Baýyrjan Momyshuly: Men halqymnyń ulymyn!

Táýekel. Baýkeńniń úıine ­telefon soqtym. О́zimdi tanystyryp, aldaǵy kele jat­­qan Jeńis kúnimen quttyqtadym. Odan ­soń gazetke suhbat berýge kelisýin ótin­dim.

– Sen menen suhbat alǵyń kele me? – degen Baýkeńniń gúrildegen daýsy estildi.

– Iá, ıá.

– Onda tez jet, eger tez jetpeseń aınyp qalýym múmkin.

Men Baýkeńniń úıiniń adresin suradym.

– Mássaǵan, taǵy da suhbat alǵyń keledi, – dedi kekesindi únmen. – Tyńdap al! Odan soń úıge qalaı keletindigimdi túsindirdi.

Men Baýkeń dál qazir shaqyrady dep oılaǵan joq edim.

Shyndyǵyn aıtsam, bul kisimen kez­desýge daıyn emes edim. Áńgimeni ne tóńi­reginde órbitý kerektigin de aqyldas­paǵanbyz. Mine, taban astynan kezdesýge barýǵa týra keldi. Redak­sııadaǵy­lar meni Baýkeńe emes, maı­danǵa attanǵan­daı shyǵaryp saldy.

Eki ókpemdi qolyma alyp, qazirgi Tóle bı men Naýryzbaı batyr kóshe­leri­niń qıylysqan jerindegi Baý­keńniń úıine de jettim. Páterge kir­dim. Baýkeń tórgi bólmede tańerteńgi shaıyn iship otyr eken. Meni salqyn­qandy, sus­tana qarsy alyp, qolynyń ushyn ǵana berdi. Ústinde – qarapa­ıym ǵana qara shekpen. Al Baýkeńniń ótkir kózderi óńmenimnen ótip barady. Surǵylt tartqan murty tikire­ıip, týra mine, mine maǵan qaraı atylatyn sııaqty.

– Álgi telefon soqqan bala sensiń be?

– Iá, ıá.

– Myna jerge otyr.

Baýkeń tórdegi mamyq oryndyqty nusqady.

– Apa, myna balaǵa kóje berme, tek qana shaı ber, – dedi (Áıeliniń sheshesi birge turady eken).

Áje maǵan shaı quıdy.

– Qaǵaz, qalamdaryńdy al. Suraq­ta­ryńdy qoı. Men daıynmyn.

Men qoıyn dápterimdi alyp, jazýǵa yńǵaılana bergenimde:

– Jýrnalıst, yhm, qaǵazyń joq, qa­laı jazbaqshysyń? – dep Baýkeń mys­qyldaı sóıledi. Odan soń ornynan turdy da, kórshi bólmeden otyz shaqty paraq aq qaǵaz ákelip berdi.

– Baýke, balalar erlik jasaǵysy ke­ledi. Beıbit kúnde qandaı erlik ja­saýǵa bolady? – Bul meniń alǵashqy suraǵym edi.

Baýkeń meniń bul suraǵyma onsha rıza bolmady bilem, biraz burqanyp aldy da:

– Erlik aspannan túspeıdi. Erliktiń ár túri bar. Eńbektegi erlik sonyń bir túri, – dedi.

– Jalqaýlar aramyzda áli de kez­desedi. Sodan keıingi bir erlik bar. Men oılaımyn, bárinen joǵary sol erlik – semıadaǵy erlik. Ákeńdi, shesheńdi syılaı bilý de erlik. Keıbireýler syı­la­maıdy. Jubaıynyń qadirin bilý, bala­lardy ósirý, tárbıeleý – ol da erlik. Balany tárbıeleı bilý árkim­niń qolynan kele bermeıdi. Qazaqta bir tamasha maqal bar: «Uıada ne kórseń, ush­qanda sony ilesiń», «Tekti jerdiń balasy» degen. Búgingi kúnniń erligi osy...

Men Baýkeńnin balalyq shaǵy týraly aıtyp berýin ótindim.

