Áýe tasymaly: Jolaýshy jaıyn kim uǵar?

Arany ashylǵan áýe kompanııalary

Tipti eldegi áýe kompanııalary men jaýapty organdar osydan biraz jyl buryn berilgen Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaýǵa qulyqsyz­dyq tanytyp keledi. Saldary­nan tutynýshylar tarapynan shaǵym kóp, al máseleniń túıini tar­qatylar túri joq. Áýe reıs­terin keshiktirýdi ádetke aınal­dyrǵany bylaı tursyn, mıllıondap tabys tabatyn monopolıs­ter bılet baǵasyn aspandatýdan aldyna jan salmaıtyn kúıge jetti.

Keıingi jyldary áýe kompanııalaryna qatysty aryz-shaǵym jıilegen. Máselen, Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń dereginshe, byltyr jarty jyldyń ózinde áýe tasymaldaýshylaryna 49 aryz túsken. Al bıyl alǵashqy alty aıdaǵy shaǵymdar sany 68%-ǵa ósip otyr. Onyń ishinde jo­laý­shy­lar reısterdiń keshigýi jáne toq­tatylýy, bıletti satyp alýdan bas tartý jáne reısten bas tart­qany úshin qolma-qol aq­sha­ny qaıtarmaý, bıletterdi eki ret satý jáne reısterdiń keshi­gýi kezinde sharttardy usyn­baýǵa qatysty bolǵan. Jalpy, byl­tyr bir jyl ishinde áýe qyzmet­terin­iń sapasyna 50 myńnan asa shaǵym tússe, bul burnaǵy jyl­men salystyrǵanda 40%-ǵa artyq. 

Elordalyq turǵyn Káýsar Satybal­dyqyzy osydan bir aı buryn Almatyǵa jolaýshylaımyn dep biraz júıkesin juqartqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, bılette kórsetilgen ýaqyttyń baqandaı tórt saǵat keshikkenin áýejaıǵa kelgende bir-aq bilgen. Alaıda áýe kompanııasy ushý ýaqytyn aldyn ala habarlaǵanyn alǵa tartypty. Onyń ózinde jolaýshy úıden bir saǵat buryn shyǵyp ketkende ǵana habarlama jibergeni belgili bolǵan. Al, kerisinshe, Almatydan Astanaǵa bı­let alǵan Amanjol Nurpeıisov «El ishin­de qatynaýym shekara syrtyna shyq­qan­nan qymbatqa tústi» deıdi. Tele­fon qosymshasy arqyly jeńildetilgen baǵa­ǵa bılet satyp alǵanyna ońbaı ókingen ol da áýe kompanııasynyń toıymsyzdy­ǵy­na tańdanysyn jasyrmaıdy.

«Bıletti bir apta buryn aksııa arqyly 17 myńǵa satyp aldym. Biraq elordaǵa erte jetý kerek bolǵandyqtan ertesi kúni bılet ýaqytyn aýystyryp berýdi suradym. Kompanııa bıletti ótkizgenime emes, aýystyryp bergenime aıyppul tóletip, ekinshi bıletti aldyńǵy bılet qunynan eki ese baǵaǵa qaıta satyp alýyma týra keldi», deıdi.

Kúni keshe Májilis depýtaty Erbolat Satybaldın qyzmet kórsetý sa­pasy tómendegenimen, ushaq baǵasyn kún sanap aspandatyp jatqan áýe tasy­maldaýshylarynyń máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, Astana-Aqtaý baǵy­tynda bılet quny 60 myńnan túspese, jańa­dan qurylǵan oblystar: Astana –Semeı – 21-60 myń teńge aralyǵynda Astana – Jezqazǵan – 21-60 myń, Astana – Taldyqorǵan qalasyna qatynaýdyń ortasha baǵasy – 40 myń teńge.

