Altaı ólkesi ejelden túrli sharýashylyq júıelerdi, tehnologııalyq, dúnıetanymdyq-fılosofııalyq ıdeıalardy qalyptastyrý ortalyǵy, mádenı-tarıhı baılanystar aımaǵy bolǵany málim. Sondyqtan ótken ǵasyrlardaǵy oqıǵalardyń kóptegen materıaldandyrylǵan izderi osy kúnge deıin saqtalǵan. Tarıhı muralarymen aty shyqqan aımaqtyń arheologııalyq áleýeti zor.
Ulttyń mádenı murasyn zerdeleý maqsatynda 2016 jyldan bastap atalǵan óńirde «Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy arheologııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn damytý baǵdarlamasy» tabysty iske asyrylyp kele jatyr. Sondaı-aq elimizdiń arheologııalyq ǵylymynyń damýyna jańa serpin berip, tyń jańalyq qosyp jatqanyn da aıta keteıik.
Ǵylymı-zertteý arheologııalyq jumystardyń qorytyndylary jyl saıyn «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» konferensııasynda usynylady. Jalpy, Uly dala kóshpelileriniń materıaldyq-rýhanı jáne mádenı muralarynyń biregeı eskertkishteriniń ashylýy – Qazaqstannyń ejelgi tarıhyn jáne Eýrazııanyń irgeles aımaqtaryn qaıta tiriltý úshin zor mańyzǵa ıe ekeni sózsiz. Jyl saıyn ótkiziletin ǵylymı-praktıkalyq konferensııasy halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqty jáne qoǵamnyń keń aýqymyn aımaqtyń arheologııalyq áleýetimen tanystyrý maqsatyn kózdeıdi. Al ǵalymdar men zertteýshiler halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqty birneshe jylǵy nátıjeli isimen moıyndatýǵa kúsh salyp jatyr.
Sonymen, bıylǵy konferensııa jumysynda ǵalymdar: «Sońǵy qazba jumystarynyń nátıjelerin ǵylymı aınalymǵa engizý kerek», degen málimdeme jasady. Sol arqyly aımaqtyń arheologııalyq áleýetin tereńirek zertteýge múmkindik týady.
Oıyqtary bar asyqtar
Alqaly jıynǵa Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev, Ulttyq mýzeı dırektorynyń mindetin atqarýshy Aıbek Sydyqov, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıteti Mýzeı isi jáne materıaldyq emes mádenı mura basqarmasy basshysy Gúlzeınep Pazylova, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektorynyń orynbasary, professor Búrkitbaı Aıaǵan, elimizdiń jáne shetelderden – Túrkııa, О́zbekstan, Reseı men Ázerbaıjan, Germanııadan kelgen arheolog-ǵalymdar qatysty.
Konferensııaǵa moderatorlyq etken tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zeınolla Samashev bastaǵan arheologter sońǵy qazba jumystardyń nátıjesin ortaǵa salyp, qorytyndylady. Ekspedısııa quramy 37 mamannan turady. Konferensııada jeti sheteldik ǵalym baıandama jasap, ǵylymı negizderimen bólisti.
Aýqymdy is-shara barysynda sóz alǵan Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev bıyl konferensııanyń Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna oraı arnaıy Astana qalasynda ótkizilip jatqanyn atap ótti. Sondaı-aq elimizdegi jetekshi arheologterge úlken alǵys aıtty.
№ 1 uńǵymany tazalaý kezindegi tas balǵany tabý kezeńi
«Shyǵys Qazaqstan – elimizdiń rýhanı-mádenı ortalyqtarynyń biri. Baǵa jetpes tarıhı, mádenı, tabıǵı murany zertteý, saqtaý, nasıhattaý – bul bizdiń patrıottyq paryzymyz. Baǵdarlama aıasynda elimizdiń jetekshi arheologteri – tarıh ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Zeınolla Samashev pen marqum Ábdesh Tóleýbaev jańa jańalyqtar ashýǵa múmkindik aldy. Arheologııalyq zertteýlerdiń qorytyndysy boıynsha segiz jyl ishinde murajaı qorlary 28 myń baǵa jetpes artefaktimen tolyqtyryldy, olar bizdiń óńirdiń ǵana emes, búkil eldiń maqtanyshyn týǵyzdy. Saltanatty-jerleý kostıýmderiniń 7 tarıhı rekonstrýksııasy oryndaldy», dedi Erbol Nurǵalıev.
