Sýretterdi túsirgen – avtor
Sáti túsken sapar
Túpki maqsat Qanasty qyzyqtap qaıtý ǵana emes, Qytaıdyń Altaı aımaǵyndaǵy týrızmniń damýyn, sol barystaǵy jumystarynyń ádis-tásilderin kórgimiz kelgen. Katonqaraǵaı óńirimen uqsas bolǵandyqtan, úırenerlik úlgi, úrdisterin eldegi týrızmde túren salyp júrgen azamattarǵa aıta kelsek dep te oılaǵanbyz. Arǵy bettegi Altaıdyń ınfraqurylymy damyp ketti degeni bolmasa, tabıǵaty Katonqaraǵaı, Marqakól aýdandarymen uqsas dep estıtinbiz. Sony san ret estigenshe, bir kórip qaıtýǵa nıet qylǵaly qashan?
Qaısybir kúni Zaısan aýdanynyń ákimi Aelıta Ahmetsálimqyzymen emen-jarqyn áńgimelesip otyryp, aty ańyz Qanas kólin kórip qaıtsa shirkin dep, armanymyzdy tuspaldaǵanbyz. Arada kóp ýaqyt ótpeı, ákim hanym Zaısan aýdanynyń okrýg ákimderinen quralǵan delegasııanyń jolǵa shyǵatynyn jetkizdi. Belgilengen ýaqytta salyp-uryp shekaraǵa jetip bardyq. Kóp bógelgen joqpyz. Mańdaı tustan qyzyl tý jelbirep, etegi qaıqy shatyrly úıler kórindi. Bekettiń bosaǵasynan attaǵanymyz sol, aldymyzdan «ıýan aıyrbastaımyz» dep, ózimizdiń aq jaýlyqty analarymyz shyqty. Munda bir teńgemiz qytaıdyń valıýtasyna shaqqanda – 67 ıýan. Sodan soń Altaı aımaǵyna qarasty Jemeneı aýdanynyń basshylary qýana qarsy alyp, qonaqjaılylyq tanytty.
Úrimjidegi úsh kún
Delegasııanyń negizgi quramy araǵa úsh kún salyp keletin bolǵan soń, Jemeneıde kóp aıaldaǵan joqpyz. Úrimjini nege kórip qaıtpasqa dep, qaıta atqa qondyq. Jemeneı men Úrimjiniń arasy – 700 shaqyrym. Jolaı bizdiń jaqtaǵydaı shurqyraǵan aýyldar kóp kezdespeıdi. Keıbir tustary qulan jortqan shól dala, qumdy belder. Endi bir belesten assaq, jalań jota. Bitisken ormandy taý joq.
Úrimjige túndeletip jettik. Saǵat tili bizdiń jaqtan úsh saǵatqa alda. Saǵaty ǵana emes, jalpy memlekettiń damýy da kósh ilgeri. Manchýjýrlar áýleti bılegen Sın ımperııasynan keıin, 1949 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy bolyp jarııalanǵan. Bıyl 30 qyrkúıekte ýyq tiktegenderine týra 75 jyl.
Jeti qarańǵy tún. Úrimjiniń kók tiregen kópqabatty úılerinde jarqyrap turǵan sham joq. Qala sup-sur sekildi. Halyq sany 2 mıllıonnan astam bolsa da, kóldeneń júrgen kólik te, sabylyp júrgen adam da baıqalmady.
Ertesinde tamyr-tanystar arqyly qalany aralaýǵa jolbasshy taýyp aldyq. Orta boıly, taramystaý qazaq jigiti eken. Esendesken soń elin suradyq. Elin bilgen soń esimin suradyq. Sál áńgimeden keıin aǵa-baýyrdaı shúıirkelesip kettik. Úrimjide týyp-óskendikten, qalanyń ár pushpaǵyn bes saýsaǵyndaı bilip tur.
– Qytaısha oqydyq. Biraq ata-anamyz úıde qazaqsha ǵana sóıletken. Áıtpese, shúldirlep keter edik. Bizdiń balalar ǵoı, óz tilderin umytty, – deıdi jolbasshymyz (áńgime arasynda esimin jazbaýdy ótingen).
Kóshelerinde kólik keptelisteri kóp emes. Aıqysh-uıqysh jerústi joldaryn salyp tastaǵan. Jolbasshy jigit Úrimjige kelgen qonaq eń birinshi uıǵyr bazaryn kóredi dep, sonda alyp bardy. Mańaıy qujynaǵan adam. Bazardyń kireberisinde ákimdikke kirgendeı tekserdi. Qol sómkeni skanerden ótkizip, ózimizdi arnaıy taıaqshamen tintti. Qaltarystardaǵy áskerı kólikterde qarýly jasaqtar qaqqan qazyqtaı kirpik qaqpaı, mańaıdy kúzetip tur. Bazardyń ishinde qustyń sútinen basqanyń bári bardaı kórindi. Katonqaraǵaı, Marqakól óńirindegi shuǵynyq gúliniń tamyrynan shyǵatyn qurttyń keptirilgeni qap-qabymen sórelerde tur. Baǵasy da barshylyq. Altaıdyń baılyǵyn izdesek, osy jerden tapqandaımyz. Buǵynyń múıizinen bastap, dárilik shóptiń túr-túri tizilgen. Bazar emes, beıne bir mýzeı aralap júrgendeımiz. Jolbasshy jigit bazardan soń bizdi qazaqtyń dámhanasyna alyp keldi. Kesheli beri ashy tamaq pen kók shaı batpaǵan soń, ózimizdiń qoıý kúreń shaıdy izdegenimiz ras edi. Qazaqy ashana, qazaqy dám. Kúmbirlep kúı oınap tur.