«Bılet qunyn áýejaıdyń alymdary men janarmaı shyǵyny 80 paıyzyna jýyǵyn qurasa, qalǵan 20 bóligi – áýejaı kompanııasynyń tabysy. Al endi ushý ýaqyty taıanǵanda «Qazaq eır» kompanııasynyń 21 myń teńge mańaıynda satylatyn bıletterdi 60 myńǵa deıin sharyqtatyp jiberetini qalaı? Janar­maı men áýejaı qyzmeti baǵasy ózgermese, óziniń tabysyn bılettiń qunynan úsh ese ósirip, qysyltaıańdy paıdalanyp, ashkózdikpen paıda tapqany ma? Baǵanyń bulaı dınamıkalyq ósýi naryqtyń suranysymen túsindireri haq, alaıda halyqty kim oılaıdy? Oqystan ólim-jitimge, shuǵyl sharýasy shyqqan jandardyń ústinen pul aıyryp, qaltasyn qaǵý adamgershilikke saı ma? Bul baǵa júıesi halyqty qanaýǵa ǵana baǵyttalǵan», deıdi depýtat.

Sondaı-aq ol loýkosterdiń de nar­qy sharyqtap turǵanyna qynjylys bil­dirdi. Mysaly, bizdegi loýkostermen 1,5 saǵat­tyq ushý kórshi elderdiń baǵasynan eki ese qymbat. Onyń ústine jolaýshylar ushaqqa bılet bola tura salonyndaǵy oryndy bólek satyp alýǵa májbúr. Bir sózben aıtqanda, áýe qatynasy halyqqa qoljetimsiz ekenin aıtqan ol baǵa saıasatyn qaıta qarap, áýe tasymaly servısi men qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý azamattyq avıasııa salasyndaǵy quzyr­ly organnyń baǵalardy retteýdi memleket­tik baqylaýyn únemi júzege asyrýyn, baǵany retsiz belgileıtin jáne sapa­syz ushaqtarmen qyzmet kórsetetin áýe kompanııalaryna tıisti jazalar qoldanýyn, ushaqqa bıleti bar adamdardyń ústinen orynsyz alymdardy alýdy toqtatýyn talap etti.

Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek te ja­qyn­da tutynýshylardyń quqy­ǵyn qorǵaý máselesi qaralǵan otyrysta «Air Astana» jáne «Fly Arystan» kompanııalarynyń qaı­tarylmaıtyn avıabıletteri týraly máselemen bólis­ti. Onyń aıtýynsha, eldegi áýe kompanııalary halyqtyń quqyǵyn taptaıtyn áreketterge jıi jol beredi. Tipti búginde bul sala lobbızmniń ordasyna aınaldy. «Air Astana», «Fly Arystan» cııaqty kompanııalardyń bassyzdyǵy men zańsyzdyǵynan, bylyqtarynan halyq sharshady. Soǵan qaramastan áýe tasymal­daýshylar bıletterdi qaıtarmaıdy, ne reısterdi keıinge qaldyrady. Sonymen qatar májilismen múgedektigi bar azamattar men jasóspirimderdi reısten qaldyryp otyrǵanyn jetkizdi. Aıtýynsha, lobbıster kezinde tutynýshylardy qor­ǵaýdy kózdeıtin tekseristiń bárin alyp tastady. Olardyń quryǵy áli de uzyn. Endi olar kóterilgen bılettiń qunyn qaıtadan kóterýge tyrysyp jatyr.

Mınıstrlik kimniń múddesin qorǵaıdy?

Áýe tasymaly sapasy syn kóter­me­se de, jyl sanap bılet qunyn qoldan sharyqtatyp jatqandarǵa kelgende zańy­myz osal, aıyppul kólemi az, bılet baǵasyn baqylap otyrǵan quzyrly organdar joq. Keıingi jyldary áýe jolaýshylar kóligi qyzmeti birneshe esege qymbattaǵan. Aıtalyq, byltyr bir jylda ushaq bıletteri 27%-ǵa qymbattady. Alaıda otandyq avıakompanııalardyń baǵasy men sapasynyń sáıkessizdigi jıi sóz bolady. Sondaı-aq bul sektorda zań buzýshylyqtar da jıi tirke­ledi. Máselen, Almaty qalasynyń avıa­sııalyq kólik prokýratýrasy «Fly Arystan» AQ áýe kom­panııasy qyzmetine jolaýshylardyń quqyq­taryn saqtaýyna tekserý júrgizip, halyqaralyq reısterge bıletterdi satý kezinde 2 jastan 12 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵan jolaýshylarǵa 50% kóleminde arnaıy jeńildikter qoldanbaǵanyn anyqta­ǵan. Aıtpaqshy, avıakompanııalardyń ushaqqa múgedektigi bar adamdardyń sanyn eki adamnan aspaıtyn erejesi taǵy bar. Esesine, baǵa qunyn ózderi belgileıtin kompanııalar jolaýshylarǵa kelgende túrli ereje oılap taýyp, qalaýyn tapsa, qazaqtyń qara dombyrasyna da qosymsha qun tóletý úshin qolsómke sanatynan syzyp tastaı alady.

