Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
BAQ-tyń kúndelikti ómirge yqpaly zor
Medıa aptalyqtyń ashylý saltanatynda alǵashqy bolyp sóz sóılegen Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Qanat Ysqaqov qatysýshylarǵa Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
«Bıylǵy is-sharanyń «Medıanyń áseri jáne sıfrlyq úndestik» taqyrybyna arnalýy qoǵamdaǵy ózgerister men jańa tehnologııalyq dáýirde aqparattyń mańyzdylyǵyn taǵy da aıqyndaı túsedi. Medıanyń kúndelikti ómirde yqpaly zor. Ol tek aqparatty taratýshy ǵana emes, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýshy, mádenıetti damytýda úles qosýshy kúshke aınalǵany bárimizge aıqyn. Sıfrlyq tehnologııa jyldam damyp, osy úrdisterdi jańa deńgeıge kóterip, medıanyń róli men yqpalyn odan ári kúsheıtedi. Bul úrdister árbir mamannyń biliktiligin arttyryp, jańashyldyqtarǵa beıimdelýge múmkindik beredi. Astana Media Week medıa salasynyń kóshbasshylaryn, kásipqoı mamandar men sarapshylardy bir alańǵa jınap, ózekti máselelerdi talqylap, tájirıbe almasýǵa múmkindik beretin biregeı alańǵa aınaldy», delingen mınıstrdiń hatynda.
Vıse-mınıstr Q.Ysqaqov Astana Media Week elimizde ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııanyń medıa keńistiginde teńdessiz úlgide qolǵa alynǵan mańyzy zor is-shara ekenin ári buqaralyq aqparat salasynda eńbek etip júrgen jýrnalıster men ózge de mamandardyń bir-birimen baılanys ornatyp, tájirıbe almasyp, pikir alýandyǵyn týǵyzyp júrgen aıtýly is-shara ekenin atap ótti. Sondaı-aq osy jobanyń otandyq medıa ındýstrııanyń qarqyn alýyna da septigin tıgizip jatqanyna toqtaldy.
Álemdik aqparat alańyndaǵy múmkindik
Medıa aptalyqtyń alǵashqy paneldik sessııasy «Qazaqstan – álemdik aqparat alańynda» taqyryna arnaldy. Saıasattanýshy, «Xander Group» bas dırektory Eskendir Aqylbaev moderatorlyq etken bul alǵashqy paneldik sessııanyń basty taqyryptyq baǵyty retinde elimizdiń jahandyq aqparattyq ekojúıedegi strategııalyq ustanymy, onyń halyqaralyq medıa alıanstar arqyly yqpalyn ári óńirlik medıa bastamalardy qalyptastyrýdaǵy rólin qarastyrý máseleleri qamtyldy. Sessııa spıkerleri negizinen sıfrlyq transformasııanyń syn-qaterleri, onyń ishinde kıberqaýipsizdik máseleleri, olardyń jahandyq trendter konteksindegi ulttyq medıa keńistiktiń turaqtylyǵyna áserin talqylady. Sondaı-aq ulttyq biregeılik pen halyqaralyq bedeldi nyǵaıtý elementi retinde álemdik arenada qazaqstandyq mádenı jáne aqparattyq kontentti ilgeriletý múmkindikterin de pikirtalas taqyrybyna arqaý etti.
Alǵashqy sessııanyń spıkeri retinde pikir bildirgen Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń orynbasary Qanat Ysqaqov Qazaqstan tek qana aqparat salasynda ǵana emes, qoǵamnyń barlyq salasynda sıfrlyq álemge enip ketkenin jáne biz osy saladaǵy ózimizdiń biregeıligimizdi qalyptastyryp jatqanymyzdy aıtyp ótti.
– Sondyqtan áleýmettik jelilerdi, onlaın-platformalardy qoldanatyn, olarǵa ıelik etetin kez kelgen azamat aqparat kózi bolyp sanalady. Osyǵan oraı zamanaýı ózgeristerdi eskere otyryp, biz álemdik úderiste ózindik ornymyzdy tabýymyz kerek. Bul úshin biz osydan eki jyl buryn aqparattyq doktrına ázirledik, – dedi vıse-mınıstr.
