Qazaq fýtbolynyń búgini men erteńi

Qazaqstan quramasy oıyn­dary­nyń basym bóligi qarsylas koman­dalardyń paıdasyna sheshilip kele jatqanyna etimiz úırendi. Tyǵy­ryqtan shyǵý úshin ártúrli bastama jasaldy, jasalyp ta jatyr. Biraq nátı­je joq. Sebebin tizip qaraıtyn bolsaq, kóp-aq. Bul turǵyda mamandar ne deıdi?

Qazaqstan fýtbol federasııasynyń basshysy Ádilet Barmenqulovtyń aıtýynsha, elimizde fýtbol damyp keledi. Oǵan sońǵy kezde qurama komandanyń kórsetken nátıjesi dálel.

– 2022 jyly federasııa prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin aldymyzǵa eki maqsat qoıdyq. Ol – qurama nátıjesin jaqsarta otyryp jankúıerlerdiń sta­dıonǵa kelýine jaǵdaı jasaý jáne jappaı fýtboldy damytý. Bul jerde mynany túsiný kerek. Ulttyq qurama el fýtbolynyń damýyna birden-bir úles qosatyn alyp kúsh. Nátıje kórsetse, eldegi fýtbol damıdy. Sol sebepti sheteldik mamandar tarapynan taldaý jasaldy, fızıkalyq qabiletin art­tyrý jumysy júrgizildi. Ulttyq qura­manyń bas bapkerin durys tańdaý máselesi de ózekti boldy. Osynyń barly­ǵyn júıeledik. Nátıjesinde, bizdiń qura­ma­men kez kelgen qarsylas sanasatyn boldy. Aıaǵymyzdan nyq tura bastadyq, – dedi federasııa basshysy.

Iá, ras. Ulttyq qurama Ulttar lıgasy aıasynda S dıvızıonynda synǵa túsip, top jardy. Endi V dıvızıonynda Norvegııaǵa qarsy Almatyda alańǵa shyǵady. Eýro-2024 irikteý aıasynda qurama toptyq kezeńdi úshinshi orynmen aıaqtady. Azýly degen Danııa, Fınlıandııa sekildi quramalardan basym tústi. Osyn­daı nátıjelerge kóz júgirtken Ádilet Nazar­baıuly balalar fýtboly tóńireginde jasalyp jatqan jumysymen de bólisti.

– Balalar – bizdiń keleshegimiz. Ult­tyq quramanyń bolashaq oıynshylary. Balalar fýtbolyn damytý – kún tártibinen túspeıtin ózekti másele. Búginde «Alań» jobasy aıasynda óńirlerde buryn qaraýsyz, kúrdeli jóndeýdi qajet etetin fýtbol alańdaryn qalpyna keltirip jatyrmyz. Jospar boıynsha 20-ǵa jýyq fýtbol alańy balalar ıgiline beriledi. Atalǵan joba aıasynda elimizde myńdaǵan jasóspirim oıdaǵydaı dop tebýine múmkindik alady. Sonymen qatar ártúrli jastaǵy jetkinshekter arasynda fýtbol jarysy uıymdastyrylyp júr, – dedi Á.Barmenqulov.

Túrli baǵdarlama jasalyp jatsa da,  ult­tyq qurama iri dodalarda óner kórse­týge nege joldama ala almaıtynyn fýt­zaldan Qazaqstan chempıony Madııar Tur­lybekov tómendegishe túsindiredi.

– Nátıje oıdaǵydaı bolmaı jat­qanyna sebep kóp. Birinshiden, qura­madaǵy oıynshylardyń qarsylas koman­dalarǵa qaraǵanda sheberligi tómen. Fýt­bolshylardyń basym bóliginiń fızı­kalyq jáne moraldyq turǵyda alpaýyt qurama oıynshylarymen qarsy turýǵa deńgeıleri jetpeıdi. Elimizde zamanaýı baza qalyptaspaǵan. Bar bolsa da sanaýly ǵana. Bul oıynshylarǵa laıyqty dop tebýine keri áserin tıgizedi. Keıde fýtbolshylar alańda bir-birin túsinbeı, qarapaıym pas almasý kezinde  qatelik jiberedi. Al mundaıdy Eýropa komandalary keshirmeıdi, – dedi M.Turlybekov.

Mamannyń pikirinshe, nátıje kórsete alatyn, komandany alǵa súıreıtin kósh­basshy fýtbolshylar da quramada joq­tyń qasy.

– О́kinishke qaraı, quramany alǵa súıreıtin, oıynshylardy sońynan erte alatyn myqty fýtbolshy joq. Bar bolsa da 90 mınýt boıy alańda dop tebe almaıtyn egde jastaǵy «ardagerler». Áıtpese, fransýzdardyń maqtanyshy Mbappege kim súısinbeıdi? Argentınany alańda bastap júrgen Messıdiń quny áli kúnge deıin túsken emes. Jasy 39-ǵa kelgen portýgalııalyq Krıshtıaný Ronaldonyń quramaǵa bereri kóp. Bizge osyndaı kóshbasshy fýtbolshylar kerek. Keshegi odaqtas respýblıkanyń biri – Grýzııa fýtbolynyń búginde tasy órmelep tur. Olardyń oıynshylary «Napolı», «Valensııa», «Lıon» sekildi myqty komandalarda dop tebedi, – dedi M.Turlybekov.

