– Joǵary bilim salasy men kásiporyndar birlestigi elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qanshalyqty yqpal etedi?
– Mundaı baılanystyń arqasynda, eń aldymen, ýnıversıtetter paıda kóredi. Búgingideı memlekettik bıýdjetten bólinetin qarjynyń tapshylyǵy tusynda joǵary oqý oryndary úshin mundaı seriktestiktiń bereri kóp. Áýeli ónerkásip kompanııalarymen áriptestik ornatý arqyly qosymsha qarjy kózi paıda bolady. Sonymen qatar ónerkásip kompanııalary kadr daıarlaý men ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge qarajat bóledi. Bul ǵalymdardyń jańalyqtary men patentterin óndiriske engizýge, ıaǵnı ǵylymdy kommersııalızasııalaýǵa múmkindik beredi. Esesine ýnıversıtetter ónerkásip qyzmetkerlerine qysqa oqý kýrstaryn uıymdastyrý, kadrlardy qaıta daıarlyqtan ótkizý, kásibı biliktiligin arttyrý sııaqty túrli qyzmet kórsete alady. Sondaı-aq ónerkásip kompanııalarynyń usynystaryn eskerip, eńbek naryǵyndaǵy suranysqa ıe mamandardy daıarlaýǵa septigin tıgizedi. Ýnıversıtet oqytýshylary, stýdentter men magıstranttar qoǵam men memlekette bolyp jatqan shynaıy tájirıbelik máselelerdi zertteýmen aınalysatyn bolady. Saıyp kelgende osyndaı yntymaqtastyqtyń negizinde ýnıversıtetter akademııalyq, ǵylymı zertteý jáne qarjylyq turǵydan paıda kóredi.
– О́nerkásip kompanııalaryna qandaı paıda bolady?
– Olar ózderine qajetti zamanaýı kadrlardy daıarlaýǵa, óndiristik problemalardy tegin jáne aqyly zertteýge múmkindik alady. О́ndiriske ınnovasııalyq ıdeıalardy engizý, jańa patentter men avtorlyq quqyqtarǵa qol jetkizý arqyly óndiristiń sapasyn joǵary satyǵa shyǵarady. Bilikti ǵalymdar men sarapshylardan keńes alyp, zerthanada synaqtar jasap, saraptama jasaıdy. Ýnıversıtet ǵımarattarynda túrli jıyndar ótkizip, bıznes seriktestermen kezdesýler ótkizedi.
Al bul úrdistiń eń bastysy qoǵamǵa, ıaǵnı sol jerdiń halqyna paıdasy kóp. Mysaly, halyq tutynýshy retinde jańa ónimder, sapaly taýarlar men qyzmetke qol jetkizedi. О́nerkásip kompanııalary jańa tehnologııalardy qoldanyp, isteri alǵa bassa, salyq ta kóp túsip, sol óńirdiń ekonomıkasy ilgerileıdi. Osynyń arqasynda halyqtyń jumyspen qamtylý máselesi de oń sheshimin tabady. Demek mundaı yntymaqtastyq barlyq taraptarǵa materıaldyq, rýhanı, ǵylymı jáne qarjylyq jaǵynan tıimdi.
– Muny halyqaralyq tájirıbege súıenip aıtyp otyrsyz ba?
– Árıne, Amerıkanyń álemge tanymal Stenford, Garvard, Iel sııaqty ýnıversıtetteri iri ónerkásip kompanııalarymen áriptestik ornatýdyń nátıjesinde álemdi ózine qaratyp otyr. Tek bir ǵana Stenford ýnıversıtetiniń aýmaǵynda Kremnıı alqaby (Silicon Valley) ornalasqan, ol jerde júzdegen alpaýyt IT kompanııalarynyń ofısteri ashylǵan. Sonyń sebebinen bul ýnıversıtetter álemdik deńgeıde tanylyp, memleket bıýdjetinen táýelsiz bolyp otyr. Olardyń jeke qoryndaǵy qarajat keıbir memlekettiń birjyldyq bıýdjetinen kóp. Mysaly, Garvard ýnıversıtetinde – 50,9 mlrd, Iel ýnıversıtetinde – 41,4 mlrd, Stenford ýnıversıtetinde – 36,3 mlrd, Prınston ýnıversıtetinde 35,1 mlrd dollarlyq endaýment qorlary bar. Jalpy alǵanda teorııada «Triple Helix Model» sııaqty memleket-ındýstrııa-ýnıversıtetter arasynda áriptestikti ornatýdyń tıimdiligin negizdegen túrli teorııalar bar. Osyndaı teorııalardy basshylyqqa alyp, bizdiń eldiń konteksinde de zertteýler júrgizý kerek. Mysaly, ýnıversıtetterdiń dırektorlar keńesin bıznes jáne ındýstrııa ókilderin tartý arqyly áriptestik ornatýdyń alańyna aınaldyrý kerek. Dırektorlar keńesiniń fýnksıonaldyq mindetterine qatysty birqatar ózgeris engizý qajet dep oılaımyn.
