Fotokollaj – Erlan OMAR, «EQ»
Bank sarapshylarynyń aıtýynsha, aınalmaly ekonomıka tujyrymdamasy – qaldyqtar men lastanýdy azaıtýdyń, ekojúıe men tabıǵı resýrstardy saqtaýdyń negizgi strategııasy. Bul sonymen qatar parnıktik gaz shyǵaryndysyn azaıtýǵa kómektesedi. Degenmen Ortalyq Azııa elderi aınalmaly ekonomıkaǵa kóshýdiń bastapqy satysynda jáne osy úderiske qatysty kórsetkishteri óte tómen.
«Aınalmaly ekonomıkaǵa kóshýdiń uzaqmerzimdi maqsattaryna qol jetkizý úshin aımaq elderi odan ári praktıkalyq áreketterge baǵyt beretin salalyq is-qımyl josparlaryn ázirleýi qajet. Josparlardyń bul túri sáıkes saıası tetikterdi anyqtaýǵa, júzege asyrýǵa kómektesedi. Sondaı-aq jeke sektordy damytýǵa jaǵdaı jasaıdy jáne onyń keleshegi bar salalarda aınalmaly ekonomıkaǵa kóshý úlesin qamtamasyz etedi. Elimizde qurylystyń qun tizbegine aınalmaly ekonomıkanyń bıznes úlgilerin engizýge mol múmkindik bar. Zertteý qurylys, agrarlyq azyq-túlik jáne qala sharýashylyǵy sektorlarynda resýrsty únemdeýdiń paıdasy kóbine qajetti shyǵyndardan aıtarlyqtaı asyp túsetinin naqty rastaıdy. Bul faktorlar aınalmaly ekonomıka elementteri bar tıisti ınnovasııalyq salalyq saıasatty ázirleý boıynsha odan ári kúsh-jigerdi yntalandyrady, olardy qarjylandyrýdyń jańa múmkindikterin jasaıdy», delinedi baıandamada.
Sondaı-aq baıandamada halyq sany 2 mln-ǵa jýyqtaıtyn elimizdiń eń úlken qalasy Almatyǵa arnalǵan is-qımyl jospary da usynylǵan. Ol qaldyqtardyń shamadan tys túzilýi, qaldyqtardy qaıta óńdeýge qajetti ınfraqurylymnyń joqtyǵy, sondaı-aq qala ekonomıkasynyń úsh negizgi materıaldy qajet etetin sektorynda – qurylysta, ónerkásipte, aýyl sharýashylyǵy jáne tamaq ónerkásibindegi álsiz monıtorıng pen baǵalaý rásimderin sheshýge baǵyttalǵan.
Qazir turaqty damýǵa járdemdesý jáne resýrstardy tutynýdy azaıtý tásili retinde álem elderi aınalmaly ekonomıka tujyrymdamasyna aıryqsha mán berip otyr. AKT maqsaty – qaldyqtardy basqarý men turaqtylyqtyń úsh negizgi qaǵıdatyn – «azaıtý», «qaıta paıdalaný» jáne «qaıta óńdeýdi» qoldaný arqyly qalpyna kelmeıtin resýrstardy tutynýdy azaıtý bolyp sanalady.
«О́ńirdiń barlyq elderindegi mańyzdy problemalar qataryna resýrstardy paıdalanýdyń tómen tıimdiligi jáne resýrstar tapshylyǵy jaǵdaıynda qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń tómen kórsetkishteri jatady. Mysaly, elimizde resýrstardy paıdalaný tıimdiligi Eýropalyq Odaqqa (EO) qaraǵanda shamamen 10 ese tómen. Qatty turmystyq qaldyqtardy (QTQ) qaıta óńdeý úlesi Qazaqstanda – 11,5 paıyz. О́zbekstanda 10 paıyzdan az. EO-da shamamen 50 paıyzdy quraıdy. Osyndaı jaǵdaı Qyrǵyz Respýblıkasynda da baıqalady, onda jan basyna shaqqandaǵy shyǵarylatyn qaldyqtardyń úlesi onsha kóp emes, alaıda qaldyqtardyń ártúrli túrin qaıta óńdeý úlesi tómen. Degenmen óńirde AKT ádisteriniń turaqty damý men ekonomıkalyq ósýge járdemdesý qabiletin zertteýge degen qyzyǵýshylyq pen umtylys artyp keledi», deıdi Dúnıejúzilik bank mamandary.
Olardyń paıymynsha, Ortalyq Azııa elderinde AKT-ǵa kóshýge baılanysty kóptegen olqylyq pen qıyndyq bar. Jalpy, óńirde bul úrdis keń taralmady jáne AKT máseleleri ártúrli ákimshilik deńgeıde (ulttyq, aımaqtyq nemese mýnısıpaldyq) nemese salalar men qun tizbegi aýqymynda da qarastyrylmaıdy.
«Elimizde qurylystaǵy qun tizbegine AKT bıznes-modelderin engizý úshin keń múmkindikter bar. Aınalmaly ekonomıka sıkliniń ustanymdary tıisti normatıvtik aktiler men standarttardy qabyldaýǵa, ınfraqurylymǵa ınvestısııalaýǵa, yntymaqtastyq platformalaryn qurýǵa, eksperımenttik jobalardy ázirleýge baǵyttalǵan. Is-árekettiń mysaldaryna qaldyqtardy joıýǵa ruqsat alýdyń alǵysharty retinde mindetti aýdıt júrgizý, keńes dáýirindegi ǵımarattardy qaıta qurý, qurylys jáne buzý qaldyqtaryn qaıta óńdeý ortalyqtaryn qurý, ónerkásiptik sımbıozdy qoldaý úshin onlaın-portal kiredi. Sonymen qatar qaldyqtardy órteý men kómýge salyqtar sııaqty naryqtyq jeńildikterdi engizý usynylady. Toǵyz jyl ishinde 289 mln dollar ınvestısııamen barlyǵy 10 is-shara usynylady. Osy kezeńdegi ekonomıkalyq paıda 1,3 mlrd dollardy quraıdy. Bul ınvestısııalyq talaptardan birneshe ese kóp. Aınalmaly ekonomıka sıkliniń ustanymdaryn iske asyrý 2030 jylǵa qaraı aǵyndy sýlardyń paıda bolýyn 54 paıyzǵa, tabıǵı resýrstardy jalpy tutynýdy 8 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik beredi», deıdi mamandar.
Usynylyp otyrǵan is-sharalarǵa Almatyda qaıta óńdeý ortalyǵyn qurý, modýldik qurylys materıaldaryn óndirý, kúl men qojdan qaıtalama shıkizat óndirý, sondaı-aq tamaq qaldyqtaryn mal azyǵy men tyńaıtqyshqa bıokonversııalaý kiredi. 2030 jylǵa deıingi ınvestısııalardyń jalpy kólemi 368 mln dollar bolmaq. Usynylǵan is-sharalar 2031 jylǵa qaraı bastapqy materıaldarǵa suranysty 21 mln tonnaǵa tómendetýge kómektesedi, bul rette qaldyqtardyń túzilýin jylyna 871 tonnaǵa qysqartady. Budan basqa, Almaty jergilikti óndiristi keńeıtýden jáne resýrstardy paıdalanýdan paıda kóredi.
