Aıtpaǵymyz, jynystyq bilim berý arqyly reprodýktıvti densaýlyqty saqtaýǵa arnalǵan Ortalyq Azııanyń jyl saıynǵy TartynbaFest 2.0 festıvali bıyl Almatyda jalǵasyn tapty. Osydan eki jyl buryn Bishkek qalasynda sátti ótken festıvaldy bıyl Almaty qalasy qabyldap alǵan edi. Bul estafeta salamatty ómir salty men jastardyń reprodýktıvti densaýlyǵyna sanaly túrde qaraý mádenıetin qalyptastyrýdy kózdeıdi.
TartynbaFest 2.0 – kez kelgen adam tyıym salynǵan taqyryptardy esh qymsynbaı, tartynbaı zertteı, talqylaı alatyn jáne pikirlerimen bólise alatyn alań. Sonymen, Almatyda ótken TartynbaFest 2.0 festıvaliniń nátıjeleri týraly baıandamas buryn, osy halyqaralyq jıynda sóz alǵan sarapshylar pikirine júginýdi jón kórip otyrmyz.
Jynystyq bilim berý advokaty, jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq jónindegi jattyqtyrýshy Kámıla Tuıaqbaeva: «Jynystyq saýattandyrý adamdar arasyndaǵy sanaly da jaýapty qarym-qatynasty qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady dep uıǵaratyndyqtan, mundaı bastamalar árbir jasóspirimge óz jaratylysy men genderlik aıdentıkasyn túsinýge septesedi. Oǵan qosa bul salamatty shekaralardy belgileýde, jalpy taǵdyrsheshti qadamdarǵa barýda óte mańyzdy. Sonymen qatar jynystyq saýattandyrý – jynystyq densaýlyqqa qatysty ártúrli máseleniń aldyn alýdyń kilti. Atap aıtqanda, jastaıynan júkti bolyp qalý, ınfeksııalardyń taralýy, jynystyq zorlyq-zombylyq, alalaý men kemsitýshilikke ushyraý», deıdi.
Sol sııaqty jynystyq bilim genderlik turǵydaǵy taptaýryn kózqarastar men teńsizdiktermen kúresýde mańyzdy ról atqarady. Qysqasy, jynystyq bilim berý ınklıýzıvti ári empatıkalyq qoǵamdyq ortany qurýǵa yqpal etip, árbir adam jynysyna qaramastan, tańdaý quqyǵy men óz erkindigine ıe bolmaq.
Mamandar «árkim óskende ózi túsinedi» dep qarap otyrýǵa da bolar edi, biraq burynǵy ustanym, qazirgi júıe jumys istemeıtinine kózimiz jetti degendi naqty mysaldarmen dáıektep otyr. Mysaly, bul jasóspirimder júktiliginiń artýynan, dárethanaǵa tastalǵan nárestelerden, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń taralýynan kórinip otyr. Eger keleńsiz málimetterge kózdi juma bermeı, óskeleń urpaqtyń densaýlyǵyna shyndap mán beretin qoǵamǵa aınalamyz desek, osy taqyryptar jóninde áńgimelesý, bilim berý men jastar úshin qaýipsiz alańdar qurýdyń mańyzy orasan.
Osy jıynda sóz alǵan Jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq jónindegi qaýymdastyqtyń atqarýshy dırektory, akýsher-gınekolog Galına Grebennıkova: «Men ulttyń densaýlyǵy, ult keleshegi búgingi jastardyń jynystyq densaýlyǵyna baılanysty, tipti táýeldi ekenin aıtýdan eshqashan jalyqqan emespin. Bul – aksıoma. Eger taratyp aıtatyn bolsaq, jastar da, onyń ishinde jasóspirimder de densaýlyǵyna qatysty qaýipti jaǵdaılarmen betpe-bet kelip jatady. Onyń ishinde ózimiz aıtyp júrgen kezdeısoq júkti bolyp qalý, túsik jasatqyzý, jynystyq joldarmen beriletin ınfeksııalardyń órshýi, AITV juqpasy da bar. Mundaı bále-jala, qaýip-qaterdi azaıtý úshin, meıli ul, meıli qyz bolsyn, birinshiden, jabyq, qupııa aqparattardan naqty qulaǵdar bolýy kerek. Ekinshiden, reprodýktıvti densaýlyq salasyndaǵy sapaly qyzmet pen keńeske júgine alatyndaı, qoljetimdilik qajettiligi kún saıyn kórinip otyrǵandyqtan, jastar da bul máselede qaýipsiz ári senimdi alańdarǵa, oryndarǵa muqtaj. Sondyqtan osy jerde ósip kele jatqan ul-qyz qoǵam tyıym salǵan taqyryptardy qoryqpastan, eshkimniń mazaǵyna ushyramaı talqylaı alady. Qazirge mundaı alań biz kópten beri oılastyryp, qolǵa alǵan TartynbaFest 2.0 festıvali bolyp otyr. Jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq jónindegi qaýymdastyqtyń jastar qanaty bar. Jastar ol jerde qysylmastan, «teń – teńimen» qaǵıdaty boıynsha túrli taqyryptarǵa jattyǵýlar ótkizip júr. Oǵan qosa ınstagramda @ne_tabu paraqshasyn júrgizip, óz zamandastarynan kóptegen suraq qabyldap jatady. Olardyń bári de volonter», deıdi.