– Bizde de ǵylymǵa qarjy bólý úshin túrli yntalandyrý sharalary qarastyrylǵan. Máselen, «Joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamada» óńirlik ýnıversıtetterdiń ǵylymı jáne ınnovasııalyq áleýetin kóterý, olardy ekonomıkalyq jáne ınnovasııalyq hab etý sııaqty jobalar usynyldy. Nátıje qalaı boldy?
– Kóńil kónshiterlik emes. Qazir ýnıversıtet pen ónerkásip arasynda shynaıy yntymaqtastyq ornady jáne odan eki tarap ta paıda taýyp jatyr dep aıtý qıyn. Meniń oıymsha, mundaı baılanystyń ornamaýy áli de tıisti zańnamalyq bazanyń nashar bolýynda jáne memlekettik organdardyń ózara kelisip jumys istemeýinde. Naqtyraq aıtaıyn. Zańdy túrde ónerkásip kompanııalaryn ýnıversıtettermen yntymaqtastyq ornaýyna negiz bolatyn jalǵyz zań – Jer qoınaýyn paıdalaný týraly kodeks. Osy Kodekske sáıkes bul salada qyzmet etetin kompanııalardyń barlyǵy óz ınvestısııalyq salymynan 1% kadr daıarlaýǵa jáne 1% ǵylymı zertteý jumystaryna jumsaý kerek. Alaıda bul kodekstiń normalary áli de tolyq jumys istemeı keledi. Zań ǵylymynda «óziniń júzege asyrylý tetigi joq quqyqtyq norma – óli týylǵan norma» degen qaǵıda bar. Iаǵnı bul kodekstiń normalary jumys jasaý úshin tıisti zańǵa sáıkes aktiler shyǵarylý kerek edi. О́nerkásip kompanııalaryn ýnıversıtettermen yntymaqtastyq jasaýyna mindetteıtin basqa zań nemese zańǵa sáıkes akt joq. Árıne, basqa mınıstrlikterdiń kadr daıarlaý jáne ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge josparlanatyn bıýdjeti bolatyn shyǵar, alaıda ondaı qarjynyń ýnıversıtetterge jetkeni týraly aqparattar tabý óte qıyn. Mysaly, doktorlyq zertteý barysynda elimizdiń iri memlekettik jáne ulttyq ýnıversıtetteriniń basshylyq quramynan 30 adammen suhbat júrgizgenimde, qatysýshylardyń basym bóligi ýnıversıtetke ónerkásip tarapynan túsetin qarjynyń áli de az ekenin aıtyp ketti. Osynyń aldynda da bes jyl, on jyl saıyn memlekettik baǵdarlamalar Prezıdenttiń Jarlyqtarymen nemese Úkimettiń qaýlylarymen bekitilip kelgen. Sol qujattarda da ónerkásip pen joǵary bilim salasy birlesip qyzmet etý kerek dep talaı aıtylǵan. Alaıda ónerkásip kompanııalary joǵary oqý oryndaryna tıisti kóńil bóler emes.
– Eki tarap tize qosyp jumys isteýge qulyqsyz bolǵany ma?
