndaǵy bala tárbıesindegi bedeli tómendemese, Parlament minberinde talqyǵa túser me edi? Májilis depýtaty Amanjol Áltaı: «Anasyn ardaqtaǵan, arýyn aıalaǵan, ata-anaǵa qurmetpen qaraǵan halyqtyń ókilimiz. Otbasy – óte kúrdeli ınstıtýt. О́kinishke qaraı, qazirgi qoǵamda túrli keleńsizdikter baıqalyp jatyr. Biz «ákemmen aqyldasaıyn, ákemnen suraıyn» degen túsinigi bar býyn edik. Qazir «anam biledi, anamnan suranaıyn, anam sheshedi» deıtin balalar kóbeıip bara jatyr», dep, qoǵamda kúıeýinen jábir kórgen áıelder ǵana emes, áıeli ústemdik etetin er azamattardyń da bar ekenin aıtqan-dy. Áke ınstıtýtynyń ekpini báseń tartpasa májilismen Ermurat Bapı da qoǵamda ákeniń rólin kóterý úshin otaǵasy týraly da zań qabyldaý kerek degendi kótermes te edi. «Ákeń kele jatyr» degen biraýyz sózben-aq aıaǵyn tartyp, aıylyn jıyp ósken býyn búgingi qoǵamnan da sondaı tálim-tárbıeni kútetini belgili.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Ýaǵyz-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi, PhD Batyrjan Mansurov asyl dinimizde ata-ananyń orny men qadirine qasıetti aıattarda, hadısterde joǵary baǵa berilgenin qaperde ustaý otbasylyq qundylyqty nyǵaıtady degendi alǵa tartady.
«Musylman adam eń áýeli ata-anasyna jaqsylyq jasaýy qajet. Meıli ol ana bolsyn, meıli áke bolsyn. Al olarǵa qurmet kórsetpeý, qadirlemeý – úlken kúná. Otbasynda erli-zaıyptylarǵa túsetin mindetter bar. О́mirdiń bolmashy isine bola bir-birin jazǵyryp kiná taǵý, unamasa ajyrasyp kete berý – bul dinimizge de, salt-dástúrimizge de jat. Al erli-zaıyptylardyń arasyna túsip, birinen ekinshisin aıyptap, olardyń artyq-kemshiligin izdep semınar ótkizý, koýchtar uıymdastyrý orynsyz. О́ıtkeni otbasynda ananyń da, ákeniń de qurmeti orasan zor. Olardy birinen-birin ajyratýǵa bolmaıdy. Tipti otbasynda balasynan anańdy jaqsy kóresiń be, álde ákeńdi jaqsy kóresiń be dep suraý da qate túısik. Perzent úshin ekeýi de qurmetti, qadirli bolýǵa tıis. Al dinimizde olardyń tek ózara aqylary aıtylǵan. Bir-birine qurmeti kórsetilgen. Otbasy bosaǵasynyń berik, shańyraǵynyń bıik bolýy, ondaǵy otbasy músheleriniń tatý-tátti ómir súrýine, otbasylyq mindetterdi jaýapkershilikpen oryndaýlaryna tikeleı baılanysty. Babalarymyz «Eki jaqsy qosylsa, ólgeninshe dos bolady. Eki jaman qosylsa, ólgeninshe ósh bolady» dep tekten-tek aıtpasa kerek. Sondyqtan ananyń ıakı ákeniń qadirin qashyryp, ony nasıhattaý – qatelik. Qazaq otbasynda ákeniń de, ananyń da alatyn orny erekshe bolǵan. Mysaly, áke – shańyraqtyń tiregi, qamqorshysy, asyraýshysy, al ana – otbasynyń meıirimi, júregi. Qazybek bı babamyz «Qut berekeń – atań qymbat, aıalaıtyn anań qymbat, meıirimdi apań qymbat, asqar taýyń – ákeń qymbat» dep aıqyndaǵandaı, ár adam ákesin, anasyn baǵalap, syılap, qurmetteýge tıis», deıdi B.Mansurov.
