Jalǵan ónim kóbeıip tur

Ádilet mınıstrliginiń aýmaqtyq or­gandary 2013-2022 jyldar ara­ly­ǵynda eldegi kontrafaktilik ónim aı­nalymyna qatysty 1,3 myńnan as­tam tekserý júrgizdi. Ákimshilik qu­qyq buzýshylyqtyń 1,1 myńnan as­tam ja­ǵ­daıy anyqtalyp, 81, 5 mln teń­ge aıyp­pul salyndy. Biraq jasan­dy ónim aǵynynyń beti budan qaıtar emes.

Avtorlyq quqyqty buzýshylar negizinen azyq-túlik, kosmetıka, alkogoldi jáne alkogolsiz sýsyndar, shyryndar men mıneraldy sýlar, temeki ónimderi, turmystyq hımııa, avtomobıl bólshekteri, maılaý materıaldary, dári-dármek pen veterınarlyq preparattar, elektronıka, balalar ónimderi men oıynshyqtar, zergerlik buıymdar sekildi tanymal taýarlardy shyǵarý­ǵa úıir. Adam aǵzasyna onsyz da zııan alkogol men temeki ónimderin alsaq, olardyń jalǵan nusqasy qaýip­ti odan beter arttyrady. Sol sııaq­ty aldamshy dári-dármek aýrý­dy odan ári ýshyqtyryp jiberýi múm­kin. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý jó­nindegi vedomstvoaralyq keńestiń mál­i­metinshe, 2022 jyly el azamat­tary tarapynan shaǵymdar sany onyń aldyndaǵy jyldyń kórset­kishimen salystyrǵanda 140 paıyzǵa jýyqtaǵan. Bul rette baılanys, qoǵamdyq tamaqtaný jáne medısına salalarynda shaǵym 3 ese ósip otyr.

«Elde zańsyz, sondaı-aq sapasyz taýarlar eń kóp taralǵan eko­no­mıkanyń kóptegen salasynda zańnamalyq retteý nashar. Keı jaǵdaılarda qarapaıym erejeler nemese tehnıkalyq standarttar joq ekeni anyqtaldy. Mysaly, azyq-túliktiń táýekeli men zııandylyǵyna tús belgisiniń bolmaýy josyqsyz óndirýshilerdiń paıdasyna jumys isteıdi», deıdi Svetlana Romanovskaıa.

Sol sııaqty kóptegen zerthanada taýar­lardy taldaýǵa arnalǵan tıisti jabdyq jetispeıdi. Qoljetim­di saraptama, sapa men qaýipsizdik­ti baǵalaý ádistemesi bolmaǵan jerde qoldan jasalǵan ónim kedergi­siz kóbeıeri haq. Qandaı da bir azyq-túlik sapasyz bolyp shyqsa, tutyný­shy kóbine qalaı áreket eterin bilmeıdi. Munyń bári halyq densaý­ly­ǵynyń nasharlaýyna jáne ómir súrý sapasynyń tómendeýine ǵana emes, sonymen qatar salyq túsim­deri­niń azaıýyna, adal óndirýshi­ler­diń brendterine degen senimniń joǵalýyna ákeledi.

Normatıvtik standarttar men óndiristik normalarǵa baǵynbaıtyn kontrafaktilik taýarlarǵa taldaý júrgize kele, eldegi belgili úkimettik emes uıymdar sapasyz taýarlarmen tıimdi kúresý úshin birqatar shara qabyldaý qajettigi týraly keńes beredi. Olar kontrafaktilik ónimder­di óndirýshiler men taratýshylarǵa qylmystyq jaýaptylyqty engizýdi, jasandy ónimge qarsy kúres jónin­degi memlekettik baǵdarlamany ázirleýdi, sondaı-aq jeke zerthana­larǵa tutynýshylardyń ótinishi boıynsha taýarlardyń qaýipsizdigi men sapasyna synaqtar júrgizýge múmkindik berýdi usynyp otyr. Qaýipti faktorlardyń zııanyn azaıtý jónindegi «Densaýlyq» qaýymdas­tyǵy men Ulttyq tutynýshylar lıgasy halyq tutynatyn taýarlardyń tórt toby: azyq-túlik, dári-dármek pen medısınalyq buıymdar, teme­ki ónimderi, alkogoldi jáne alko­gol­siz sýsyndar boıynsha kontra­fak­tilik ónimderdiń taralýyna aýqymdy zertteý júrgizip, ahýaldy retteý jóninde óz usynymdaryn ázirlegen.

Mamandar josyqsyz óndirýshiler men tasymaldaýshylardy toqtatý úshin jazany qatańdatý qajet degen pikir aıtady. Qazir bul Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 158-babyna sáıkes 20-dan 80 AEK-ke deıingi mólsherde aıqyndalǵan. Avtorlyq quqyqty buzǵany úshin 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa aıyppul túrinde jaza qarastyrylǵan Qylmystyq kodeks kontrafaktini toqtata alady dep esepteıdi sarapshylar. Biraq bizde mundaı mysal bolmaǵan.

Birinshiden, memlekettik organ­dar­dyń jumysyn ońtaılan­dyrý jáne qajetti konsýltatıvtik jáne medısınalyq kómek kórsetý jónin­degi ýaqtyly is-qımyldar, sondaı-aq kontrafaktini satý núktelerin anyqtaý – jalǵan ónimmen tıimdi kúrestiń negizgi quramdas bóligi ekenin atap ótken jón. Ekinshiden, ónimniń qaýipsizdigi men sapasyna synaqtar júrgizýge qoıylatyn biryńǵaı talaptar negizinde jeke zerthanalarǵa tutynýshylardyń ótinishi boıynsha zertteýler júrgizýge múmkindik berý qajet. Úshinshiden, qolda bar sıfr­lyq sheshimder jetildirilse, tu­tyný­shy bólshek saýdadaǵy zańsyz kont­rafaktilik temeki týraly jasy­ryn túrde jedel shaǵym túsire alady. Avtorlar mektep jáne jo­ǵary oqý oryndarynda tutyný­shylyq bilim berýdi engizý; zııandy­lyq pishini joǵarylaǵan ónimderdi (transmaılar, qant, tuz jáne basqa) belgi­leý úshin taýarlardy tústi (baǵdar­sham) tańbalaý; erikti standartty elektrondyq temekige mindetti qujattar sanatyna aýystyrý; kúshti alkogol ónimi jóninde grafıkalyq eskertý mańyzdy dep túıgen.

Kontrafaktige qarsy kúrestiń taǵy bir mańyzdy baǵyty – halyqqa, ásirese balalar men jasóspirimderge jalǵan jáne sapasyz taýarlardy tuty­nýdyń yqtımal qaýpin jetki­likti túsindirý. Bul rette jasandy ónimdi anyqtaý boıynsha halyqtyń bilimin arttyrý úshin aýqymdy aqpa­rattyq-aǵartý naýqandaryn ázirlep, júzege asyrý qajet. Eń basty­sy, azamattar jalǵan taýardy satyp ala otyryp, ózine de, aınala­syn­daǵylarǵa ańdaýsyz qaýip tóndire­tinin, oǵan qosa kóleńkeli naryqtyń ósýine járdemdesetinin túsinýge tıis.