Sarybel, Samar...

Eń áýeli qatysýshy jýrnalıster, fotograftar týrdyń baǵdarlamasymen tanysty. Uıymdastyrýshy ári ishki saıa­sat bóliminiń basshysy foto-blog týr múshelerin eki topqa bóldi. Biri taý men tasty aralaýǵa ketse, endi biri aýyl ishindegi eldiń jaı-kúıimen tanyspaq. Tóbe kórsek, shyqqymyz kelip turatyn bizdi tabıǵatqa qaraı baǵyttady. Qup alyp, kóp uzamaı kólikke qondyq. Aýyl tirshiligine qyzyǵýshylyq tanytqandary Kókjota aýylyndaǵy at sport mektebine attandy.

– «Samar fest» foto-blog týryn uıymdas­tyrýdaǵy maqsatymyz – aýdan­nyń kóz tartatyn ásem jerlerin kóp­shilikke kórsetý. Shyndyǵynda, bizdiń aýdannyń da tabıǵaty kór­kem. Alaıda kópshilik Sa­rybel jaǵalaýyn ǵana biledi. Osy is-sharany uıym­dastyrýǵa atsalysyp jatqan áriptesterge, qoldap kelgen ózderińizge myń da bir alǵys aıtamyn, – deıdi ishki saıasat basshysy Asqar Ysqaq.

Sóıtip, belgilengen ba­ǵytta eki top eki jaqqa qaraı jolǵa shyqty. Bizdiń áýelgi baǵyt – Qaıyńdy orman­shylyǵy.

О́skemen – Samar arasyn­daǵy kúre jolda únemi júr­genimizben, Qaıyńdy jaqqa buryn-sońdy burylyp kórmegen ekenbiz. Tabanymyz tuńǵysh ret basty. Tasjolmen saldyrlatyp kelip, aldy­myzdaǵy belesten asa beriste mańdaı tustan jartasty qojyr taýlar kórindi. Jan-jaǵy – jynys orman. It tumsyǵy ótpes toǵaı degen osy shyǵar, sirá de. Qaraǵaı, shyrsha, biren-saran aq qaıyń. Aıaq astyndaǵy toqymdaı jerde toqsan túrli gúl. Kólik toqtaǵan bette jan-jaq­ty satyr-sutyr fotoǵa túsiristik. Qaıda qa­rarymyzdy, qaı kórinisti sýretke tar­­tarymyzdy bilmeı júrgende kóz ushyndaǵy dara tóbeden qyzyl shatyrly úı kórindi. Aınalasy jap-jasyl ný. Dáý de bolsa, baı-baǵlandardyń bıikke soqqan úıi shyǵar degenbiz...

Aýylǵa túse sala ormanshylyqtyń keńsesine jetip toqtadyq. Bir qyzyǵy, alaqandaı aýyl bolǵanymen, aýyl már­tebesi joq munda. Mektep oqýshylary Shubarqaıyń mektebine qatynap oqı­dy. Al qyńyr-qısyq turǵan elektr baǵanalary eshbir mekemeniń balansynda emes-ti. Jaryq sónse, aýyldyqtar ózderi jóndep, óz kúnderin ózderi kórip otyr. Aýyldyqtar qaıda tirkeýge turý kerektigin de bile bermeıtin kórinedi. Tabıǵattyń sulýlyǵyn túsiremiz degen top múshelerine turǵyndar ózderiniń aryz-armandaryn da aıtyp qaldy.

– Jazda jaraıdy, kúnimizdi kóremiz. Al qystyń kúni jol bolmaı qalady. Son­daı kúnderi Samarǵa habarlasyp, kim­ge qandaı azyq-túlik keregin aıtyp, ózimiz jol boıynan atpen nemese motorly qar shanamen kútip alamyz. Qysqasy aýylymyzǵa «aýyl» degen már­tebe kerek, – deıdi qaıyńdylyq Ǵalym Tileýmetov.

Bul – bir kisiniń ǵana emes, búkil aýyl turǵyndarynyń tilegi. Tumsa tabıǵat ortasynda otyrǵan aýyldy kartada kór­setip, resmı qaǵazǵa tirkeý kerek shyǵar.

Budan ári qaraıǵy jolymyz qıyn­daı túsetinin baıqadyq. Sondyqtan da orman sharýashylyǵynyń basshysy Azamat Kásenǵazın túsirilim tobyn baýyry bıik «Ýazıkke» jaıǵas­tyrdy. Janymyzǵa osy óńirdiń oı-shuń­qyryn jaqsy biletin ınjener An­dreı Konovalovty qosaqtady. Bilse, bilgendeı-aq eken. Qaı qaltarysty qandaı ań meken qylatynyn, qaı jerde qandaı shóp ósetinine deıin áń­gi­melep otyrdy. Aıtýynsha, mynaý taı­ganyń ishinde bulan da, buǵy da, elik te jortady. Jyrtqyshtar da joq emes. Kirýge shekteýi bar shlagbaýmnan asqan soń tuqym baǵyna jetip aıaldadyq. Qatar-qatar lenta boıy qyltıǵan jap-jasyl qaraǵaı. Bu­lardy úsh jyl ótken soń basqa or­manshylyqtarǵa taratady eken. О́zderi de belgilengen jerlerge otyr­ǵyzady.