Qoǵamda ákeniń mysyn basý, yqpalyn azaıtý úrdisi beleń alyp bara jatqan joq pa degen máseleniń bir ushy otbasynyń tiregine baılaýly deıdi «Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Maqsutbek Aıtmaǵanbet.
«Otbasynda otaǵasynyń bedeli tómendeýine belgili bir dárejede ákelerdiń ózderi yqpal etti. Bala tárbıesinde, otbasy qundylyǵyn ulyqtaýda ákelerdiń qosar úlesi aıtarlyqtaı tómendeýi de osyǵan ákelip soqtyrdy. «Ákeler odaǵyn» qurýymyzǵa da osy jaıt túrtki boldy. Bir múshel merzim buryn ákeler ınstıtýtynyń quldyrap, álsirep bara jatqanyn baǵamdap, osyndaı qareketke kóshtik. Mekteptegi ata-analar jınalysyna ákeleri kelmeıdi, anasy barady. Áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynas setinedi. О́kinishtisi, er adamdar otbasyndaǵy bala tárbıesin áıeliniń jaýapkershiligine júktep qoıǵan. Otbasynyń amanaty erli-zaıyptyǵa teńdeı bólingen. Bala tárbıeleý isindegi jaýapkershilikti de teń arqalaýǵa tıistimiz. Jumysbastylyqqa siltep, materıaldyq qundylyqpen qamtamasyz etkenimizdi maldanyp, bala tárbıesindegi jaýapkershilikten jalt bergimiz keledi. Bul durys emes. Qoǵamda ákeniń róli álsirep, otbasy aldynda da bedeli bıiktemeı tursa, aldymen aıypty ár adam ózinen izdegeni abzal. Balasyn tárbıeleý isinde jumysyn jeleý ete bermeı, janyna ertip jattyǵý zalyna barsa, sporttyq úıirmege jazylsa, birge serýendese, sonyń ózinen ákeniń boıyndaǵy tárbıeni bala sińiredi. Bala tárbıeleý isin otbasynda áıeline, qoǵamda mektepke artyp qoıý da ákeniń bedelin tómendetedi. Áke ınstıtýtyn qalyptastyryp, nyǵaıtamyz desek, otaǵasy óziniń jaýapkershiligin tereń sezinip, aýyrtpalyqty arqalaı bilýi kerek. Osy maqsatty synalap sińirý úshin de jyl saıyn «Ákeler forýmy» ótedi. Eki jyl buryn usynysymyz qabyldanyp, Ákeler kúni belgilenip, atalyp ótedi. Osy kúni árbir áke «Men qandaı otaǵasymyn?» degen saýaldy ózin qoıyp, «Bala tárbıesine qanshalyqty úles qosyp júrmin?» degen suraqqa jaýap aıtýy kerek dep sanaımyz», deıdi M.Aıtmaǵanbet.
Ol áke men bala arasyndaǵy baılanystyń álsireýi, qarym-qatynastyń sıreýi orasan olqylyqqa uryndyrady deıdi. Rasynda da búginginiń balasyna ákesiniń aqyly, anasynyń meıiriminen buryn gadjettegi jyltyraq álem jaqyn ekeni aıqyn. Eki jyldan beri atalyp ótetin Ákeler kúnine oraı uıymdastyrylatyn mezettik is-shara qordalanǵan máseleniń túıinin tarqata almasy belgili. Jyl on eki aıdyń bir kúnin ǵana kútpeı, mektepte ár kezde sporttyq is-sharalar, ulttyq qundylyqty dáripteıtin basqosý, tárbıe saǵattary uıymdastyrylsa, áke men bala arasyndaǵy baılanysty berik ete túsetini belgili.
Áke ınstıtýtyn qalyptastyrýda balasynyń tárbıesine jaýapkershilikti arqalaı bilý – otaǵasynyń buljymas mindeti. Otbasynan bastalatyn Otannyń otyn óshirmeýde ákelik ınstıtýttyń arqalar júgi zilmaýyr. Ár áke sony uǵynýǵa tıisti. Qoǵamnyń qajet etetini de – osy.