Q.Ysqaqov birinshi kezeńde atalǵan doktrınanyń eń basty qaǵıdaty retinde aqparattyq egemendigimizdi saqtaý, BAQ salasynyń básekege qabilettiligin arttyrý, otandyq medıa salasynyń áleýetin nyǵaıtý, sheteldik nemese syrtqy táýekelderge tótep berý ekenin atady.
– Ekinshi kezeńde biz onlaın platforma týraly zań jobasyn qabyldadyq. Sol arqyly onlaın-platforma, ıaǵnı áleýmettik jeli tutynýshylaryn bir bólek, BAQ salasy ókilderin bir bólek júıeledik. О́ıtkeni olardy teń dárejede qarastyrý durys emes dep sanaımyz, – dedi ol.
Sondaı-aq vıse-mınıstr zańnamalyq ózgeristerdiń aıqyn mysaly retinde bıyl qabyldanǵan Mass-medıa týraly zańnamaǵa toqtaldy.
– Mass-medıa týraly zańdy qabyldar kezde biz álemdik táýekelderdi eskere otyryp, zań jobasynda birneshe baǵytty aıqyndap aldyq. Eń basty baǵyt etip otandyq BAQ salasynyń áleýetin, qorǵanysyn arttyrýdy eskerdik. Eger kez kelgen otandasymyz aqparat kózi retinde sheteldik buqaralyq aqparat quralynyń ónimin tutynsa, onda bul jerde aqparattyq qaýipsizdik bolmaıdy. Sondyqtan bul rettegi bizdiń eń birinshi maqsatymyz – otandyq kontentti arttyrý jáne onyń sapasyn kóterý, – dedi Q.Ysqaqov.
Sıfrlandyrýdyń paıdasy men kemshiligi
Kelesi spıker, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erkin Tuqymov elimizdegi sıfrlandyrý jobalarynyń tıgizip jatqan paıdasy men keı sátterde aldymyzdan kese-kóldeneń kezdesip qalyp jatqan kemshilikterine de nazar aýdardy.
– Biz álemdik sıfrlandyrý reıtınginde qazir 24-orynda turmyz. Bul – óte joǵary kórsetkish. Máselen, Kaspi.kz qosymshasy 10 mıllıonnan kóp márte júktelgen eken. Iаǵnı atalǵan banktiń onlaın qyzmeti halyqtyń ómirin aıtarlyqtaı jeńildetti. Qazir qolma-qol aqsha ustaıtyn adam sanaýly-aq qalǵan shyǵar. Al 2020 jyly osy banktiń onlaın júıesinde azdaǵan aýytqý bolǵan kezde jurtshylyq daýryǵyp, úlken problema týyndaǵan edi. О́ıtkeni sıfrlandyrý búginde úlken basymdyqqa ıe bolyp otyr, – dedi E.Tuqymov.
Sondaı-aq ol Prezıdent janyndaǵy QSZI júrgizgen áleýmettik saýalnama qorytyndysyna súıene otyryp, jurttyń kóbine medısına salasyndaǵy qyzmet sapasyna kóńili tolmaıtynyn jetkizdi. Tipti óńirlerdi aıtpaǵannyń ózinde Astana qalasynda dárigerge jazylýdyń ózi qııamet-qaıymǵa aınalǵan. Iаǵnı spıker sıfrlandyrý salasynda áli de retteıtin tustar az emes ekenin atap ótti.
Paneldik sessııa barysynda Tájikstannyń «Djahonnamo» memlekettik aqparattyq telearnasynyń dırektory Sadrıdın Shamsýddınzoda Tájikstandaǵy telearnalardyń jumysy týraly baıandady.
