Jahandyq ıadrolyq fızıka ǵylymynda ornymyz bar

– Iаdrolyq fızıka sala­syn­­daǵy otandyq ǵalym­dar­dyń eńbegi men ǵylymı jetis­tigi kóp eskerile bermeıdi. Otan­dyq ıadrolyq sala ǵa­lym­dary men mamandardyń ja­han­dyq ólshemine saı bilimi men quzy­re­ti qandaı deńgeıde?

– Qoǵamdyq tyńdaýda syndarly dıalog boldy. Biz jetken jetistikterimiz týraly áńgi­me­ledik, talqyladyq, barlyq su­raq­qa jaýap berdik, qazir bul jumysty jalǵastyryp jatyrmyz. Jalpy alǵanda, pikirimiz nazardan tys qalǵan emes. Al keıbireýler úshin elimizde atom energetıkasy salasynda álem­dik qoǵamdastyq moıyndaǵan osyndaı aýqymdy, eleýli ǵyly­mı jetistikterdiń bar ekeni jańalyq bolyp otyr. Bul jerde ǵalymdarǵa degen senimsizdikten góri azamattardyń habarsyzdyǵy basymyraq der edim.

Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń jetistikteri týraly aıtar bol­saq, búginde atom energetıkasyn damytý salasynda úlken jumys atqardyq, ony ári qaraı jalǵastyra beremiz. Bizdiń ká­siporyn qazirgi zamanǵy atom energetıkasynyń qaýipsizdik máse­l­elerine erekshe nazar aýdarady. Basty quzyretimizdiń biri – keleshekte jáne qazir paıdalanylatyn ıadrolyq energetıkalyq reaktorlar qaýipsizdigin arttyrý boıynsha barlyq derlik álemdik atom-energetıkalyq tehnologııa­lardy ázirleýshilermen, ónim berýshilermen júrgizilip jatqan naqty jumystar.

– Búginde elimizdiń biregeı eks­perı­menttik bazasy qalyp­tasyp boldy ma?

– Iá, solaı dep aıtýǵa negiz bar. Oǵan qosa bilikti personaly jáne atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy kúrdeli ǵylymı-qoldanbaly mindetterdi sheshý tájirıbesi de ábden jetildi. Bular atom energetıkasy salasynda jumys isteıtin sheteldik áriptester tarapynan birlesken zertteý júrgizýge úlken qyzyǵýshylyq týǵyzady. Sonymen qatar eli­mizge ǵylymnyń aldyńǵy shebin­de turýǵa múmkindik beredi.

Biz jylý neıtrondaryndaǵy jeńil sýly ıadrolyq reaktor­lar­daǵy aýyr apattardy bas­qarý rásimin jetildirýde bire­geı zertteýler keshenin sátti ótkizdik. Olardyń úlesi álemde qazir qoldanylatyn barlyq reaktor túriniń 80%-dan astamyn quraıdy. Biz japondyq serik­testerimiz – «Toshiba Corporation» jáne «Marubeni Utility Services» kompanııalarymen bir­lesip birneshe iri ǵylymı-zert­teý jobasyn júzege asyrdyq. Osy zertteýlerdiń nátıjeleri Japo­nııa­nyń atom elektr stansalarynda naqty qoldanys tapty.

Zertteýlerimizde suıyq metall jylý tasyǵyshy bar shap­shań neıtrondardaǵy pers­pek­tıvalyq IV býyn reak­to­rynyń qaýipsizdigi boıynsha jumystar erekshe oryn alady. Japonııanyń atom energetıkasy agenttiginiń tapsyrysy boıynsha kópjyldyq «EAGLE» zertteý baǵdarlamasy júzege asyrylyp kele jatyr. Alynǵan biregeı eksperımenttik derekter bolashaq ıadrolyq reaktorlardyń aktıv aımaǵy balqyp, aýyr apat týyn­da­ǵan jaǵdaıda apat saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan tehnıkalyq sheshim­der­di negizdeýge arqaý boldy.

Fransııanyń atomdyq jáne balama energııalar jónindegi komıssarıatymen (CEA) «SAIGA» jobasy boıynsha birlesken zertteý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Onyń maqsaty – jobalanyp jatqan shapshań neıtrondardaǵy IV býyn «ASTRID» reaktorynda jylý tasymal­daǵysh shyǵynymen bol­ǵan apat kezindegi reaktordyń otyn jınaǵynyń jaı-kúıin zerdeleý.

Sonymen qatar shapshań neı­trondardaǵy reseılik jańa BREST-OD-300 reaktorynyń ın­no­vasııalyq aralas nıtrıd­ti ýran-plýtonıı otynyn (ANÝP) reaktorlyq synaý baǵ­darlamasyn sátti oryndap shyqtyq. Qazirgi ýaqytta eli­miz­de AES salýǵa da­ıyndalýǵa is júzinde ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý kórsetip jatyrmyz. Negizgi qatysýshylardyń biri bolyp sanalatyn bizdiń kásiporyn bul baǵytta úlken kólemdi ju­mys pen zertteý júrgizdi.

Aıta ketý kerek, qazirgi za­man­ǵy atomdyq jáne termo­­ıad­rolyq energetıkalyq tehno­lo­gııalardyń qaýipsizdigin damytý men arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan jumystarymyz ben jetis­tikterimiz joǵary mem­lekettik marapatqa ıe boldy. 2023 jyly «Ulttyq ıadrolyq orta­ly­­ǵy» ǵalymdarynyń ujymyna «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń atom-energetıka salasyn qurýǵa jáne kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý strategııasyn iske asyrýǵa arnalǵan álemdik deń­geı­degi zertteýler men ázirle­meler» atty jumysyna ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men teh­nıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵy berildi.