– «Jetige kelgenshe bala jerden taıaq jeıdi» dep tegin aıtylmaǵan ǵoı. Sol jetige tolǵan kúni óren aıaǵyn jerge nyq basty dep sanaıdy. Aza­mattyqqa attanar joldyń alǵashqy qadamy da osy jerden bastalsa kerek... Al óz balalyq shaǵym týraly kitabymda tolyq jazǵanmyn. Sodan oqyp alarsyń. Taǵy suraǵyń bar ma?

Qapelimde nendeı suraq bererimdi bilmeı kidirińkirep qaldym. Baýkeń sózin qaıta jalǵap ketti.

– Men saý sıyrdyń boǵy emes­pin. Saǵan syrymdy aıtyp otyrmyn. Qyzyq­syz bolsa, óziń bil. Aıtpaı-aq qoıamyn.

– Jo-joq, Baýke.

– Meniń jasym bıyl 68-ge ketip bara jatyr (Bul 1977 jyldyń 3 mamyry edi). Sonyń 25 jylyn ásker qata­rynda ótkizdim. 25 jyl soldat boldym, – dedi sózin jalǵastyryp. – Sol jyldar ishin­de 207 ret urysqa qatystym. Lıýbaıa shalnaıa pýlıa mojet ýbıt ne tolko sol­data, no ı generala. Meni atty. Jaý sol­dattary da atýǵa mindetti. Meniń óte jo­lym boldy. Jeti ret jaraqattandym. Qaı­tadan soǵysqa kirdim. Saý-salamat qaıt­tym. Jasyratyny joq, jas kezim­de olardy baıqamappyn. Qazir sol oqtar «pomnısh, starık!» dep qoıady. Bul bir qorlyq eken. Oq tıgeni ras, ja­ryqshaqtyń tıgeni ras, «ne pomnıý» dep aıtýǵa aýzym barmaıdy. Sondaǵy jaryqshaqtar kúndiz-túni mazalaıdy...

Baýkeń ornynan turyp, bólmede ersili-qarsyly júrdi de qoıdy. As ta ishilmeı qaldy.

Menińshe, ol kisi burynǵysynan da sustana, qaısarlana túsken sııaqty.

– Meniń Baqytjan Momyshuly degen ulym bar. О́zi jýrnalıst, jazýshy. Kitaby shyqqan. Jurttar maǵan ony tamasha aýdarmashy dep maqtap ta júr. Shynymdy aıtsam, qaraǵym, Baqytjannyń bir kitabyn da oqyǵan joqpyn. Nege deısiń ǵoı. Týǵan balań ne oılamaıdy deısiń? Oqysam, jaqsy jerin maqtap, jaman jerin jamandap, pikir aıtýym kerek qoı. Sol ekeýinen de aýlaq bolaıyn dep oıladym. «Basqa eshkim emes, papam aıtty» dep oılap qalmasyn dep.

Meniń bir úlken kemistigim bar: О́zim­di-ózim jazýshy dep eseptemeımin. О́ıt­keni eshqandaı ádebı bilimim joq. Mamandyǵym – ınjener, ınjener-qurylysshy. Dıplomymnyń bar eke­ni ras. Biraq ta ınjener jaǵyn­da táji­rıbem joq. Jumys isteýge sáti túspedi. Meni soldatqa alyp ket­ti. Alaryn aldy da, bosatqan joq. 25 jyl ustady. Shı­rek ǵasyr. Onyń bi­raz jy­lyn soǵysta ótkizdim. Qatar­daǵy jaýynger bolǵanym ras, efreı­tor, serjant bolǵanym da ras. Kishi leı­tenant, leıtenant, aǵa leıtenant, kapıtan, maıor, podpolkovnık, polkov­nık bolǵanym ras. Bul jaǵynan jaman­dy-jaqsyly tájirıbeniń bar ekeni ras. Men bilimdi áskerı qyzmetkermin. Bir emes, eki joǵary bilimim bar. Frýnze atyndaǵy áskerı akademııa, sodan keıin Bas shtabtaǵy joǵary akademııany bitirdim. Sol akademııada bes jyl aǵa oqytýshy boldym. Professor ataǵyn aldym. 6 leksııa jazyp, joǵary taktıka jáne operatıvtik óner páninen sabaq berdim. 5 jyl. Men sharshadym. 13 jyl generaldyq qyzmette jumys isteppin.

