Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin áńgimeni áriden bastaıyq. 12 qyrkúıek kúni keshke qaraı Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Ǵylym komıtetiniń saıtyna 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrsty ótkizý týraly habarlandyrý ilindi. Munda ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttary kórsetilip, ótinimderdi tirkeý talaptary, konkýrstyq qujattama jáne ótinimdi rásimdeý jónindegi suraqtar boıynsha telefon nómirleri, sondaı-aq ótinimderdi qabyldaý ýaqyty týraly maǵlumat berilgen. Al sol habarlandyrýdyń tómengi tusynda konkýrstyq qujattama talaptary jazylǵan materıal júktelipti. Ashyp qarasaq, saıttyń qazaq tilindegi nusqasynda da, orys tilindegi nusqasynda da qujattamanyń tek orysshasy tur. 11 qyrkúıek kúni Ǵylym komıteti tóraǵasynyń buıryǵymen bekitilgeni jazylǵan konkýrs qujattamasynyń jalpy erejesine kóp uzamaı ǵalymdar arasynda jappaı qarsylyq bastalǵandaı boldy. «Olar qarsy bolatyndaı qujatta ne bar, qandaı talap tur?» dersiz. Bul suraq bizdi de mazalady. Ony qarsylyq bildirgen jandardyń sózimen túsindirip kórelik.
Qarsylyq legin jas ǵalymdar bastady. Anyǵy, ótken juma kúni, 12 qyrkúıekte Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń jas ǵalymdarmen kezdesýi ótken. Biraq oǵan jýrnalıster shaqyrylmady. Biz bul týraly jıynǵa qatysýshy taraptan bildik. Sol kezdesýde Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Jas ǵalymdar keńesi 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstyq qujattamanyń jańa talaptaryna túbegeıli qarsylyǵyn bildiripti. Jıynda aıtylǵan qarsylyqtyń jazbasha nusqasy keńestiń feısbýk áleýmettik jelisindegi paraqshasyna jarııalanǵan. «Qazaqstandaǵy ǵylymnyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn ǵylymı qaýymdastyqqa jáne barsha azamattarǵa mańyzdy úndeý» degen taqyryppen jarııalanǵan jazbada kórsetilgendeı, akademııa janyndaǵy Jas ǵalymdar keńesiniń múshelerin tómendegi máseleler alańdatqan:
- Grant alýǵa shekteý: ǵalymdardyń jetekshi retinde granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna tek úsh jylda bir ret qatysý múmkindigi – otandyq ǵylym úshin keri qadam.
- Fılosofııa doktoryn (PhD) daıarlaýǵa qoıylǵan, oryndalýy múmkin emes talaptar: Fılosofııa doktorlaryn (PhD) úsh jylǵa jetpeıtin merzimde daıyndaý talaby ǵylymı bilim berý sapasyna jáne bolashaq zertteýshilerdiń kelesi býynyna qaýip tóndiredi.
- Ǵalymdardyń avtorlyq quqyqtarynyń buzylýy: ýákiletti organmen zııatkerlik menshikti (patentter, avtorlyq kýálikter) birlesip paıdalaný týraly mindetti kelisim jáne patent ıesi retinde ýákiletti organdy kórsetý talaby ǵalymdardyń óz jumystaryna degen quqyqtaryn buzady, olardyń erkindigin shekteıdi jáne jetekshi halyqaralyq tájirıbege qaıshy keledi. Sondaı-aq olardyń óz eńbekteriniń nátıjelerine baqylaý múmkindigin joǵaltý qaýpin týdyrady.
Úndeýdiń sońynda: «Osy jáne basqa da daýly máseleler myqty ǵylymı toptardyń damýyn tejep qana qoımaı, joǵary bilikti ǵylymı kadrlardy qalyptastyrý jónindegi kúsh-jigerdi joıady. Nátıjesinde, ǵylymı zertteýlerdiń túpki nátıjeleri ýákiletti organ qyzmetiniń negizgi kórsetkishterin oryndaýmen shekteledi. Qazaqstandaǵy ǵylymnyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn árbir azamatty bizdiń úndeýimizge qosylýǵa shaqyramyz», delingen. Úndeýge 100-den asa adam qosylatynyn bildirip pikir qaldyrypty.
Al joǵaryda atalǵan Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Maqsat Jabaǵın málimdegendeı, mınıstrdiń jas ǵalymdarmen kezdesýinde bolǵan ashyq talqylaýda S.Nurbek konkýrs qujattamasyna engizilgen jańashyldyqtar onyń bastamasy emestigin, sybaılas jemqorlyqqa qarsy uıymnyń eskertpeleri ekenin aıtqan. Soǵan qaramastan, mınıstr ǵylymı qaýymdastyqtyń qarsylyǵyn Prezıdenttiń, Prezıdent ákimshiliginiń aldynda barynsha qorǵaýǵa daıyn ekenin jetkizipti.
