Atyraý oblystyq aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Azamat Aımanakýmovtyń málimetine súıensek, óńirde 2021 jyldan beri 75 aýyldyq okrýgte ákim saılaýy ótti. Al bıyl aýyl turǵyndary 15 okrýgtiń ákimin saılady.
Teginde ákim laýazymyna oqytatyn mamandyq joq. Kez kelgen mamandyqtyń ıesi ákim bolýǵa umtylady. Buryn ákimder taǵaıyndalyp kelse, keıingi jyldary turǵyndar olardy tikeleı saılaıtyn boldy. Aýyl turǵyndary jańadan saılaǵan okrýg ákimderi ár saladaǵy mamandyqty meńgergen. Onyń ishinde 15 ákimniń mamandyǵy – ekonomıst. Buryn mektepte oqýshylarǵa bilim nárin sepken 22 muǵalim de okrýgti basqaryp otyr. Olardyń qataryna 16 zańger men 8 ınjener qosyldy. Saılaý ótkenge deıin basqa mamandyqpen jumys istegen 7 adam endi aýyl ákimi bolyp júr.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jalpy, elimizde aýyl ákimderiniń saılaýy 2001 jyly bastaldy. Sol jylǵy 20 qazanda tájirıbe retinde aýyl ákimderiniń saılaýy Atyraý oblysynda Mahambet aýdanyndaǵy Sarytoǵaı aýyly men Maqat aýdanynyń Qoshqar kentinde ótti. Tarıh enshisine engen sol saılaýda eki áıel basym daýysqa ıe bolyp, ózderi turatyn eldi mekendi basqarý tizginin qolǵa aldy. Alaıda keıin Qoshqar kenti ekologııalyq ahýalǵa baılanysty taratylyp, turǵyndary kóshirildi.
A.Aımanakýmovtyń málimetine súıensek, qazir Atyraý qalasy men Jylyoı, Qurmanǵazy, Isataı, Inder, Qyzylqoǵa, Maqat aýdandarynda 63 aýyldyq okrýg tirkelgen. Buǵan qosa aýdandyq mańyzdaǵy Qulsary qalasy, Maqat, Dossor, Inder, Jańa Qaraton kenttik okrýgi bar.
О́ńirdegi jeti aýdanda turǵyndar sany men okrýgter sany ártúrli, birinde kóp, endi birinde óte az. Máselen, Jylyoı aýdanynda 2022 jylǵy 1 qazandaǵy málimetke sáıkes turǵyndar sany 86 myń 118 adamdy quraǵan. Turǵyny az bolmasa da bul aýdannyń quramyna 1 qala, 1 kent, 5 aýyldyq okrýg kiredi. Al eń kóp aýyldyq okrýg Reseıdiń Astrahan oblysymen shektesetin Qurmanǵazy aýdanynda tirkelip otyr. Munda 49 eldi mekendi biriktirip otyrǵan 19 aýyldyq okrýg bar. Shekarada ornalasqan aýdandaǵy aýyldar bir-birinen tym qashyqta ornalasqan. Máselen, Asan, Azǵyr jáne Súıindik aýyldyq okrýgteriniń turǵyndary aýdan ortalyǵyna avtokólikpen jetý úshin 7-8 saǵatqa jýyq jol júredi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde maıdandaǵy tankterge quıatyn janarmaı retinde munaı jiberilgen Maqat aýdanynda úsh ǵana okrýg bar. Onyń biri – aýyldyq, ekeýi – kenttik. Turǵyndardyń deni Maqat jáne Dossor kentinde turady. Aýdanda tirkelgen 29 590 adamnyń 1 838-i jalǵyz aýyldyq okrýg Báıgetóbede turady. Bul okrýg Maqat kentine tıip tur. О́ıtkeni temirjoldyń bir jaǵynda Maqat kenti, ekinshi tusynda Báıgetóbe ornalasqan.
Negizinde mundaǵy aýyldyq okrýgke de, aýdan men oblysqa da ákim bolý ońaı emes. Ony osy qyzmetti atqarǵandar jaqsy biledi. Ásirese «kishi» ákimderge ózi basqaratyn aýyl turǵyndarynyń áleýmettik turmysyn jaqsartý úshin ınjenerlik qurylymdardyń eskisin jańartýdyń da, jańadan jeli tartýdyń da mashaqaty kóp. Keıbir aýyldarda 7-8 jyl buryn bastalǵan áleýmettik nysandar qurylysy aıaqtalmaı tur. О́ıtkeni aýyl ákiminiń sózin tenderden nysan qurylysyn júrgizýdi utyp alǵan merdigerler júre tyńdaıdy. Nysandar qurylysynyń merziminde aıaqtalmaǵanyna aýyl ákimderin kináli etetin turǵyndar kezdesedi. Turǵyndar ákimder jumysyna salǵyrt qaraıdy degen ýájdi alǵa tartady. Tipti taza aýyzsý, gaz jelisin tartý keshikse de ákimder jumysyna syn aıtylady.