Grýzııa demekshi, kóktemde «Alash» balalar fýtbol komandasy Tbılısıde ótken halyqaralyq týrnırge qatysty. Úshinshi oryndy ıelendi. Balalarymyzǵa qoldaý kórsetýge  týrnırge biz de barǵan edik. Dál sol kezde Grýzııa quramasy grekııalyqtardy 1:0 esebimen jeńip, Eýro-2024 dodasyna joldama aldy. Atalǵan matchty «Alash»-tyń jattyqtyrýshysy Shyńǵys Túlekbergenmen birge tamasha­ladyq. Sapar barysynda Shyńǵys Marat­uly Grýzııa fýtboly jaıynda biraz áńgime órbitti.

– Grýzııa fýtbolynyń keıingi kezde qaryshtap damýynyń sebebi birinshi kezekte Eýro-2020-ǵa shyǵý jóninde naqty maqsatty 2012 jyly qoıǵan eken. Jergilikti jattyqtyrýshylardyń aıtýynsha, belgııalyqtardyń ádisimen baǵ­darlama jasaǵan. Brıýsselden ádis­kerdi de arnaıy shaqyrypty. Jattyq­ty­rýshylardyń da bilimin kúsheıtken. 3,5 mln halqy bar Grýzııanyń fýtbol federasııasy qaramaǵyndaǵy bes birdeı akademııanyń boıyna qan júgirtken. Infraqurylymyn damytqan. Naqty dálel bolsyn, biz ekinshi lıgada óner kórsetetin komandanyń stadıonynda joldastyq kezdesý ótkizdik. Jasyl alańnyń sapasy bizdiń premer-lıgada synǵa túsip júrgen keıbir komandalardan artyq. Balalalarymyz rahattana dop tepti, – dedi jattyqtyrýshy.

Bapkerdiń pikirinshe, elimizdiń sol­tústik aımaǵynda alty aı qys, alty aı jaz bolýynyń da fýtboldyń damýyna keri áserin tıgizedi.

– Grýzııada jeltoqsan, qańtar, aqpan aılarynda +5-8 gradýs shamasynda. Mun­daı aýa raıymen jasyl alańda balalar qalyńdaý kıinip dop tebe berýge bolady. Al bizde basqasha. Aımaqtardy aıtpaı-aq qoıalyq. Astanany alyp qarasaq, mamyr-qyrkúıek aılary aralyǵynda – dalada, qazan-sáýir aılary aralyǵynda sportzalda jattyǵýǵa májbúrmiz. Qalada 200-ge jýyq balalar fýtbol komandasy bar. Barlyǵyna birdeı jabyq tósenish alańy jetpeıdi. Osyndaı júıemen fýtbol úıretip jatyrmyz. Bul óz kezeginde balalardyń sheberligin shyńdaýyna keri áserin tıgizedi, – dedi «Alash» jattyq­tyrýshysy Sh.Túlekbergen.

Al fýtbol mamany, psıholog Qýanysh Abdýalıev el fýtbolyn damytýda túrli ádis bar ekenin aıtady.

– Quramadaǵy jetistik – bir-eki adam­nyń ǵana jumysy. Quramamen ájep­­táýir nátıje kórsetken Magomed Ádıev komanda atmosferasyn túzedi. Jigit­terge senim uıalatty. Árıne, bul – durys. Alaıda ózge jastaǵy jastar, jasóspi­rimder quramasynda Ádıev sekildi bapker joq qoı. Sondyqtan da olardyń nátıjesi tómen. Jalpy, bizge bilikti maman daıarlaý qajet, – dedi psıholog.

Psıhologtiń aıtýynsha, óz bapker­lerimizdi ózimiz daıarlaýymyz kerek. Bizde kezinde myqty oıynshy bolǵan ma­man­dar bar. Biraq olar áli balany fýt­bolǵa baýlýdyń qyr-syryn tolyq­taı meńgermegen. Búginde eki-úsh kúndik semınarǵa qatysyp, fýtbol jattyq­ty­rýshysy atanýǵa bolady. Ol ýaqytsha nárse. Mundaı júıe qazaq fýtbolyn alǵa súıreı almaıdy deıdi ol.

– Fýtbolǵa balasyn bergende, ata-ana eń aldymen jattyqtyrýshyǵa senip tapsyrady. Al bapker jattyǵý kezinde balaǵa ata-ana, dáriger, psıholog rólinde qyzmet etedi. Osyndaı mindetti atqaratyn bizde mamandar óte az. Bir ǵana jattyqtyrýshy komandadaǵy 15-20 balaǵa joǵaryda aıtqan qyzmetti birdeı atqara almaıdy. Sol sebepti de balanyń qabiletin arttyrýǵa árbir komandada psıholog bolý kerek. Balalarmen ata-analar da jumys isteýge tıis. Olar «seniń qolyńnan keledi», «sen myqtysyń», «keleside jeńiske jetesiń», dep senim bildirse, jas bala óziniń izdenisin toqtatpaıdy. О́kinishke qaraı, jarys kezinde, tipti qarapaıym jattyǵý ýaqytynda kóp ata-ananyń aýzynan osyndaı jyly sóz shyqpaıdy, – dedi Q.Abdýalıev.