Sondaı-aq ol Altaıdyń mańaıy áli kóp zerttele qoımaǵanyn aıtty.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıteti Mýzeı isi jáne materıaldyq emes mádenı mura basqarmasy basshysy Gúlzeınep Pazylova atalǵan jıynnyń tarıhı mańyzdylyǵyna toqtalyp, mınıstrdiń quttyqtaý hatyn oqydy.
Professor Zeınolla Samashevtiń aıtýynsha, elimiz arheologııasy sońǵy 5-10 jylda qarqyndy túrde damyp keledi.
«Damyp kele jatqan baǵyt – pánaralyq zertteý. Sonyń ishinde paleogenetıkalyq zertteýler. Bizdiń arheologııa jalpy tarıhqa erekshe úlken úlesin qosyp, jańa bir satyǵa kóterdi. Arheologııalyq deńgeıde zertteýler damyp jatyr», deıdi ǵalym.
Al arheolog Joldasbek Qurmanqulovtyń aıtýynsha, Altaıdyń qoınaýynda qundy jádiger kóp.
«Elimizdiń ómirinde mańyzy zor otyryqshylyq, taý-ken isine qatysty birqatar saýalǵa jaýap tapqymyz keldi. Sonyń bir nátıjesi – Aqbaýyr keshenindegi qazba jumystary. Tarıhı mekennen jıyrmadan astam qonys tabyldy. Saqtardyń óndiris oryndary men egistik alqaptaryn zerttedik. Aýqymdy arheologııalyq eńbekter eki tomdyq kitapqa júk boldy. Buǵan deıin de birneshe márte konferensııa uıymdastyrdyq, biraq bul is-shara tikeleı Shyǵys Qazaqstan oblysyna baǵyttaldy», deıdi ǵalym.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aqan Ońǵaruly el arheologııasynyń aldynda turǵan mindet – búginge deıin jınalǵan barlyq murany, bilimdi júıeleý dep esepteıdi.
«Sońǵy úsh jyldyń ishinde Tas dáýirinen bastap orta ǵasyrǵa deıin barlyq kezeń boıynsha sabaqtastyqty damytý maqsatynda arnaıy top quryldy. Búgingi tańda Qazaqstan tarıhy degen úlken eńbek jazylyp jatqanyn bilesizder. Birinshi tomda Tas dáýirinen bastap besinshi ǵasyrǵa deıingi el tarıhynda bolǵan tarıhı-mádenı oqıǵalar qamtylǵan. Orta ǵasyrdaǵy arheologııa – qazaq tarıhyndaǵy erekshe paraq. Bul – memlekettiliktiń damýy men jańa qazaq halqynyń qalyptasýynyń joly. Sońǵy bes jylda Qazaqstan arheologııasynda kóptegen ashylýlar boldy. Pánaralyq jumystar atqarylyp jatyr», deıdi ol.
Sondaı-aq konferensııa barysynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Editepe ýnıversıtetiniń professory, túrkııalyq ǵalym Ahmet Tashaǵyldyń «Qytaı derekkózderi boıynsha ejelgi túrki tarıhy» atty baıandamasy erekshe talqyǵa tústi. Jıynǵa moderatorlyq etken Zeınolla Samashev ár taqyryptyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, ǵylymı negizdi, tereń taldaýlarmen jazylǵandyǵyn atap ótti.
Alqaly jıyn plenarlyq jáne taqyryptyq-seksııalyq otyrystarǵa jalǵasyp, zertteý jumystary jan-jaqty talqylandy.
