Kóbe buzar kón sadaq

Jalpy, sadaq týraly álem halyqtarynyń túrli ańyzy bar. Mysaly, kóne túrkilerde sa­daq handyq bıliktiń belgisi re­tinde tańbalansa, arabtardyń kóne ańyzynda jańa týǵan aıǵa qarap jasalǵan, al dinı turǵydan alǵanda, perishteler ony Adam ataǵa daıyn kúıinde syıǵa tartqan, bergen-mys.

Orta ǵasyrda bas bostandyǵy bar árbir erkek sadaq atýǵa mashyq­tanýmen aınalysqan. Oǵan aqsúıek te, qarapaıym adamdar da, jaýyn­gerler de, beıbit turǵyndar da jastaıynan jattyqqan. My­sa­ly, Otyrardan shyqqan uly ǵula­ma Ál-Farabı jastaıynan jaq atýdy úırengeni tarıhtan bel­gili. Ataqty fılosof ómiriniń so­ńyn­da Sırııada jol tonaýshy qaraq­shylarǵa qarsy sadaqpen shaı­qasyp, qaza tapqan.

Kóne qarý sanalatyn sadaq olım­pıadalyq sport túrlerine engen. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń kóziri dese bolady. Kóptegen el osy sport túrin qolǵa alyp, sadaq jasaý, ony atýdy qaıta qalpyna kel­ti­rip, dástúrli ónerdiń bir túri re­tinde qasterleıdi. Sadaq tar­tylǵanda ıinderi ishke búgilip, ony jibere qoıǵanda boıyndaǵy serippe kúshti adyrna arqyly jebege darytady. Iinder kúshi­niń arqasynda oq bastapqyda sekýndyna 50 metr jyldamdyqpen ushady.

Barlyq ult kóne zamannan ańshylyq jáne soǵys kezinde qoldanatyn qarý retinde sadaq ot qarýy – myltyq ústemdik alǵansha qoldanysta júrdi. Qadym zaman­da aldyńǵy adam qaıyryp ketken aǵash butaǵy arttaǵy kisini soqqany bir tapqyrdyń maıysqaq aǵash bo­ıynda kúsh jatqanyn túsindirgen shyǵar. Jasalý tásilderine qaraı sadaqqa qoldanatyn materıaldar da túrli-túrli. Tarıhı turǵydan alǵanda, qarapaıym jáne qurama sadaqtar dep ekige bólinedi. Osy qarý túrin zertteýshiler kúrdeli sadaqtar Azııa dalalaryn meken etken kóshpeli taıpalardyń at ústinen atatyn qarýdy jetildirý maqsatynda dúnıege ákelgenin jazady. Shaǵyn sadaq jasaýǵa ıilip, sozylǵan soń bastapqy qalpyna qaıta keletin múıiz, sińir sekildi materıaldardy paıdalanady. Ta­rıh­tan qurama skıf sadaǵy, saýyt­ty tesetin ǵun sadaqtary belgili.

Sadaq atý mádenıeti ásirese kósh­peli halyqtar arasynda, bir jaǵynan, kúnkóris, ekinshi jaǵy­nan qarý retinde erekshe damy­ǵany belgili. Es bilgennen at jalyn tartyp minip, «ata kórgen oq jonar» demekshi, qarshadaıynan osy qarý túrin atyp úırengen kóshpelilerdiń mergendigi jóninde túrli ańyz taraǵan. Ataqty Babyr óz shyǵarmasynda quralaıdy kózge atqan bir túrki sadaqshysy týraly aıta kelip, «arqanǵa baılanǵan sheńberdi aǵashqa ilip, arqandy barynsha burap tastap, arqan qaıta tarqatylǵanda sadaqpen atyp, oǵyn shyr aınalǵan sheńberden ótkizetin», dep jazady.

Túrkilermen birge kresshilerge qarsy qandy shaıqastarǵa qatysqan arab tarıhshysy Ibn Mýnkız (1095-1188) túrkilerdiń sadaq atýdan sheberlik shegine jetkenin jazady. Sadaq oǵyn burshaqsha jaýdyrý, jebeniń ysqyryp jáne alysqa ushýy kóshpelilerge orasan zor basymdyq bergeni tarıhtan barshaǵa aıan. Naıza – qylysh túıistirmeı turyp-aq jaýdyń tý-talaqaıyn shyǵaratyn sesti qarý.

Tarıhta túrki jebesi ush­qan qashyqtyqqa birde-bir halyq­tyń sadaq oǵy jetpegen. HVII ǵasyr­da Irandy meken etken túr­ki taıpasynyń sheberleri kósh­pe­lilerdiń sadaǵyn damytty. Ol qu­­rama sadaq sol kezdegi Osman túrik ımperııasynda keńinen qol­danyldy. Iinderiniń ushtary (basy) alǵa qaraı búgilgen sadaqtyń uzyndyǵy bar bolǵany 111-116 sm bolsa da, adyrnany tartý uzyn­dyǵynyń ulǵaıýy esebinen eń kúshti sadaqqa aınalady. 1798 jyly III Sálim degen túrik sultany atqan oq 889 metrge jetkeni – tarıhı fakt.

Qoldan jasalǵan birde-bir sa­daqtyń jebesi mundaı qashyqqa ushqan joq. Túrki sadaǵyna tán qasıet – uzaq ýaqyt qoldanbaıtyn bolsa ǵana jibin ajyratyp qoıady. Al aǵylshyn (Ýels) sadaǵynan atqan oq jetken eń alys qashyq­tyq 557 qadam eken. Bul sadaq túri tal, shilik aǵashynan jasalǵandyq­tan, kópke shydamaıtyn. Sondyq­tan aǵylshyn áskeri sońynan arba-arba sadaqtar alyp júrýge májbúr bolǵany belgili. Onyń ústine sadaqtyń serippeligi men shymyrlyǵyn saqtaý úshin ony qoldanbaıtyn kezde jibin ajyratyp qoıý kerek edi.

Bul jerde áńgime tik atý emes, asyra atý, ıaǵnı jaýdyra atý tásili týraly bolyp otyr. Osy tásilmen ǵana jebe alysqa ushady. Zeńbirek oǵy 45 gradýs kólbeýlikte alysqa ushatyny sekildi, sadaq oǵynda da solaı. Osy tásilmen atýdy asyra, jaýdyra atý dep ataıdy. Jebe bastapqyda qatty jyldamdyqpen bıiktep alyp, birte-birte tómen qaraı ushqanda, óz salmaǵy da oǵan kúsh qosady.

Al eger sadaqshy tik atsa, tartylys kúshiniń áserimen oǵyn alysqa jetkize almaıdy nemese jet­kiz­genimen, qarsylasyna eshqandaı zııan tıgizbeıdi. Sadaq tarıhyn zertteýshilerdiń pikiri bo­ıynsha, tik atqanda jebe 100 qadamǵa deıin ǵana óte qaýipti sanalǵan. Al saýyt kıgen adamǵa qyryq-elý qadam­nan keıin eshqandaı qaýip tóndire almaǵan. Ortasha eseppen alǵanda, tik atqanda sadaq oǵy 100-150 qadam­ǵa ǵana ushady.

Qaırat SÁKI,

etnograf-qarýtanýshy