Paralımpıada alaýy tutanady

Kúni keshe ǵana tórtkúl dúnıeni dúbirge bólegen XXXIII jazǵy Olımpııa oıyndaryn­daǵy­daı atalǵan jarystyń da ashylý saltanaty jabyq stadıonda emes, Parıj­diń qaq ortasyndaǵy Elıseı ala­ńyn­da, áıgili Eıfel muna­ra­synyń mańynda, Sena ózeniniń jaǵalaýynda dúrkirep turyp ótpek. Saltanatty is-shara el as­tanasynyń eń kórikti jer­lerin qamtıdy. Osy oraıda fransýzdar keremet shoý men áserli konsert­tik baǵdarlama uıym­­dastyrýdy kózdep otyr. So­nyń barlyǵy da kópshiliktiń kóńi­linen shyǵatynyna  kúmánimiz joq.

Paralımpıadanyń ashylý saltanaty ótkennen keıin kelesi kúni barlyq qatysýshy jarys jolyna shyǵady. Olar zaǵıptar fýtboly, bochcha, parasadaq atý, parajeńil atletıka, parabadmınton, parakanoe, paravelosport (shos­se men trek), paraat sporty, para­­dzıýdo, paraeskek esý, para­júzý, paraústel tennısi, para­taekvondo, para­trıatlon, para­paýerlıftıng, paraatý sporty, otyryp oınatyn voleıbol, arbadaǵy basketbol, arbadaǵy semserlesý, arabadaǵy regbı, arbadaǵy tennıs jáne golboldan baq synaıdy.

Qazaqstan qurama komandasy Paralımpııa oıyndarynyń 33 lısenzııasyna ıelik etti. Qatysýshylar sany – 44 adam. Olar sporttyń 9 túri boıynsha sheberlik baıqasady. Jalpy, biz osy jarystyń ózi jáne tarıhy jaıynda ne bilemiz?