Árbir aqparatta eldik kózqaras bolǵan jón
«Jibek Joly/Silk Way» telearnasynyń basqarýshy dırektory Erkejan Kúntýǵan telearnanyń basty ustanymyna toqtaldy. Iаǵnı búgingi gıbrıdtik qaqtyǵystar zamanynda telearna óziniń burynǵy ımıdjimen ómir súre almaıtynyn, burynǵy tarıh pen mádenıetten bólek, qandaı aqparat taratsa da álemge óziniń kózqarasyn bildirý kerek ekenin aıtty.
– Biz álemge ózimiz týraly aıtýymyz kerek. Máselen, tanymal aqparat quraldary, úlken telearnalar Qazaqstan týraly bizdiń aıtqandarymyzdy syrtqa qaıtalap berip jatyr. Nege biz álemge bireý arqyly emes, ózimizdi ózimiz kórsetpeske? Sondyqtan birneshe tilde aqparat taratatyn «Jibek Joly» telearnasy aldyna osyndaı úlken maqsat qoıyp otyr. Qazir bizdiń aqparattyq baǵdarlamalarymyzdyń aıyna keminde tórt-bes materıalyn sheteldik basylymdar derekkóz retinde alyp otyr. Bul – bir jaǵynan Astana túrli baǵyttaǵy halyqaralyq irgeli is-sharalar ótetin saıası ortaǵa aınalǵanynyń aıǵaǵy. Alǵa qoıyp otyrǵan maqsatymyzdyń biri – Ortalyq Azııanyń daýsyna aınalý baǵytynda jumystardy qolǵa aldyq. Ortalyq Azııa elderiniń ekologııalyq, genderlik teńdik, áıel men bala quqyǵy sekildi ortaq máselelerin kótermekpiz. О́ıtkeni álemge tek Qazaqstannyń jeke ózinen góri, jalpy Ortalyq Azııanyń ómiri, tynys-tirshiligi kóbirek qyzyǵyraq. Sol sebepti óńirdiń daýysyna aınalý biz úshin aldymyzǵa úlken maqsat qoıyp otyr. Sondyqtan qandaı aqparat daıyndasaq ta ózimizdiń kózqarasymyzdy, bolmysymyzdy, ustanymdarymyzdy erkin engize berýimiz kerek, – dedi telearna dırektory.
Básekege qabiletti maman daıyndaý qajet
Maqsut Narikbayev University basqarma tóraǵasynyń orynbasary, jýrnalıst Erbolat Muhamedjanov búgin bizdiń medıa keńistik aqparat taratý alańy ǵana emes, tutas eldiń beınesin qalyptastyratyn, elden shyqqan árbir aqparat memleketimizdiń bet-beınesine tikeleı áser etetin jaǵdaıǵa jetkenin atap ótti. Sondaı-aq ol táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan assa da, álemdik deńgeıde aqparat tarata alatyn, halyqaralyq tájirıbeni jetik meńgergen jýrnalısterdi daıarlaı almaı otyrǵanymyzdy aıtty.
– Biz ózimiz týraly tanystyrǵanda Qazaqstan degen kartadaǵy toǵyzynshy oryndy alatyn el ekenin 30 jyl boıy aıtyp keldik. Iаǵnı bizdiń jerimizdiń keń ekenin, munaıymyzdyń kóptigin aıta berý jetkiliksiz. Bizge jahandyq aqparattyq kún tártibin qalyptastyratyn ýaqyt keldi. Bul úshin álemdik deńgeıdegi jýrnalıster qajet. Bul – barlyq ýnıversıtetke aıtylǵan ortaq syn. Árıne, keı jýrnalısterdiń jekelegen jetistikteri bar. Biraq elimizden halyqaralyq deńgeıge shyǵa alatyn yqpaldy tilshilerdi daıarlaıtyn júıeli tásil áli qalyptasqan joq, – dedi E.Muhamedjanov.