Biraq...

Baýkeń qalshyldap ketti. Sálden soń sirińke jaq degen belgi berdi. Men aqsa­qaldyń sónip qalǵan temekisin tutattym. Baýkeń uzaq únsiz otyrdy.

– Men Sovet úkimetine renjimeı­­min. Aǵa leıtenant kezimde partııa qata­rynda bolmasam da polk komandır­li­gine taǵaıyndady. Menen basqa sheni úlken – maıor, polkovnıkter tolyp júrdi. Al 33 jasymda 9 gvardııalyq dıvızııa­nyń koman­dıri boldym. Menen basqa pol­kovnık, generaldar kóp edi. Biraq jo­ǵary senim maǵan ǵana júkteldi. Odan soń ­Bas shtabtyń akademııasyna qabyl­dan­dym. Sabaqtardy nuqyl beske oqy­­dym. Bitirgen soń Sibirge jiberdi. Onda eki jyl brıgada basqardym. Más­keý­ge shaqyrtty. KSRO Qorǵa­nys mınıstri­niń birinshi orynbasary, Bas shtab­tyń bastyǵy, keńes oda­ǵynyń marshaly Vasılevskıı­diń qabyldaýynda bolyp, akademııaǵa jumysqa qabyldandym...

Baýkeń osy bir sózderdi aıtty da terezeniń jaqtaýyna jaqyndap, alysqa – Alataý jaqqa kóz júgirtti. Únsiz uzaq turdy. Dál sol sátte Baýkeń maǵan qazaq­tyń qarapaıym shalyndaı kórindi. Ol maǵan burylyp, ot shashqan janaryn óńmenime qadaǵanda aqsaqaldyń júzinen batyldyqtyń, danalyq pen daralyqtyń sáýlesin sezgendeı kúıde boldym.

Alyptyń ádette qarapaıym kele­tini qashannan...

– Men sharshadym, – dedi Baýkeń úzi­lip qalǵan sózin qaıta jalǵastyryp.

– Generaldyq ataqty maǵan bergen joq. Iа byl strashno obıjen. Raport berip, elge ketkim keldi. Meni jibergisi kelmedi. Keńes odaǵynyń marshaly Bag­ra­mıannyń qabyldaýynda boldym. Ol kisi meniń Kavkazda, ne Qyrymda, qalaǵan je­rimde, qalaǵan ýaqytym­sha emdelip kelip, qaıtadan jumysqa kirisýimdi talap etti. Keńes armııasyna áli de kerek ekenimdi eskertti.

Biraq men jazýshylyqpen aına­lys­qym keletinin aıttym. Sóıtip, Keńes armııasy qatarynan 25 jyl­dyq qyzmetten soń ǵana bosadym. Sol kez­de shamamen 45-46 jastamyn. Den­saýlyǵym myqty edi. Tepsem temir úzetinmin...

Baýkeń endi Almatyǵa kelgenin, jer­lesteriniń qalaı qarsy alǵanyn, jazý­shylyq qyzmetke kiriskeni týraly aıtty. Júzi de meıirimdene tústi.

– Otstavkaǵa shyqqannan keıin, on jyldan soń Máskeýde general-pol­kov­nık M.P.Mılovskıımen kezdesip qaldym. Ol maǵan: «Sizge úlken alǵys aıtqym keledi. Sol kezderde jazǵan leksııalaryńyzdyń keıbirin áli kúnge deıin paıdalanyp júrmiz», – dedi. General-polkovnıktiń sózin estý maǵan úlken ǵanıbet edi...