Sondaı-aq M.Jabaǵın konkýrstyq qujattamaǵa qatysty óziniń oıyn: «2019 jyly ǵylymı qaýymdastyq Memleket basshysynyń qoldaýyna ıe bolyp, jyl saıynǵy konkýrstarǵa qol jetkizdi. Bul óz kezeginde qarjylandyrýdyń úsh jylǵy úzilisin boldyrmady. Endi jańa konkýrstyq qujattamaǵa sáıkes, biz 2018 jyldyń sharttaryna qaıta oralamyz. Buǵan deıin ońtaıly sheshim usynyldy, onda shekteýler ótken jyly eki túrli konkýrstyń jeńimpazdaryna qatysty boldy. Dál sol logıkalyq nusqaǵa oralý kerek. Ekinshi tarmaqtaǵy talapqa kelsek, joba sheńberinde doktorantty daıarlaý mindettemesi is júzinde ǵylymı jetekshini fılosofııa doktory (PhD) retinde daıarlaý qajet doktorantqa táýeldi etip qoıady. Mundaıda jetekshi doktoranttyń daıyndyqty aıaqtaýy úshin, sonyń ishinde maqalalar men dıssertasııalar jazýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa májbúr bolady. Bul ereje, ásirese ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshylaryna teris áser etedi. Doktoranttardy jobalarǵa tartý – durys bastama, biraq tásil kerisinshe bolýy kerek: joǵary oqý oryndary jaqsy jobalary bar myqty ǵalymdardy ózine tartyp, soǵan doktoranttardyń basshylyǵyn usynýy kerek. Bul tarmaq aıtarlyqtaı jetildirýdi qajet etedi», dep bildirgen.
Onyń aıtýynsha, jaqynda jarııalanǵan konkýrstyq qujattamanyń úshinshi tarmaǵy «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańnyń 33-babyna qaıshy keledi. Atalǵan zańnyń 33-baby, 1-tarmaǵynda: «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektileriniń jeke kásipkerlik, kvazımemlekettik sektor sýbektilerimen birlesip ǵylymı-zertteý jumystary men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy oryndaýy sheńberinde jasalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerine aıryqsha quqyqtar, eger olardyń arasyndaǵy shartta ózgeshe aıtylmasa, olarǵa ortaq túrde tıesili bolady», delingen. Al konkýrs qujattamasyndaǵydaı ýákiletti organdy patent ıelenýshiler qataryna qosý týraly usynys ulttyq zańnamaǵa da, halyqaralyq tájirıbege de qaıshy. Mundaı talap alynyp tastalýy kerek.
Jas ǵalymdardyń joǵarydaǵy bastamasyn aǵa býyn ókilderi de belsendi qoldap jatyr. Sonyń biri ıadrolyq astrofızıka salasyndaǵy ǵalym, professor, ǵylym jáne tehnıka baǵyty boıynsha Ál-Farabı atyndaǵy memlekettik syılyqtyń ıegeri Sergeı Dýbovıchenko áleýmettik jelidegi paraqshasynda: «Mınıstr myrza, biliksiz sheneýnikterdiń 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan konkýrstyq qujattama erejelerine engizgen keıbir jańalyqtary Qazaqstanda ǵylymnyń túpkilikti quldyraýyna ákelýi múmkin. Grant berilgen ýaqytta PhD doktorantyn daıyndaý degen – múldem bolmaıtyn nárse. Osy jańalyqtardyń kesirinen kelesi 3-5 jylda mundaı talaptarmen kelispeıtin jáne jalǵan doktorlardy daıarlaýǵa jaýapkershilik almaıtyn kóptegen ǵalym ǵylymnan ketip qalady», dep jazdy.
Al tarıhshy, professor Meńdigúl Noǵaıbaeva: «Búgingi jaǵdaı boıynsha ǵylymdaǵy tutas bir orta býyn eskerýsiz qalyp otyr. Mysaly, jasy 40-tan asqan 50-diń aınalasyndaǵy býyn – naǵyz osyndaı aqymaq reformalardyń qurbany. Birinshiden, biz ǵylymǵa kelip, kandıdattyq qorǵap, endi doktorlyq taqyrypty talqylap jatqanda, ıaǵnı 2010 jyldan bastap bul múmkindik joıyldy. Ekinshi, postdoktorlyq talaı jyl sheshilmeı kelip, keıingi jyldary tek 40 jasqa deıingiler ǵana ótetin boldy. Osylaısha, 40-tyń qyrqasyna ilikkender ortada «joǵalǵan urpaqtyń» kúıin keship qaldy. Ulttyq ǵylymı keńes múshelerin zań boıynsha 3 jylda aýystyryp otyr. Bul – durys. Bir adam eki merzimnen artyq múshe bola almaıdy. Biraq osy talapty belden basyp «máńgilik» otyrǵandar bar. Sonda talap qaıda qaldy?», dep pikir bildirgen.