Osy paneldik sessııada Qazaqstandaǵy «Euronews» telearnasynyń ókili Ásel Qojaqova óz prezentasııasyn usynyp, onda elimizde bıyl ǵana óz ókildigin ashqan eýropalyq irgeli telearnanyń jobalarymen tanystyrdy.
Astana Media Week-2024 aptalyǵynyń birinshi kúnindegi «Medıanyń renovasııasy (jańarý): zań, qaýipsizdik jáne transformasııa» atty paneldik sessııasynda spıkerler quqyqtyq ortadaǵy sońǵy ózgeristerdi, olardyń medıaǵa strategııalyq áserin jáne aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baılanysty syn-qaterlerdi taldap, jasandy ıntellekt pen jańa medıanyń ıntegrasııasynan týyndaǵan medıa-ekojúıeniń tereń ózgeristerin, medıa etıkanyń búgingi jaı-kúıin qarastyrdy. Buǵan qosa jahandyq kontekste medıanyń bolashaǵyn anyqtaıtyn negizgi trendterge boljam jasady.
Al odan keıingi sport menedjeri, jýrnalıst Jiger Ázbergenov moderatorlyq etken sport jýrnalıstıkasy salasyn qaýzaǵan «Emosııalarmen bólisý: sporttyq buqaralyq aqparat quraldarynyń jankúıerlerdiń arasynda qyzyǵýshylyqty qalyptastyrýda jáne saqtaýda áseri» taqyrybyndaǵy paneldik sessııada sport jýrnalıstıkasynyń qazirgi jaı-kúıi, báseke qabiletti maman daıarlaý, sondaı-aq jýrnalıstik etıka, aqparattyń aq-qarasyn ajyratý, áleýmettik jeliniń áseri men álegi syndy ózekti máseleler pikir alamanynda talqyǵa salyndy.
Medıaetıka jáne jýrnalıst mártebesi
Álemdik tendensııalar men otandyq medıa naryq talqylanǵan alańda jýrnalısterge arnaıy ınteraktıv uıymdastyryldy. Kásibı psıholog Anjela Garıpova bılik pen qoǵam arasyndaǵy kópir ispetti toqtaýsyz qyzmet atqaratyn mamandardyń jumys qarqynyn, shyǵarmashylyq áleýetin arttyrýǵa sep bolar ádis-tásildermen bólisti.
Jıyn ári qaraı «Tolassyz aqparat aımaqtyq BAQ jumysyn qalaı ózgertýde? Medıaetıka jáne jýrnalıst mártebesi» taqyrybymen jalǵasty. Alǵash bolyp sóz alǵan «Qazaqstan» telearnasynyń dırektory Bolat Múrsálim jahandyq etıka, medıa-kommýnıkasııa salasyndaǵy zertteýlerge toqtaldy.
– Álemde ózin-ózi qurmetteıtin jýrnalıster, arnaıy medıa ortalyqtar, ujymdar «Jýrnalıst etıkasynyń jahandyq hartııasy» syndy kásibı etıkalyq kodekster men normalar toptastyrylǵan qujattarǵa ıek artady. Kópke tanymal VVS, «Euronews» syndy alpaýyt redaksııalardyń da ózindik standarttary men qabyldanǵan qujattary bar. Negizinen, bul talap pen tártip ár memlekettiń bilikti mamany ustanatyn erejelerge uqsas. Máselen, sóz bostandyǵy, jaýapkershilik, obektıvtilik, beıtaraptylyq, aqparattyń dáldigi. Atalǵan qundylyqtar medıa standart negizine jatady. «Internews» uıymynyń elimizdiń aqparattyq naryǵyna júrgizgen zertteýlerine nazar salsaq, otandastarymyz jańalyqtyń 85%-yn ınternetten oqıtynyn aıtqan. Degenmen jurtshylyqtyń 60-70%-y teledıdardaǵy derekke senim bildiretinin jetkizgen. Demek, dástúrli medıanyń belgili bir dárejede artyqshylyqtary bar. Birinshiden, qandaı da bir qubylys, oqıǵa, aqparat tolyǵyraq kórsetiledi. Ekinshiden, arnaıy súzbeden, tekseristen ótip, jarııalanady, – deıdi B.Múrsálim.