Kún batty. Baýkeń ábden sharshady. Biraq sezdirgisi kelmedi. Áli de bu­rynǵy qatal qalpyn saqtap, anda-sanda qatýlanyp qoıady. Meniń qyryn qarap, sol ornymda qozǵalmaı otyrǵanyma shamamen 8 saǵattaı boldy. Bir kezde jumystan Baýkeńniń úıindegi jeńgeı keldi. Dańqty qolbasshy meni tanystyryp, unap qalǵanymdy aıtty.

– Gazetiń bar bolǵany alaqandaı ǵana, osynshama ýaqyt naýqas shaldy maza­laýǵa bola ma? – Jeńgeı ashýlanyp júr. Baýkeń meni qorǵap, jeńgeıdi sózimen qaǵyp tastady. Men eń sońǵy suraǵymdy qoıdym.

– Búgingi jetkinshekterge qandaı bata berer edińiz?

– Bul suraqqa men jaýap bermeımin, jaýap beretinder bere bersin!

Baýkeń shyndyǵynda da sharshaǵan eken.

Áńgimemizdiń sońy osy boldy ǵoı degen oı keldi.

– Jaz. Jańa joldan! – dedi Baýkeń sál únsizdikten soń.

Men 43-betti bastadym...

– Búgingi jas urpaq – bizdiń bola­shaǵymyz. Olarǵa tilegim: bizden asyp ketseńder eshqandaı daýym joq. Oǵan qýanam. Bizden kem bolmaıdy dep oılaımyn. Aǵa urpaqtyń óz zamandarynda istegen eńbekterin túsinip, baǵalap, budan bylaı da tabystyń ústine tabys qosyp, adal azamat, eńbekqor bola­tyn­dyqtaryńa senemin...

Baýkeń tilegin aıtty da, menen keıingi jazylǵan sóılemderdi qaıtalap oqyp berýimdi buıyrdy. Oqı bergenim sol edi, sońǵy betti surap aldy da:

– Men bulaı dep aıtqan joqpyn! – dedi.

Ne isterimdi bilmeı, ańtarylyp tu­ryp qaldym.

– Durystap jaz, túsinbeıdi dep oılama!

Bul joly Baýkeńniń daýsy qy­ryldap, qatqyl shyqty. Ornynan tu­ryp, bólmede teńselip, sustana, ersili-qarsyly júrdi de qoıdy. Túsi sup-sýyq, muzdaı. Máskeýge deıin toqtaýsyz jetken fashısterdiń Baýkeńnen seskengeni ras-aq eken!

– Maqalany jazyp bolǵan soń zań­dy túrde kórsetesiń. Esittiń be? Kórsetesiń!

Qýanyp kettim.

– Álbette kórsetemin!

Erteńine Baýkeńniń kitaptaryn taǵy bir sholyp shyqpaqshy bolyp, Orta­lyq kitaphanaǵa keldim. Jeńgeı sonda jumys isteıdi eken. Ol kisi Baýkeńniń áb­den sharshaǵanyn, túnimen jaısyz uıyqtaǵanyn aıtty.

Maqalany jazyp, mashınkaǵa bas­tyrǵan soń, Baýkeńniń úıine qaıta telefon soqtym.

– Qonaqqa baraıyn dep jatyrmyn. Tez jetpeseń ketip qalamyn! – dedi.

Men Baýkeńniń úıine jetýge asyqtym.

Baýkeń jaqsy qarsy aldy. Maqa­lany oqyp berdim. Aqsaqal ábden rıza boldy.

– Qaraǵym, endigi erik ózińde, sen jýr­nalıssiń, qalaı jazsań da óziń bil. Ruq­satymdy da, batamdy da berdim, – dedi.

Biz keshegi áńgimemizdi qaıta jal­ǵas­tyrdyq. Bul joly Baýkeń ádebıet, mýzyka týraly, eńbek joly týraly kóbirek aıtty. Jasy jetpisti al­qym­dap qalsa da, ózi jaqsy kóretin aqyn­dardyń óleńderin jatqa oqydy. Aýyzben aıtyp, qaǵazǵa túsirip jet­kize almaıtyn syr shertti... Shyndyǵyn­da da, Baýkeńniń bul sózderi júrek­tiń tórinde saqtalatyn ulaǵatty mol dúnıe edi.