Bul týraly Parlamentte depýtat Aman­jol Áltaı da qozǵady. «Domby­ra­ny ushaq bortynda alyp júrýge shek­teý bar. Bul bizdiń ulttyq namysymyz­dy qorlaý dep túsinemiz. Qazaqtyń qasıetti dombyrasy – qatardaǵy júk emes, bizdiń ulttyq qundylyǵymyz. Sondyqtan ábden taırańdap ketken áýekompanııalaryn qashan tártipke shaqyrasyzdar?» dep ashynǵan depýtat saýalyna Kólik vıse-mınıstri Sátjan Ablalıev áýe kemelerinde mýzykalyq aspaptardy tasý olardyń gabarıtterine baılanysty ekenin eske salǵan. Demek mınıstrliktiń negizgi mindeti – jolaýshylarǵa jaılylyq syılaý emes, otandyq avıakompanııalardyń múddelerin qorǵaý ekeni aıtpasa da túsinikti sekildi. Áıtpegende kıeli aspapqa kelgende árbir usaq-túıekke muqııat nazar aýdaratyn mınıstrlik áýe kompanııasynyń qaýipsizdigin de solaı qadaǵalar edi dep oılaısyń. Máselen, ishki naryqta kósh bas­tap júrgen áýe kompanııalary adam­darǵa alǵashqy kómekti usyna almaı júr. Este bolsa, telejúrgizýshi Láılá Sultan­qyzy «FlyArystan» áýekompanııasyna tıe­sili ushaq ishinde jeńil jaraqat alǵan. Kompanııa qaýipsizdik sharasyn saqtamaǵanyn bylaı qoıǵanda, alǵashqy kómek kórsetýge qajetti qobdıshalary bos turǵan.

Halyqtyń jaǵdaıyna qaraılasýǵa tıis mınıstrlik Joldaýda aıtylǵan tapsyrmany oryndaýdyń ornyna, jergilikti ákimdiktiń jumysyn óz atyna tańýdy ábden meńgerip alǵanǵa uqsaıdy. Avıasarapshy Abyl Kekilbaevtyń aıtýynsha, osydan bes jyl buryn berilgen tapsyrmanyń sońy sıyrquıymshaqtanyp ketti.

«Bizde tozyǵy jetken áýejaılar kóp. Tipti Astana men Almatydaǵy áýe­jaıdyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. Qazir ózin-ózi asyraı almaı jatqan áýe­jaı­lardy sheteldikterge berip jatyr. Bir qyzyǵy, kúni keshe ǵana ashylǵan Túrkistan áýejaıyn Vetnam ınvestorlaryna bergeli jatqany týraly estidim. Alaıda arada qandaı kelisimshart jasasyp jatqany ashyq aıtylmaıdy. Mınıstrliktiń ne oılaǵanyn bilmeımin, biraq tehnıkasy, jańa termınaldary bar, kem degende bes jyl ishinde qosymsha aqsha quıýdyń qajeti joq Túrkistan áýe­jaıyn sheteldik ınvestorlarǵa berý qan­shalyqty durys? Onyń ornyna Kókshe­­taý, Petropavl, Memleket basshysy aıtyp otyrǵan Balqash áýejaıyna ınves­­tor tartyp bermeıdi ma? Sebebi ınves­tor tartýdyń negizgi maqsaty – jumysty alǵa jyljytý jáne sol jumysqa kóp qar­­jy quıý. Al bizdikiler daıyn turǵan áýe­jaı­dy berip, kózboıaýshylyqqa baryp otyr», deıdi A.Kekilbaev.

Sóziniń jany bar. Sebebi Prezıdent ınvestısııa tartý degende sý jańa áýe­jaıdy berýdi aıtyp otyrǵan joq. Eski áýejaılardyń jaǵdaıyn jaqsartyp, ishki reısterdiń sapasyn arttyrýdy mindettegen joq pa?