Biraq burynnan ákim laýazymynda jumys istep, qaıtadan saılaýǵa túsken úmitkerlerdi, memlekettiń ózge býynynda qyzmet atqarǵandardy qoldaǵan aýyldar bar. Máselen, 53 okrýgtiń ákimi saılaýǵa deıin memlekettik qyzmettiń qazanynda qaınap, tájirıbe jınaǵan. Keıingi úsh jylda 28 ákim qaıtadan saılandy. Burynǵy ákimniń jumysyna Atyraý qalasyna taıaý ornalasqan Almaly, Mahambet aýdanyndaǵy Saraıshyq, Isataı aýdanynyń Naryn, Qurmanǵazy aýdanynda ornalasqan Jańatalap, Súıindik aýyldyq okrýgteriniń turǵyndary taǵy da senim bildirdi. Inder aýdanyndaǵy Bódene, Esbol aýyldyq okrýgteriniń turǵyndary burynǵy ákimniń jumysyn qaıta jalǵastyrǵanyn qalady.
Degenmen aýyl ákiminiń oryntaǵyna jastardyń otyrǵanyn qolaıly kóretin turǵyndar da bar. Máselen, óńirdegi aýyl ákimderiniń eń jasy – Janǵazy Erkinov. Qazir Jylyoı aýdanyndaǵy Qosshaǵyl aýyldyq okrýginiń ákimi qyzmetin atqarady. Onyń jasy – 27-de. Bul qyzmetke byltyrǵy qańtarda saılanǵanymen, buryn memlekettik qyzmet salasynda jumys istegen.
Al Aqqystaý aýyldyq okrýginiń ákimi Ǵadil Boranbaev áriptesteri arasyndaǵy jasy úlkeni sanalady. Ol 1963 jyly týǵan. Úsh jyldan beri Isataı aýdanynyń ortalyǵy sanalatyn okrýgti basqaryp keledi. Onyń mamandyǵy – dene tárbıesi pániniń muǵalimi. Mektepte muǵalim, aýdandyq bilim bóliminde ádisker, bilim ordasynyń dırektory bolǵan. Odan keıin «Jalyn» mádenıet úıiniń dırektory, «Qamysqala sý arnasy» JShS bas ınjeneri, «Teh Servıs» JShS dırektorynyń orynbasary sekildi qyzmetterdi atqarypty.
Okrýg ákimi bolý maqsatyna qol jetkizgenimen, bul qyzmetti uzaq atqara almaǵandar da bar. Oǵan túrli sebep áser etedi. Máselen, bireýi zeınet jasyna tolýyna baılanysty, al 8 ákim óz ótinishimen oryntaǵyn bosatqan. Aýyl turǵyndarynyń senimine ıe bolǵan 9 ákim basqa jumysqa aýysyp ketipti. Alaıda 3 ákimniń jumystan bosatylýyna memlekettik qyzmetke tán emes áreketi sebep bolǵan.
Keıingi úsh jylda aýyldyq 47 okrýgtiń ákimi jańardy. Bul – aýyl ákimderiniń 62,7 paıyzy. Demek, aýyl turǵyndary jańa ákimderge úmit artyp otyr.
Byltyrǵy 5 qarashada Qyzylqoǵa men Isataı aýdanynda aýdan ákiminiń saılaýy ótti. Eki aýdannyń bir-birine uqsastyǵy kóp. Turǵyndarynyń deni aýyl sharýashylyǵy men munaı-gaz ónerkásibinde jumys isteıdi. Naryqtyń talabyna saı kásipkerlikti jandandyryp, óz kásibin ashqandar da aýdan ekonomıkasyna úles qosyp júr. Temirjol boıynda ornalasqan eldi mekenderi de bar. Eki aýdannyń aýmaǵymen Aqtóbe-Atyraý-Reseı Federasııasyna shekarasy baǵytyna qatynaıtyn eń uzyn kólik joly ótedi. Aýdannyń ekeýi de Batys Qazaqstan oblysymen shektesedi.
Osyndaı uqsastyǵy bar eki aýdannyń biri – Isataı. Birneshe ret taratylyp, birneshe ret qaıta quryldy. Qazir bul aýdannyń 7 aýyldyq okrýgine 16 eldi meken kiredi. Turǵyndar sany 30 myńǵa jýyqtady. Al oblys ortalyǵynan shalǵaıda Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy 10 aýyldyq okrýgtegi 26 eldi mekende 31 710 turǵyn tirkelgen. Isataı aýdanynda – 15 883, al Qyzylqoǵa aýdanynda 18 614 adam saılaýshy tizimine engizilgen.