Kommersııalyq emes «Supernovas by inDrive» menedjeri Toqtar Eskendirovtiń pikirinshe, fýtbolda qala balalaryna jasalǵan jaǵdaı sekildi aýyl balalaryna da teńdeı jaǵdaı jasalý kerek. Sondaı-aq balalardan bólek, fýtbol jattyqtyrýshysy bolamyn degen mamandarǵa qoldaý kórsetý kerek.

– Qazirgi ýaqytta kommersııalyq emes «Supernovas by inDrive» jobasy aıasynda elimizdiń 13 óńirinen tegin fýtbol seksııasy ashyldy. Bul seksııalarǵa 650-den astam bala qatysady. Sonymen qatar bizdiń joba Mysyr, Kenııa, Gana, Chılı, Kolýmbııa elderinde óz jemisin berip jatyr. Fýtbol jattyqtyrýshysy bolamyn degen talantty jastarǵa da qoldaý kórsetemiz. Fýtbolǵa kerek qural-saımandaryn, sondaı-aq jattyǵatyn fýtbol alańnyń jaldaý aqysyn tóleımiz. Eń bastysy, bapkerdiń ynta-jigeri bolýy kerek. Búginde «Supernovas»-ta 33 jattyqtyrýshy, 2300-den astam bala bar. Biz barlyq seksııany damytatyn bolamyz, sondaı-aq bolashaqqa degen ambısııalyq josparymyz  da bar, – dedi T.Eskendirov.

Jaqynda Almatyda elimizdiń shal­ǵaı óńirlerinen kelgen jas fýtbol­shylarǵa arnalǵan irikteý jıyny ótti. Nátıjesinde, 12 jastaǵy 16 qatysýshy «Qaırat» fýtbol klýby akademııasynda sheberligin shyńdaýǵa múmkindik aldy. Is-shara «Qaırat» pen kommersııalyq emes «Supernovas by inDrive» jobasynyń ynty­maqtastyǵy aıasynda júzege asyp otyr. Kompanııa menedjeri bul joba­nyń shaǵyn qalalar men aýyldarda balalar sportyn jappaı damytýǵa baǵyt­talǵanyn, 2022 jyly iske qosylǵan joba qazirdiń ózinde 650-den asa bala qatysatyn 13 fýtbol seksııasy jumys istep turǵanynan habardar etti.

– «Qaırat» akademııasyna shaqyrýdaǵy negizgi maqsatymyz – balalarǵa turatyn jerine qaramastan teń múmkindik berý. «Supernovas» jobasy aýyl men qala balalaryna teńdeı jaǵdaı jasaýǵa, birge jattyǵýǵa arnalǵan. Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Ulytaý, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan, Túrkistan oblystarynyń shalǵaı aýyldarynan iriktelgen jas fýtbolshylardy jıynǵa qatystyra otyryp, ózin kórsetýge, áleýetin ashýǵa múmkindik bergimiz keledi, – dedi ol.

Atalǵan joba keıipkeriniń biri Batys Qazaqstan oblysynyń Qamysty aýylynan Esim­jan Esimǵalı «Qaırat» klýbynyń irik­teý kezeńine qatysyp jatqanyna rıza­shylyǵyn aıtyp, osyndaı múmkindik bergen «Supernovas by inDrive» jobasy ómirsheń bolsa deıdi.

– Men Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdany Qamysty aýylynan keldim. Jasym – 12-de. «Qaırattyń» irikteý synynan óttim. Akademııadaǵy balalar joǵary deńgeıde eken. Daıyndyqtary da bólek. Jattyqtyrýshylardyń bergen tapsyrmalary kóńilden shyqty. Tabı­ǵaty da tamasha. Bizdiń aýylda mynandaı fýtbol tósenishter joq. Osyn­­daı keremet múm­kindik bergen «Supernovas» ujymyna, «Qaı­rat» akademııa­sy bas­shy­lyǵyna, jat­tyq­ty­rýshylaryma alǵy­symdy aıtamyn.

Iá, qazaq fýtbolyn damytamyz desek, onyń túrli joly bar. «Byl­ǵary dop» mektep lıgasy, «Aýla fýtbol lıgasy», «Alań», «Freedom QJ League», «Supernovas by inDrive» sekildi jasós­pirim­derdi baýlıtyn jobalar kóp-aq. Eń bastysy, durys joldy tańdaı bilý. Áıtpese, Eýropa, álemdik dodalarda  qazaq  fýt­bolshylarynyń oıyn órnegin  kórýdi armandaýmen júre beremiz. El fýtbolynyń erteńi búgingiden myqty bolsyn desek, balalar fýtbolyna basymdyq berip, alańdardy halyqaralyq deńgeıdegi qalypqa saı jaraqtandyrýymyz qajet.