Tabysty sanaýly kompanııa kóredi

Qarap otyrsaq, qazir ishki naryqta sanaýly ǵana kompanııa túgel saladaǵy tabysty ózi taýyp, áýejaılardy ja­lańash qaldyrdy. Osylaı degen sarapshy maman: «Áýejaılardyń jaǵdaıy jú­rekti aýyrtady. Tehnıka jetispeıdi, qyz­metkerlerdiń jalaqysyn tóleı almaıdy. Maýsym kezinde ushaqtar jet­peı­di. Sol úshin bılet baǵasyn qoldan kóterip jiberedi. 20 jyldan asa ýaqyt boıy áýe kompanııasy ǵana tabys taýyp, áýejaılar tabyssyz qaldy. О́ıtkeni áýe kompanııalarynyń artynda lobbıstik top myqty jumys istep jatyr. Qyzyǵy sol, qazir Azamattyq avıasııa komıteti «daıyn asqa tik qasyq» bolyp, jergilikti ákimdik pen jeke ınvestorlardyń istegen jumysyna ortaqtasyp otyr. Kelesi aptanyń ishinde Memleket basshysy Shymkenttegi áýejaıdyń termınalyn ashady. Osy termınal kásipkerlerdiń óz aqshasyna salynǵan. Kerisinshe, kezinde Úkimet tegin beremin degen jerin satqyzyp, 2-3 jumysty kidirtip qoıdy. Qyzylorda qalasynda da jekemenshik mesenattar áýejaıǵa jańa termınal salyp berdi. Bul da mesenattar men ákimshiliktiń kelisimi nátıjesinde júzege asqan. Al jumys nátıjeli bitkende Kólik mınıstrligi «biz salyp berdik» dep kózboıaýshylyqqa baryp otyr. Atyraýda da osyndaı jaǵdaı qaıtalanyp jatyr», deıdi.

Sarapshynyń sózine sensek, Memle­ket basshysynyń týrıstik baǵyttaǵy áýe­jaılardy salý týraly tapsyrmasy alańdatady. О́ıtkeni tıisti mınıstrlik oblys pen qalalardaǵy áýejaıdyń jaǵ­da­ıyn jasaı almaı jatqanda týrıstik ba­ǵyt­tardy qosýǵa qaýqary jetedi degenge sený qıyn.

«Bes jyl buryn Aqtóbe áýejaıynda mýltımodeldi hab jasalý kerek bolǵan. Áli kórgen joqpyz. Qazir ishki reısterdiń baǵasy sharyqtaǵany bylaı tursyn, el ishinde bir qaladan bir qalaǵa tike reıs joq. О́tken joly Qyzylordadan Pavlodarǵa ushý úshin Almatyǵa ýdaı qymbat bılet aldym. Qyzylordadan Pavlodarǵa tez arada ushyp barý quny Túrkistannan Túrkııaǵa baratyn bıletten qymbat. Jol muraty – jetý. Sondyqtan qymbat bolsa da alýǵa májbúrsiń. Ishki naryqty «Air Astana»-ǵa tapsyrdyq. Sebebi basqa áýe kompanııalardy ishki naryqqa kirgizbeımiz. Qoldan jasaǵan qymbatshylyqqa kóndigýden basqa amaly joq», deıdi avıasarapshy.

Al shetelge shyǵatyn reısterdiń 70 paıyzyn áýekompanııalar aldyn ala satyp jiberedi de, qalǵan 30 paıyz bıletti qoldan qymbattatyp, halyqtyń qaltasynan alyp otyr. Tipti qazir bes kılodan asqan júgiń úshin bir bılettiń qunyn suraıdy. Sondyqtan shetelge ushý tıimdi. Al ishki naryqqa qansha ushaq qoısań da ýaqytynda ushpaıdy. Áýe tasymalynda básekelestik joq. Mysaly, «Air Astana» men onyń enshiles kompanııasy «Fly Arystan»-nyń» ishki naryqtaǵy úlesi – 70, «Skat» – 29, «Qazaq eırdiń» tabysy – 4 paıyz ǵana.