• Paralımpııa oıyndary Fran­sııada osymen ekinshi márte ótkeli otyr. Buǵan deıin 1992 jyly alaýy tutanǵan qysqy oıyndardy Tın men Albervıl qalalary qabyldaǵan.
• Parıjdegi dodaǵa Kosovo, Palaý, Ońtústik Sýdan, Samao, Belız, Chad, Do­mınıkan Respýblıkasy, Ekvatorlyq Gvıneıa, Esvatını, Gýam, Kırıbatı jáne Tývalý sekildi elder tuńǵysh ret qatysqaly otyr. Al Bolıvııa, Lıhtenshteın, Bangladesh, Albanııa, Antıgý men Barbýda, San-Marıno, Shyǵys Tımor, Sýrınam jáne Tonga birer jylǵa sozylǵan úzilisten keıin qatarǵa qaıta qosyldy.
• Paralımpıadada beıtarap sportshy retinde Reseıdiń 80 jáne Belarýstiń 8 ókili baq synaıdy. Biraq olardyń oljalaǵan júldeleri jalpy komandalyq saıysty qorytyndylaǵan kezde esepke alynbaıdy. Sondaı-aq reseılikter men belarýstikterge jarystyń ashylý jáne jabylý rásimine qatysýǵa tyıym salyndy.
• Baıraqty básekelerdiń deni Parıjde ótse, birqatary el astana­synyń dál irgesinde ornalasqan Sen-Denı men Versal qalalarynda uıym­dastyrylady. Taǵy birazyn Ver-Sıýr-Marn qabyldaıdy. Bul qala­shyq Fransııanyń bas shaharynan 20 shaqyrym qashyqtyqta qonys tepken.
• Paralımpııa oıyndaryn ótkizý jóninde ıdeıanyń avtory – nemis neıro­hırýrgi Lıýdvıg Gýttman. 1948 jyly ol II Dúnıejúzilik so­ǵystan múgedek bolyp oralǵan jaýyn­ger­lerdiń basyn qosady. Olardy sportpen shuǵyldanýǵa úgittep, túrli ja­rystardyń uıymdas­tyrylýyna uıytqy bolady. Onyń aqyry osyndaı iri sporttyq sharaǵa ulasty. Sol sebepti de Lıýdvıgti barsha halyq «Múgedekter sportynyń ákesi» dep ataıdy.
• Jazǵy Paralımpıada alǵash ret 1960 jyly Rımde (Italııa) uıymdas­tyrylady. Sodan keıin ár tórt jyl saıy­n jarystyń jalaýy Tokıo (Japonııa, 1964 jyly), Tel-Avıv (Izraıl, 1968), Geıdelberg (Germanııa, 1972), Toronto men On­tarıo (Kanada, 1976), Arnem (Nı­derland, 1980) jáne Stok Man­devıl (Ulybrıtanııa) men Nıý-Iorkte (AQSh, 1984) jelbiredi. 1988 jyldan beri Olımpııa oıyn­daryn qabyldaıtyn qa­la­larǵa Paralımpıadany ótkizý min­detteldi.
• Jazǵy Paralımpııa oıyndaryna Qazaqstan quramasy alǵash ret 1996 jyly qatysty. AQSh-tyń Atlanta qalasynda alaýy tutanǵan dúbirli dodada 12 jerlesimiz sporttyń eki túri boıynsha baq synady. Tarqatyp aıtsaq, 2000 jyly Sıdneıde – 2, 2004 jyly Afınada – 8, 2008 jyly Beıjińde – 3, 2012 jyly Londonda 7 sportshymyz óner kórsetti. Biraq olardyń eshqaısysy jeńis tuǵyryna kóterile almady.
• 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda tuńǵysh ret Qazaqstannyń ánurany shyr­qalyp, týy kókte jelbiredi. Bra­zılııada Zúlfııa Ǵabıdýllınanyń baq juldyzy janyp, ol erkin tásilmen 100 metrge júzýde altynnan alqa taqty. 67 kg salmaq dárejesinde óner kórsetken paýer­lıftıngshi Raýan Qoıshybaeva kú­mispen kúpteldi. Bul jarysta elimizdiń 11 sportshysy saıysqa túsken edi.
• Rıo Paralımpıadasynyń jalpy esebinde Qytaı jeke-dara kósh bas­tady. Aspanasty eliniń ókilderi 107 altyn, 81 kúmis jáne 51 qolany oljalady. Ekinshi jáne úshinshi oryndardy Ulybrıtanııa (64+39+44) men Ýkraına (41+37+39) ıelendi. Sondaı-aq AQSh (40+44+31), Aýstralııa (22+30+29), Ger­manııa (18+25+14), Nıderland (17+19+26), Brazılııa (14+29+29), Ita­lııa (10+14+15) jáne Polsha (9+18+12) ozyq ondyqtyń qataryna endi.
• 2021 jyly Tokıodaǵy dodada 26 otandasymyz sporttyń jeti túri boıynsha óner kórsetti. Solar­dyń arasynan Davıd Degtıarov dara shyqty. Paýrlıftıngtiń has sheberi 54 kg salmaqta qarsylas shydatpady. Dzıýdoshy Ánýar Sarıev (60 kg), Temir­jan Dáýlet (73 kg), Zarına Baıbatına (+78 kg) kúmis alsa, júzýshi Nurdáýlet Jumaǵalı (100 metr, brass) qolaǵa qol sozdy.
• Kúnshyǵys elinde ótken Paralım­­pıadanyń jalpy esebinde 96 altyn, 60 kúmis jáne 51 qola medaldy oljalaǵan Qytaı quramasy aldyna jan salmady. Sondaı-aq Uly­brıtanııa (41+38+45), AQSh (37+36+31), Reseı (36+33+49), Nıder­land (25+17+17), Ýkraına (24+47+27), Brazılııa (22+20+30), Aýs­tralııa (21+19+30), Italııa (14+29+26) jáne Ázerbaıjan (14+1+4) TOP-10 koman­danyń qataryna qosyldy.
• Qazaqstanda jeńis tuǵyryna kóterilgen paralımpıadashylarǵa taǵaıyn­dalǵan syıaqy mólsheri – dál Olımpııa oıyndaryndaǵydaı. Anyq­tap aıtsaq, jeńimpazǵa – 250 000, kúmis júldegerge – 150 000, qola júldegerge – 75 000 dollar tıesili.
• Negizi Qazaqstan quramasy Paralım­pıadadaǵy óziniń alǵashqy júl­desine 1994 jyly Lıllehammerde qol jetkizdi. Skandınavııa túbeginde qysqy sport túrleri boıynsha ótken dodada shańǵyshy Lıýbov Voro­beva kúmis medaldi moınynda jarqyratty. Arada 24 jyl ótken soń Phenchhanda dál sol sport túrin serik etken Aleksandr Kolıadın altyn tuǵyrdan qol bulǵady. Al 2022 jyly Beıjińde bıatlonshy Aleksandr Gerlıs qola medaldy qor­jynǵa saldy.