– Olardyń múddeleri ártúrli bolyp tur. Ýnıversıtetter bilim berý men ony taratýǵa tyryssa, ónerkásip kompanııalary naryqtaǵy basymdyqqa ıe bolýǵa umtylady. Osy tusta Ulybrıtanııadan úırenerimiz kóp. Máselen, ol jaqta 165 ýnıversıtet bar. Sonyń beseýi ǵana jekemenshik, qalǵan 160-sy «public» mártebesindegi ýnıversıtet. Bizdiń tilmen aıtqanda, memlekettik ýnıversıtet. Biraq onyń quzyrettik sıpaty bizdikinen basqasha. Iаǵnı ol memlekettiki de emes, jeke bireýdiki de emes, qoǵamdiki, naqtyraq aıtqanda, halyqqa tıesili. «Rublic» ýnıversıtetterdi kezinde dáýletti adamdar aqsha berip salǵan. Olardyń ishinde iri temeki fabrıkasy men spırt zaýyttarynyń ıeleri, tipti qul satý sekildi antımoraldik naryq ıeleri ózi ýnıversıtetke aqsha aýdarýǵa óte yntaly bolǵan. Birneshe jyl, tipti ǵasyr ótken soń jemisin beretin ýnıversıtetti qarjylandyrý olardyń memlekettik múddeni basty orynǵa qoıyp turǵanynyń belgisi. Sol dáýletti otbasylardyń aty-jóni men dınastııalyq tańbalary búgingi tańda ýnıversıtetterdiń rámizderinde kórinis taýyp, áli kúnge deıin jazýly tur. Soǵan qosa kóptegen ýnıversıtettiń oqý ǵımarattary sol fılantroptardyń atymen atalady. Osylaısha, esimderin tarıhta máńgilikke qaldyryp ketti. «Tek memleket qarjysyna súıenip, joǵary bilim men ǵylymdy damytamyz» deý – úlken qatelik. Shyny kerek, qazir elimizdegi memlekettik jáne ulttyq ýnıversıtetter qıyn jaǵdaıda tur. О́ıtkeni olar memlekettik granttar, aqyly bólimde oqıtyn stýdentterdiń oqý aqysy men ǵylymı jobalardan túsetin qarjyǵa ǵana táýeldi bolyp otyr. Sol sebepti elimizdegi ýnıversıtetterdiń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin olarǵa túsetin qarjy kózderin ártaraptandyrý qajet.
– «Bolashaq» baǵdarlamasymen Ulybrıtanııada bilim alyp keldińiz. Ol jaqtyń oqytý júıesinde qandaı erekshelik baıqadyńyz?
– Iá, onda men Brıstol ýnıversıtetinde Bilim salasyn basqarý mamandyǵy boıynsha doktorantýrany aıaqtap keldim. Jubaıym da osy baǵdarlama boıynsha doktorantýrany támamdady. Brıstol ýnıversıteti – QS reıtıngi boıynsha álemde 54-orynda, Ulybrıtanııada 9-orynda turǵan iri zertteý ýnıversıteti. Ol jerde qazirgi zamanǵy zertteý júrgizýdiń qyr-syryn tereń meńgerip shyqtyq, álemdik deńgeıdegi professorlardan dáris alyp, zertteýshi retinde qalyptastyq. Mysaly, men Ulybrıtanııaǵa oqýǵa túskenge deıin elimizde 100-den astam ǵylymı eńbegim jarııalanǵan, ózimdi bir tájirıbeli zertteýshi retinde sanaıtynmyn. Alaıda bizdiń elde zertteý metodologııasy, teorııalardy ǵylymı jumysta qoldaný, tájirıbege baǵyttalǵan zertteý jumystaryn júrgizý damymaǵan eken. Tipti elimizde akademııalyq jazýdyń negizderin úıretý bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra baǵdarlamalaryna engizilmegen. Osynyń saldarynan qorǵaýǵa shyǵyp jatqan doktoranttar nemese ǵylymı ataq alǵysy kelgen oqytýshylar sheteldik jýrnaldarǵa maqala shyǵara almaı, ǵylymı ataǵy men dárejesin ala almaı júr. Bul jerde tek aǵylshyn tilin bilmeý máselesi emes, jalpy ǵylymı jumysty jazýdyń dástúrindegi kemshilikterdi kórip otyrmyz. Nátıjesinde, akademııalyq ortada Scopus jáne Web of Science bazalaryna kiretin sheteldik jýrnaldarǵa ǵylymı maqalany tek aqyly túrde shyǵarýǵa bolady degen teris pikir qalyptasqan. Tipti bizdiń elde muny úlken bıznes dep sanaıtyndar da bar. О́z basyma keletin bolsam, men sheteldik joǵary reıtıngtik jýrnaldarda maqalalarymdy aqysyz shyǵaryp jatyrmyn. Árıne, mundaı jýrnaldardyń maqala mazmunyna, ǵylymı jańalyǵyna, metodologııasy men teorııalyq negizine qoıatyn talaptary óte joǵary.