Biz túski asty birge ishtik. Áńgimemiz taǵy da uzaqqa sozyldy. Anda-sanda redak­sııadaǵy jigitterdiń asyǵa kútip otyr­ǵanyn esime alyp qoıamyn. Gazet­tiń erteńgi nómiri daıyndalyp ja­tyr. Al meniń maqalam áli baspaha­naǵa tap­syrylǵan joq. Biraq Baýkeńniń de kóńi­lin qımaımyn. Sózin de bólgim kelmeıdi.

– Maqtandy dep oılama, men qa­zaq­tan shyqqan tuńǵysh gvardııa pol­kovnıgi­min, 9-gvardııalyq dıvı­zııa­nyń komandıri­min, – dedi Baýkeń oıyn qaıta jalǵasty­ryp. – Kóńilińe kelsin, kelmesin, shyraǵym, qazaqtan shyqqan birinshi áskerı jazýshymyn. Onyń ózindik máni bar. Bizdiń qazaq ol jaǵynan baı halyq. Men aspannan túsken joqpyn. Bizde Qobylandy men Alpamysty aýyz ádebıetiniń batyrlary dep júr. Olar meniń oıymsha, qatelespesem, tarıhta bolǵan tulǵalar. Eger bolmasa, halyq ádebıetinde jazylmas edi. Men osyǵan maqtanamyn. Oǵan tolyq haqym bar. Qazaq qatardan qalyp kele jatqan halyq emes! Bizdiń urpaǵymyz – dańqty urpaq...

Baýkeń meniń qaıtýyma tústen ke­ıin ǵana ruqsat berip, qımastyqpen shyǵaryp saldy.

Baýkeńmen qoshtasyp, qýanyshym qoınyma syımaı redaksııaǵa asyq­tym. Entigimdi basar-baspastan bas redaktor Farıza Ońǵarsynovanyń bólmesine kirdim.

– Baýkeńniń materıalyn alyp kel­dim. Ol kisi ruqsatyn berdi, – degen maqa­lam­dy usyndym. Apaı únsiz aldy da, oqymaı-aq qol qoıyp berdi.

Aty ańyzǵa aınalǵan dańqty panfılovshy, batyr Baýyrjan Mo­myshuly­nan alǵan suhbatym «Qazaq­stan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazeti­niń 8 ma­myr kúngi sanynda jaryq kórdi. Kezinde ózi jelkelep otyrǵyzyp jaz­ǵyzǵan, búgin­de ábden sarǵaıyp, tarıhı qundylyq­qa aınalǵan paraq­tardyń ár betinde Baýkeńniń júrek dúrsili, qýanyshy men renishi saqtalǵandaı. Qaıran, Baýkeń-aı! Taıǵa basqan tańbadaı etip, óz únin – ómirbaıanyn osylaısha qaldyrǵanynyń ózi uly­lyqtyń belgisi ǵoı!

* * *

Mine, sodan beri qanshama ýaqyt ótti. Qoǵam ózgerdi, ómirge jańa urpaq keldi. Tarıh óz perzentterin saralaı da, daralaı da, ulyqtaı da bildi. Baýkeńniń surapyl jyldarda kórsetken erliginiń belgisi, keýdesine taǵa almaı, armanda ketken Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy kózaıym bolyp, halqyna jetti. Al meniń qýanatynym, batyrdyń mereıi kún sanap asqaqtaı túsýi edi. Qas-qaǵym sátteı óte shyqqan sol bir kezdesýlerden soń men Baýkeńniń esimin únemi ózimmen birge, júregimde alyp júrmin. Bul – halyqtyń ǵasyrda bir týar aıaýly ulyna degen úlken qurmet, saǵynysh, azamattyq boryshy bolsa kerek.

Beısenbaı Súleımenov,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, pýblısıst, jazýshy