Osy arada sarapshynyń pikirin rastaı ketýge bolady. Mysaly, festıvaldyń da baǵdarlamasyn jastardyń ózderi jasap, sarapshylardy da tańdap, pikirtalas júrgizdi. Jastarymyzdyń kúsh salýynyń arqasynda festıval mazmundy da qyzyqty bolyp ótti. Sonymen, Almatydaǵy alǵashqy festıvalǵa oflaın 150-deı jastar qaýymymen birge, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan mamandary da qatysty. Festıvalǵa atsalysqandar qatarynda qoǵam belsendileri, tanymal blogerler, sýretshiler, dárigerler men úkimettik emes sektor ókilderi de bar. Mamandar jergilikti jastarmen pikir almasyp, kún tártibindegi kókeıkesti taqyrypqa múddelestik tanytyp, aqparattyq turǵyda munyń qyzyqty, eń bastysy qoljetimdi bola alatynyn aıǵaqtady.
«Bizdiń jumysymyz jynystyq bilim berýge qatysty qoǵamdyq kózqarastardy ózgertýge, jynystyq qatynas pen reprodýktıvti densaýlyqty talqylaýǵa baılanysty stıgma men kemsitýshilikti azaıtýǵa yqpal etedi. Árbir adam óz táni men densaýlyǵy týraly sanaly sheshim qabyldaý úshin qajetti aqparat pen resýrstarǵa qol jetkize alatyn qoǵam qurýǵa umtylyp kelemiz», deıdi Jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq jónindegi qaýymdastyqtyń jastarmen jumys jónindegi úılestirýshisi Sara Qanafına.
О́skeleń urpaq úshin festıval qanshalyqty ózekti boldy deıtin bolsaq, 2022 jyly «Salamatty ult» ulttyq jobasyn iske asyrý sheńberindegi «Oqýshylardyń densaýlyǵyna qatysty minez-qulqy» atty ekinshi ulttyq zertteýiniń nátıjelerine kóz júgirtý kerek. Elimizde 7 400-deı jasóspirim arasynda júrgizilgen zertteýler toǵyzynshy synyp oqýshylarynyń 5,7%-y jynystyq qatynasqa túskenin jáne qatysýshylardyń 41%-y buǵan alǵash ret 15 jasynda barǵanyn jasyrmaǵan. Jynystyq qatynas tájirıbesi týraly málimdegen uldardyń 59,4%-y
jáne qyzdardyń 44,4%-y músheqap qoldanǵanyn atap ótken. Músheqap nemese júktiliktiń aldyn alatyn preparattardy paıdalanǵan jastardyń úlesi 2018 jylǵy zertteýlermen salystyrǵanda 9%-ǵa tómendegen.
«Ortalyq Azııa elderinde resmı túrde keshendi jynystyq bilim berý jumystary júrmese de, ol qoldanystaǵy shekteýlerden asyp túsip, beıresmı túrde damyp keledi. Negizgi problema – mektepterde jynystyq saýattyń bolmaýynda. Bul jasóspirimder men jastardyń densaýlyǵyna, ál-aýqaty men ózin-ózi baǵalaýyna keri áserin tıgizip jatyr. Qoǵamdaǵy keritartpalyqty eskere otyryp, óńirdegi belsendiler men bastamashyl toptar genderlik kemsitýshilik, zorlyq-zombylyq pen densaýlyq týraly saýatty arttyrýdyń ınnovasııalyq joldaryn taýyp otyr», dedi osy is-sharanyń uıymdastyrýshysy G.Grebennıkova.
Festıvalda jastar plenarlyq jıyndarǵa, sheberlik dáristerine belsendi qatysyp, ózekti máselelerdi talqylady. Jynystyq bilim berý arqyly reprodýktıvti densaýlyqty qorǵaýdyń ınnovasııalyq tásilderi jobalardyń arnaıy kórmesinde usynylyp, kez kelgen máseleni ashyq talqylaý, beıresmı kezdesýlerde tájirıbe almasý múmkindigi týdy.
Qoryta kelgende, festıval Halyqaralyq josparlanǵan ata-ana federasııasynyń (IPPFEN) Eýropalyq jelisi janyndaǵy Ortalyq Azııa men Eýropadaǵy Y-SAFE jastar jelisiniń jas kóshbasshylaryna arnalǵan granttyq baǵdarlamanyń qoldaýymen ótkizilgenin atap ótken jón. Festıvaldyń halyqaralyq sıpat alýyna BUU-nyń Qazaqstandaǵy halyq salasyndaǵy qory, EpiCCentralAsia – «AITV indetin baqylaý jónindegi maqsattarǵa qol jetkizý jáne sharalardy jalǵastyrý» jobasy, Qyrǵyzstandaǵy reprodýktıvti densaýlyq alıansy (ARZ) atsalysty.
ALMATY