Biz Ǵylym komıtetinen joǵarydaǵy qarsylyqtar men synı pikirlerge qatysty jaýabyn berýdi suradyq. Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary Jaıyq Hamıtuly bul jerde ǵalymdarmen arada keıbir talaptar tóńireginde túsinbestikter baryn aıtyp, túsindirýdi qajet etetin tustaryn atap kórsetti.
«Shyny kerek, konkýrs qujattamasynda granttyq qarjylandyrý konkýrsyna 40-tan asqandar qatysa almaıdy degen talap múldem joq. Sol sebepti aǵa tolqyn ǵalymdarymyz alańdamaı qatysa berse bolady. Munda tek grant konkýrsyna ótkiziletin joba qatysýshylarynyń quramynda kemi 30 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jas ǵalymdardyń bolýy kerektigi týraly talap bar. Sol saqtalsa bolǵany. Al PhD doktorantyn daıarlaý máselesine kelsek, elimizde jyl saıyn myńdaǵan adam doktorantýrany bitirgenimen, sonyń 30 paıyzdaıy ǵana doktorlyq dárejesin qorǵap shyǵady. Osy túıtkildiń túıinin tarqatý maqsatynda 3 jylǵa berilgen grant kezinde doktorantty qorǵatyp shyǵý talaby qoıylyp otyr. Biraq bul jerde qatyp qalǵan talap joq. Doktorantty jobaǵa qatysýshy retinde alýdy da, grant ıelengennen bastap taqyrybyn endi alǵan 1 kýrs stýdentin joba sońynda ǵylymı dárejesin qorǵaýǵa súıreýdi de mindettemeıdi. Bar bolǵany grant alǵan jobanyń taqyryby jobaǵa qatysýshy 2 nemese 3 kýrs doktorantynyń taqyrybyna saı kelse ǵana daıyndap shyǵý degen talap qoıylady. Endi keıbir ǵalymdardyń grant konkýrsyna qatysa almaý týraly shekteýine jaýap bersek, bul jerde talap tek ǵylymı jetekshige qoıylǵan. Atalǵan shekteý boıynsha 2023–2025 jáne 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan konkýrstar sheńberinde qarjylandyrýǵa maquldanǵan jobalar men baǵdarlamalardyń jetekshileri jetekshi retinde qatysa almaıdy, degenmen olardyń joba oryndaýshysy retinde qatysýyna shekteý joq», dep jaýap berdi.
Komıtet ókiliniń aıtýynsha, jetekshige qoıylǵan mundaı talap basqa da ǵalymdardyń jáne ǵylymı toptardyń damýyna yqpal etedi. Ǵylymǵa tyń taqyryptar men ıdeıalardy alyp keledi jáne de bul talap jemqorlyqqa qarsy agenttiktiń ǵylym salasynda júrgizilgen is-sharalary boıynsha berilgen nusqaýlyq negizinde qoıylyp otyr. Atalǵan shekteý «Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń bazasy boıynsha júrgizilgen saraptamalyq taldaý negizinde qoıyldy. Bul saraptama nátıjesinde keıbir ǵalymdardyń 3 nemese odan da kóp jobalar men baǵdarlamalarǵa jetekshilik jasaıtyndyǵy anyqtaldy, olar munymen qosa negizgi jumysyn alyp júrýi kerek. Sondaı jaǵdaılar sybaılas jemqorlyqqa qarsy uıymnyń kúdigin oıatqandyqtan, osyndaı talap engizildi.
«Kadr daıarlaý máselesi boıynsha (PhD) tolyqtyryp ótsek, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda elimizdiń ǵylymı áleýmetin damytý týraly, ıaǵnı ǵylymı kadrlardy daıarlaý týraly naqty tapsyrma bergen bolatyn. Konkýrstyń talaptaryna saı úsh jyldyń qorytyndysy boıynsha bir fılosofııa doktoryn daıarlaý qajet. Bul norma buǵan deıin bolǵan, biraq mindetti emes edi. Kadr daıarlaý ǵylymı mektepterdi damytýǵa, jańa baǵyttardy ashýǵa úlken múmkindik beredi. Konkýrs qujattamasynda doktoranttyń úsh jylda qorǵap shyǵýy mindettelmegen. Talap boıynsha dıssertasııa taqyryby ǵylymı zertteý jumysy taqyrybynyń baǵytyna saı bolýy aıtylǵan. Bul norma boıynsha doktorant jumysynyń dıssertasııalyq keńeske qorǵaýǵa usynylǵany jetkilikti», dep túsindirdi J.Hamıtuly.