Qoldanystaǵy zańdy qoldanýǵa qulyqsyz

Májilis depýtaty Samat Musabaev osylaı deıdi. Onyń aıtýynsha, 2022 jyly bir top depýtat kólik tasymalyna qatysty zańǵa túzetý engizip, sol jyly Memleket basshysy qol qoıǵan. Osy zańda eger áýe tasymaldaý kompanııalarynyń kinásinen keshigý bolǵan jaǵdaıda jolaýshyǵa árbir saǵaty úshin kompanııa bılet qunynyń úsh paıyzyn tóleýge mindetteldi. Iаǵnı bir saǵat kesh qalsa, bılet qunynyń 3 paıyzy, eki saǵatqa 6 paıyzy, úsh saǵatqa 9 paıyzy tólenedi. Paıyz kólemi keshikken saǵat saıyn qosylyp otyrady. Máselen, bılet quny 70 myń delik, jolaýshy – 10 saǵat kesh qalsa, kompanııa bılettiń 30 paıyzyn tóleıdi. Bul zań ushaqqa ǵana emes, poıyzdar men avtobýstarǵa da qatysty.

«Osy zańdy Kólik mınıstrligi oryn­datýǵa qulyqsyz. Bir joly Astanadan Aqtaýǵa ushtym. Ushaq úsh saǵatqa kesh qal­dy. Aryz jazdym, alaıda bul uzaq ýaqytty aldy. Sebebi aryz jazý tórt ke­zeń­nen turady. Mundaı bıýrokratııa­lyq kedergilerden ótýge jolaýshy júıkesin juqartqysy kelmeıdi, keıbiriniń saýaty jetpeıdi. Bul úshin tıisti zańdy oryndatýdy ońaılatyp, telefon qosymshasyn iske qostyrý asa qıyn jumys emes. Barlyq jolaýshy bir mezgilde qosymsha arqyly aryz túsirse, kompanııa mıllıondaǵan shyǵynǵa jatady. Ár reısten shyǵyn kórse, shyryldaǵan halyqty túsinip, tasymaldaýshy kompanııalarda tártip ornaıtyn edi», deıdi depýtat.

Májilismenniń sózinshe, qolda­nystaǵy zańda keshigý habarlamasyn jiberý, eki saǵat keshikse, sý men shaı, balaly analar men múgedektigi bar adamdarǵa bólme taýyp berý kerek. Al jeti saǵat kesh qalǵanda qonaqúıge ornalastyrýǵa mindetti. Sondaı-aq keshigýdiń saldarynan jolaýshy dittegen jerine barýdan bas tartsa, kompanııa bılettiń túgel baǵasyn qaıtarý kerek. Bir elden bir elge, bir qaladan ekinshi qalaǵa ushýda da osyndaı kedergiler bolǵan jaǵdaıda, bılet quny bir paıyz ustalmaı tutynýshyǵa tólenýge tıis. Biraq bul da oryndalyp jatqan joq. Sebebi aqshany óndirip alýdyń jumysy kóp. Al ózderi bir qaǵazben-aq aıyppulyn qaǵyp alady.

«Bılet saǵat saıyn qymbattaıdy. Baǵany qadaǵalaıtyn memlekettik mekemeler qalǵyp ketti. Shyn máninde, mem­le­kekettiń qaramaǵynda kompanııa­nyń 50 paıyz úlesi bar. Áıtse de jolaý­shy múddesin oryndatýǵa kelgende kúshi jetpeıdi. Sondyqtan bılet qunyn baǵany baqylaýshy organdar kompanııa shyǵynyn eseptep, kóretin paıdasyna qaraı bekitip berýi kerek», deıdi S.Musabaev.

Ekonomıkasy kósh ilgeri ketken elder­di qoıshy, keshe ǵana bizben qatar egemendik alǵan Ázer­baı­jannyń Bakýdegi áýejaıy men ishki reıs­terindegi sapa kórsetki­shin bizben salys­tyrýǵa kelmeıdi. Al bizde altyn ýaqy­tyn áýe kompanııalaryna urlatqan jolaý­shylar júkterin de saǵat­tap kútýge máj­búr. Osyǵan qaraǵanda, áýejaıdyń aýmaǵyna kólikpen kirgennen bas­tap halyqtyń qaltasyn tespeı sorýdy tez meńgergenderge Mem­leket basshysynyń básekelestik orta qalyptastyrý týraly tapsyrmasyn oryn­damaǵan áldeqaıda oń sheshim bolyp tur­ǵan sekildi.