Aýdan ákimi alǵash ret saılanatyn bolǵandyqtan ba, bul laýazymǵa saılanýǵa kóp úmitker qatysqan joq. Eki aýdanda 6 úmitker tirkeldi. Úmitkerlerdiń bári de memlekettik qyzmette jumys isteıdi.
Nege ekeni belgisiz, ádette saılaý dese, báıgege júırik tulpar qosqandaı belsendilik tanytatyn saıası partııalar kóp úmitker usyna qoımady. Eki aýdan ákiminiń saılaýyna «Amanat» partııasy bir-birden, al Qazaqstan halyq partııasy bir úmitkerin usyndy. Úmitkerlerdiń úlkeni – 51-de, eń kishisi – 37 jasta.
Máselen, Isataı aýdanynyń ákimine kandıdat bolyp «Amanat» partııasynan Nurym Mýsın, Qazaqstan halyq partııasynan Rashıd Muqanov tirkeldi. Al Asylan Ǵubash ózin-ózi usyndy. Al Qyzylqoǵa aýdanynda «Amanat» partııasynan Qanat Ázmuhanovty saılaý dodasyna úmitker retinde qosty. Munda ózin-ózi usynǵan eki úmitker tirkeldi. Olar – Maǵjan Jeksenov pen Sándibek Salyqov. Alaıda aýdandyq aýmaqtyq saılaý komıssııasy bir úmitkerdi tirkeýden bas tartty. О́ıtkeni buryn osy aýdandy basqaryp, qaıtadan ákim bolýǵa umtylǵan úmitker qajetti qujattardy tolyq usynbaǵan.
Alǵash ret ótkizilgen eki aýdan ákimin saılaýda turǵyndar saıası elektorat retinde belsendilik tanyta aldy ma? Osy suraqqa jaýap izdegende Atyraý oblystyq aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń málimetine júginemiz. Saılaý ótkennen keıin taratylǵan aqparatqa qaraǵanda, eki aýdanda saılaýshylar tizimine 34 497 adam engizilgen. Saılaý ýchaskesine 19 328 saılaýshy kelip, aýdan ákiminiń laýazymynan úmitkerlerge daýys bergen. Demek, saılaýshylardyń jartysynan astamy saıası dodaǵa úrke qaramaı, kórigin qyzdyrýǵa úles qosty.
Saılaýdyń qorytyndysymen eki aýdanda da «Amanat» partııasynyń úmitkerleri basymdyqqa ıe boldy. Buryn ekeýi «Nur-Otan» saıası partııasynda jumys istegen. Sonymen, Isataı aýdanynda saılaýshylardyń 4 934 daýysyn jınaǵan Nurym Mýsın aýdan ákimi laýazymyn atqarýǵa kiristi. Ekonomıst-qarjyger mamandyǵy bar ol memlekettik qyzmettegi jumysyn 2004 jyly Aqqystaý aýyldyq okrýgi ákimdiginde maman bolyp bastapty. 2015 jylǵa aýdandyq ákimdiktiń qurylysy bóliminde, apparatynda jumys istedi. Aýdan ákimi bolyp saılanǵanǵa deıin aýdandyq máslıhattyń tóraǵasy bolǵan.
Ekinshi aýdan Qyzylqoǵada eń kóp daýysty Qanat Ázmuhanov jınady. Oǵan 8 556 saılaýshy daýys bergen. Onyń eki mamandyǵy bar. Biri – zańger, ekinshisi – qarjyger. Reseıdegi Astrahan memlekettik ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn bitirip, Chehııanyń astanasy Praga qalasyndaǵy «Central Bohemia Institute of Applied Science and Management» ınstıtýtynan ekonomıka jáne bıznes salasyndaǵy iskerlik basqarý baǵdarlamasymen ǵylymı dáreje alǵan. Ol 2022 jyly Qyzylqoǵa aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵan. Demek, bul aýdannyń tynys-tirshiligimen keńirek tanysyp, túıtkildi máselelerin zertteýge de ýaqyty bolǵany daýsyz. Al bul aýdandy basqarǵanǵa deıin 2016-2018 jyldary Atyraý qalalyq máslıhatynyń hatshysy, 2020 jyly Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi áleýmettik áriptestik departamentiniń dırektory bolǵan. Al 2020-2022 jyldary Atyraý oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy qyzmetin atqardy.
Qalaı desek te, aýyldardyń turǵyndary ózderi saılaǵan okrýg, aýdan ákimderiniń jumysy shıraǵanyn kórgisi keledi. О́ıtkeni saılanǵan ákimder saıası partııalardyń emes, aldymen aýyl turǵyndarynyń amanatyn arqalady. Al amanatqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy.
Atyraý oblysy