– Bul ósimdikterdi balasha kútip-bap­taımyz, sýaramyz. Úsh jyldan soń ornyna qaıta tuqym egemiz. Kóshetteri kez kel­gen jerge óse bermeıdi. Qumdaýyt óńirge ekken jón, – deıdi A. Konovalov.

Qaraǵaıly ormandy aralap kelemiz. Keıbir tusta qyzdyń jıǵan júgindeı qabat-qabat tastarǵa tamsana qaraımyz. Tabıǵattyń qudireti dep tańdaı qaǵamyz. Samarda osynshalyqty sulý jer bar eken ǵoı dep tańdanamyz. Sóıtsek, bizdiń bara jatqan baǵytymyz baǵanaǵy baı-baǵlannyń úıi dep topshylaǵan shyń basyndaǵy qyzyl úı eken. Túbine deıin terbelip, «ýazıkpen» jettik te, odan ary jaıaýlattyq. Bıik jartasty aınalyp ushar basyna kóterilgende aınala rasymen alaqandaǵydaı edi. Bul tustan kezekshi ormanshy mańaıdan tabıǵatqa tóngen órt qaýpin baqylap otyrady eken. Qandaı da tútin baıqasa, dereý ortalyqqa habar beredi. Ormanshylyqta tıisti órt sóndirý tehnıkalary tolyq. Tehnıka jetpegen jerge jaıaý-jalpylap jetedi.

Adam aıaǵy jete bermeıtin tumsa tabıǵat bolǵandyqtan ba, erekshe taý-tastarǵa ataý qoıylmaǵan. Ánsheıinde «bálenbaıdyń tóbesi» deıtindeı bul jaqqa árkimniń kózi túse bermegenge uqsaıdy.

– Jalpy, Samar ormanshylyǵynyń aýmaǵy 65 myń gektardy alyp jatyr. Eki bólim bar. Biri – Mırolıýbovkada. Ol jaqta da órt sóndirý kóligi bar. Al ań sharýashylyǵy jaǵy jekeshelengen. Onymen ózderi aınalysady. Bıo­tehnıkalyq jumystarǵa da ózderi aralasady. Biz tek baqylap otyramyz, – deıdi «Samar ormanshylyǵy» MM basshysy Azamat Qasenǵazın.

Endigi baǵyt – Sarybel sarqyramasy. Bul ǵajap jerdi bylaıǵy jurtty qo­ıyp, jergilikti turǵyndar da bile ber­meı-tuǵyn. Sarybel aýylynyń tusyndaǵy bulaqtyń tómenge qulaı aqqan kórinisin sýretke túsirý úshin eki top ta soǵan qaraı asyqty. Sarqyrama mańaıy – qyzyldy-jasyl gúl. Ma­ńaıyn­daǵy tastardyń ózin ádeıilep órip, qalaǵandaı. Muny alǵash kórgen jýrnalıster tańdanysyn jasyrǵan joq. «Anany qara, mynany qara» desip, jan-jaqtan sýretke tartty.

Eki kúnge jalǵasqan týrdyń kelesi kúninde birinshi top Palatsy, Qarash, Qaraqol jaqtarǵa tartsa, ekinshi top ámbege aıan Sarybel ja­ǵa­laýyn túsirýge bekingen.

Jolaı keńes odaǵynyń úsh batyry shyqqan ala­qandaı Qarash aýylyna soq­tyq. Munda batyrlarǵa arnalǵan monýmentte aıal­dadyq. Jar­qyrap turǵan eskertkish taqtaǵa qarap turǵan oblystyq «Dıdar» ga­zetiniń bas redaktory Serik Ábilhan: «Aýyldan góri eskert­kishtiń jaǵdaıy táýir eken» dedi kúbirlep. Aýyldyń tozyp turǵanyn meńzese kerek-ti. Buǵan deıin jolaı tasqa bederlengen petroglıfterdi de qyzyqtaǵanbyz. Olar endi zerttelmese, búginge deıin zerttele qoımaǵan-aý.

Shańy shyqqan jolmen zý­laǵannan zýlap, Buqtyrma jaǵa­laýyna jetip bir-aq toq­taǵanbyz. Sarsha tamyzdyń ys­tyǵy ótip ketti me, týr músheleri sýyq sýǵa qoıyp ketti. Anaý Sarybeldiń tusyndaǵy sý jyly bolǵanymen, mynaý tasty qabaqtyń astyndaǵy sý muzdaı edi. Al kórinis sheteldiń tabıǵatyna bergisiz. Arǵy jaǵalaýda tizilgen ıahta, qaıyqtarǵa qarap, teledıdardan kórip júrgen sheteldegi týrıstik jerge qaraı ótip ketkendeı áserde bolady ekensiń.

Mine, Samardyń samal esken ádemi tabıǵatyn armansyz araladyq. Buryn-sońdy el bilmeıtin ǵajabyn kórdik. Osymen «Samar fest» foto-blog týry aıaqtalǵanymen, saıahatshylardyń jańa tynysy ashylady, bilemiz. Qaıyńdynyń qońyr kúzin, aıazdy qysyn kórýge asy­ǵatyndar kóbeıedi.

Shyǵys Qazaqstan oblysy