– «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» suıyq metall salqyndatqyshy bar shapshań neıtrondardaǵy perspektıvalyq IV býyn reak­tor­larynyń qaýipsizdigi bo­ıynsha úlken jumys at­qar­dy. Osy týraly keńirek aıtyp berińizshi.

– Tórtinshi býyn reaktorlary, atap aıtqanda, shapshań neıtrondardaǵy reaktorlar. Ol bolashaqta atom energetıkasyn damytýdyń bolashaǵy zor baǵyty bolyp sanalady.

Olardyń qoldanysta júrgen ıadrolyq reaktorlardan aıyr­ma­shylyǵy – reaktordan jylýdy áketý úshin sý emes, natrıı nemese qorǵasyn sııaqty suıyq metall qoldanylady. Bul reaktor jasaýdy damytýdyń salys­tyrmaly túrde jańa baǵyty bolǵandyqtan, onyń senimdiligi men qaýipsizdigin rastaıtyn úlken kólemdi ǵylymı zertteý qajet. «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» reaktor otynyn sal­qyndatý jaǵdaıy buzylyp, nátıjesinde, onyń balqyp ketýi múmkin aýyr apat kezinde osyndaı reaktorlardyń qaýipsizdigin art­tyrýǵa baǵyttalǵan zertteý­lerdi sátti júrgizip keledi.

Bul – yqtımaldylyǵy óte tómen jaǵdaı. Soǵan qaramastan tehnı­ka­lyq sharalardy ázirleýge múm­­kindik beretin jan-jaqty tal­daý júrgizýge mindettimiz. Bul mundaı apat bolǵan kezde qandaı da bir aýyr saldarǵa, mysaly, radıoaktıvtiliktiń qorǵanys tosqaýylynan tys shyǵýyna jol bermeıdi. Osylaısha, mundaı taldaý júrgizilgen kezde apattyń búkil barysy shartty túrde ýaqyt fazalaryna bólinedi. Sóıtip, olardyń árbirinde belgili bir parametrlerdi zertteýge erekshe nazar aýdarylady.

– Ol fazalardyń árbirinde bolatyn úderister men yqtı­mal nátıjeler týraly da aıtyp ótseńiz?

– Máselen, apattyń bastap­qy saty­synda otynnyń jylý para­metrleri jáne reaktorda ornatylǵan, ýrannan jasalǵan otyn tabletkalarynyń baǵa­na­la­ry ornalastyrylǵan germetıktelgen bolat tútikter túrindegi otyn elementteriniń qashan jáne qaı jerde germetıksizdenýi bastalady degen suraq mańyzdy. Kelesi fazada otyn elementteri ger­metıksizdenip, otynnyń joǵary temperatýrasy áserinen balqı bastaǵanda, balqymanyń jylý tasymaldaǵyshpen (suıyq metalmen) jáne aktıv aımaqtyń basqa da bolat konstrýksııalarymen ózara árekettesý úde­risteri zerttelýge tıis. Bul jylý tasymaldaǵyshtyń qan­sha­lyqty tez qaınap, býlanatynyn, reaktorda qandaı qosym­sha qysym bolatynyn, otyn balqymasynyń qaı kezde sal­qyn­datýsyz qalatynyn, onyń reak­tor konstrýksııasymen qalaı áre­ket­tesetinin túsiný úshin kerek.

Shartty túrdegi úshinshi faza – reaktordyń bolat korpýsynyń ishinde aýyrlyq kúshiniń nemese paıda bolǵan qysymnyń áserinen aktıv aımaq materıaldarynyń balqymasy qozǵala bastaıtyn faza. Bul kezde reaktor kor­pý­sy­nyń bútindigin saqtap qalý maq­satynda jáne materıaldyń osy qorǵanys tosqaýylynan tys shyǵyp ketýine jol bermeý úshin paıda bolǵan balqymanyń úlken massasyn bólikterge bólýge, osylaısha onyń reaktor korpýsyna áserin azaıtýǵa múmkindik beretin arnaıy arnalardy qarastyrýǵa bolady.

Eń sońǵysy – otyn balqy­masyn sal­qyndatý fazasy. Bal­qyma sa­lys­tyrmaly túrde usaq bólik­­terge bólingen kezde reaktor korpýsyndaǵy otynmen salys­tyrǵanda edáýir tómen tem­pe­ra­tý­radaǵy jylý tasymal­daǵysh balqymany salqyndata bastaıdy, bul ony qataıtyp, jaǵdaı turaqtana bastaıdy.

Zertteý reaktorlarynda nemese arnaıy reaktordan tys stendterde júrgizetin eksperı­ment­terdiń árqaısysynda ádet­te apattyń jeke fazalary nemese olardyń kombınasııalary zertteledi. Biz tótenshe jaǵ­daı­dyń damýy barysynda bolatyn oqıǵany sýrettep beremiz. Ári qaraı alynǵan derekterdi taldap, onyń negizinde aýyr apattyń saldaryn jeńildetýge múmkindik beretin tehnıkalyq sheshimderdi ázirleımiz. Al bul tehnıkalyq sheshimder eń qaýipsiz IV býyn reak­torlaryn jasaý kezinde qol­danylady.

Áńgimelesken –

 Nurbaı JOLShYBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»