Taǵy bir aıyrmashylyq, bizde doktorantýra úsh jyl bolsa, olarda tórt jyl oqıdy. Ulybrıtanııada doktorlyq dıssertasııa negizinen empırıkalyq zertteý ádisterine negizdeledi jáne zertteýshi ózi qolymen málimetter jınap, sonyń nátıjesinde qorǵaýǵa shyǵady. Eń bastysy, ol jaqta ár fakýltette ǵylymı etıka boıynsha komıssııa mańyzdy ról atqarady. Zertteý bastaıtyn bolsań, aldymen sol komıssııanyń ruqsatyn alasyń. Sodan keıin baryp zertteýińdi bastaısyń. Ǵylymı zertteýge degen talaptary óte qatal. Bizge de osyndaı tájirıbeni engizý qajet. Sonda ǵana memlekettiń ǵylymdy damytýǵa qatysty saıasaty júzege asyrylyp, jalǵan avtorlyq pen sapasyz maqalalar azaıady.
Taǵy bir ereksheligi, ol jaqta oqytýshy quramy sabaq beretin jáne ǵylymı zertteýmen aınalysatyndar dep eki sanatqa bólinedi. Ǵylymı zertteýmen aınalysatyndardyń jalaqysy áldeqaıda joǵary. Al ǵylymǵa jaqyn emes oqytýshylar kóp jaǵdaıda jumys ýaqytynyń basym bóligin sabaq berýge arnaıdy.
Al baǵalaý júıesine keletin bolsaq, Anglııanyń zertteý ýnıversıtetterinde ǵylymı jumys jazýǵa erekshe kóńil bólinedi, ıaǵnı akademııalyq jazýdyń róli mańyzdy. Mysaly, doktorantýrada alǵashqy eki jyl aýdıtorııalyq sabaqtar bolyp, ár pán boıynsha 4000-8000 sóz aralyǵynda ǵylymı esseler jazdyq. Ol jerde saǵan óz taqyrybyń boıynsha sol pánniń sheńberinde esse jazýǵa múmkindik beredi. Ár esse ǵylymı maqalanyń deńgeıinde joǵary dárejede jazylyp shyǵady. Eki jyl ishinde osyndaı jeti esse jazyp shyqqan doktoranttar óz taqyryby boıynsha zertteý jumysyn júrgizýge daıyn bolyp shyǵady. Sonymen qatar doktoranttar fakýltet pen ýnıversıtet deńgeıindegi túrli ǵylymı zertteý ortalyqtardyń múshesi bolyp, ǵylymı semınarlarǵa qatysyp, prezentasııalar jasaıdy. Bul jaǵdaı doktoranttarǵa zertteýdi pánaralyq deńgeıde júrgizýge múmkindik beredi.
Kelesi bir erekshelik, Brıstol ýnıversıtetinde doktoranttar álemdik ǵylymı jumystar bazalary men kitaphanalaryn tegin qoldana alady. Mysaly, men doktorlyq jumysymdy júrgizý barysynda álemniń kez kelgen kitaphanasynan onlaın materıaldar alyp, erkin jumys júrgizdim.
Jalpy alǵanda, álemdik ýnıversıtetterden úırenetinimiz áli kóp jáne ol jerlerde elimizge ǵylymı kadrlar daıarlaý saıasaty óte durys dep oılaımyn. Sol sebepti osyndaı álemdegi jetekshi ýnıversıtettiń birinde bilim alyp, zertteý júrgizýge múmkindik bergen «Bolashaq» baǵdarlamasyna alǵysymyz sheksiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