Aqparattyq tehnologııa saǵattap emes, sekýndtap damyp jatqan mezette buqaralyq aqparat quraldaryna jańa mindet pen maqsat júktele beretini anyq. Paneldik sessııada osy kezeńdegi óńirlik BAQ tájirıbesine de zeıin qoıyldy.
– Tolassyz aqparat aıdynynda aımaqtyq buqaralyq aqparat quraldary da tosynnan tap kelgen synaqtarda jedel sheshim qabyldap, tendensııalarǵa tez beıimdelip keledi. О́ıtkeni bul olardyń jumys sapasyna, mazmunyna ári kórermen tartýyna tikeleı áser etedi. Osy oraıda óńirlerdegi jýrnalıster, medıa uıymdar, ınternet portaldar senimsiz jáne manıpýlıasııalyq derekterdi taralýyn boldyrmaý úshin etıkalyq standarttardy saqtaýǵa erekshe nazar aýdarýy qajet. Jalpy, óńirlik BAQ jýrnalıstıkanyń kásibı deńgeıin saqtaýǵa jáne aqparattyń ashyqtyǵy men dáldigi arqyly halyqtyń senimin arttyrýǵa basymdyq berip otyr, – deıdi TDK-42 (Oral) telearnasynyń dırektory Rýstam Masharıpov.
Búginde medıa platforma feık aqparatpen kúresip álek. «Caspian news» telearnasynyń dırektory Qazbek Kertaev aımaqtyq BAQ-tyń konvergensııa ádisin utymdy paıdalanyp, jergilikti halyqqa senimdi aqparat taratýdaǵy ózindik tájirıbesimen bólisti.
– Respýblıkalyq jáne óńirlik BAQ-tyń ózindik erekshelikteri bar. Máselen, qazir aımaqtaǵy telearnalardyń kórermenderi bólek. Iаǵnı turǵyndar óziniń jergilikti aýmaǵyna qatysty jańalyqtardy kóbirek kórgisi, tyńdaǵysy, oqyǵysy keledi. Salystyrmaly túrde qarasaq, jergilikti telearnalarda resýrs az. Shtattaǵy maman sany da shekteýli. Tehnıkalyq turǵyda áleýeti de keremet emes. Sondyqtan sanaýly qyzmetkerlerge kóbirek júk artylady. Máselen, tasqyn kezinde turǵyndarǵa jedel aqparat taratý úshin aldyn ala boljam jasalǵan aýyl, aýdandarǵa arnaıy túsirilim tobyn jiberdik. Ony eń birinshi áleýmettik jelige júktep otyrdyq. Osylaısha, belgili bir deńgeıde derekkóz boldyq, – deıdi Q.Kertaev.
Buǵan qosa «Medıa trendter: klassıkalyq platformadan sıfrlyq medıa-ekojúıege deıin» atty sessııa, «Superconnected: JI, sıfrlyq medıa jáne tehno-áleýmettik ómirdiń bolashaǵy» taqyrybynda vızıonerlik leksııa ótti. Al aptalyqqa qatysýshylar qazaq tilindegi abbrevıatýralardy saýattylyǵyna arnalǵan «Maqsat» buqaralyq dıktantyn jazdy. Oǵan ár óńirden kelgen gazet-jýrnaldyń, radıo, telearnalardyń, aqparattyq saıttardyń tilshileri men baspasóz hatshylary qatysty.
Osylaısha, keshe bastalǵan elimizdiń basty medıa aptalyǵynda otandyq ári sheteldik jetekshi medıa menedjerleri, memlekettik qurylymdardyń ókilderi, aqparattyq platformalardyń basshylary jáne táýelsiz sarapshylar úsh kún boıy tájirıbe almasyp, túrli baǵyttaǵy talqylaýlar ótkizbek.
Jasulan SEIILHAN,
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