Ertesi qalanyń kórikti jerlerin araladyq. Aldymen keshe kózimiz túsken Qyzyl taýǵa shyǵaıyq dep sheshkenbiz. Taý bolǵanda, qalanyń qaq ortasynda shoshaıyp turǵan shoqy. Bıiktigi teńiz deńgeıinen myń-aq metr. Sın ımperııasynyń tusynda sol shoqynyń basynda shirkeý bolǵan desedi. Keıin soǵys jyldary ony buzyp, ornyna kirpishten munara órip turǵyzypty. Búkil Úrimji halqy osy taýdyń basynda júrgendeı kórindi. Taýdyń aınalasy qulpyrǵan saıabaq. Jasandy kólinde shorshyǵan balyq. Ushar basynan Úrimji alaqandaǵydaı kórindi. Ashyq kúnderi asqaryn máńgi qar basqan Tıan-Shan taýy munartady desedi. Bul bıikti nege Qyzyl taý atap ketken desek, bederi qyzǵylt.
Endigi baǵyt – ortalyq alań. Qalanyń qaı jaǵynan kirip, qaı jaǵynan shyǵyp júrgenimizdi baǵdarlaý múmkin emes. Aspanmen astasqan ǵımarattar, aıqysh-uıqysh joldar. Mekemelerdiń mańdaıshalaryndaǵy jybyrlaǵan ıeroglıfterdi ózderi tanyp úlgermeı jatqanda, biz qaıdan oqımyz? Aınalsoqtap júrip, óńir bıligi shoǵyrlanǵan ǵımarattyń qarama-qarsy jaǵyna kelip toqtadyq. Kúzeti myǵym kórinedi. Ǵımarat aldyndaǵy atshaptyrym alańnyń tórinde tý tigilgen. Bergi basynda qarapaıym kompozısııalyq eskertkish tur. Tórt qyrly. Nendeı músin dep jolbasshymyzdan surasaq, Qytaı – Japon soǵysynda qan tókken sarbazdarǵa arnalǵan dep túsindirdi.
Úsh kún ishinde qalany bastan-aıaq aralap shyǵý áste múmkin emes. О́ńirmen az ýaqyt ishinde tolyq tanysamyn degen saıahatshy ólketaný mýzeıin mindetti túrde kórýi kerek degen ustanymmen ortalyq mýzeıge bas suqtyq. Kirý tegin. Arnaıy ekskýrsovodpen emes, ózimiz aralap júrmiz. Qaı dáýir ekenin qaıdam, adamdardy jerleý tásilderi Bereldegi saqtar men túrkilerdiń zamanyna uqsas eken. Ony da shaǵyn maketten kórdik. Qaltarystaǵy bir bólmege kirip barǵanymyzda Sın ımperııasyna tap bolǵandaı kúı keshtik. Gıperrealızm janryndaǵy adam músinderi mine-mine tirilip ketetindeı kórinedi. Mýzeıden qundy, túpnusqa dúnıe tappadyq. Jasandylyq kóp. Sonyń ózinde esikterinde tynym joq.
Keshkisin Shyńjań uıǵyr avtonomııalyq ortalyǵyndaǵy tanysqan aǵaıynǵa qosh aıtysyp, Jemeneıge qaraı jyljydyq.
Jemeneı – óndiris oshaǵy
Zaısan men Jemeneı arasyn shekara beketi bólip tur demesek, saýda-sattyq, alys-beris qaıta jandanǵan. Eki eldiń Prezıdentteri kezdesip, vızasyz rejimge kóshiriskennen beri barys-kelis tipten qyzǵan. Qytaı saparynyń resmı bólimi Jemeneıden bastaldy. Zaısan aýdanynyń ákimi Aelıta Ahmetsálimqyzy tórt aýyldyq okrýgi ákimderiniń basyn qosyp, Qytaıdyń Altaı aımaǵyndaǵy óndiris oshaqtary men týrızmniń áleýetin kórsetýdi kózdegen eken. Sonymen qatar shekara syzyǵynda turǵan «Dostyq» kópirin jańartýdy da jan-jaqty talqylady.
– Biz júrgen joldar keshegi Jibek joly. Sony biz qaıta jańǵyrtyp, eki eldiń ekonomıkalyq qarym-qatynasyn kúsheıte túsýimiz kerek. Bul turǵyda memleket tarapynan qoldaý bar. Vızasyz rejimniń ózi qanshama jeńildik bizge. Tek jumys isteýimiz kerek, – dedi Aelıta Ahmetsálimqyzy resmı basqosýda.
Aıtylǵan usynystardy ekinshi tarap basshylary da qýana qup alyp, qolǵa alynǵan jumystar men bolashaq josparlardy júzege asyrýǵa daıyn ekenderin jetkizdi. Biz eń áýeli óndiris oshaqtary men saýda núktelerin araladyq. Jemeneıdiń shet jaǵynda keń saraıdaı saýda ortalyǵy ashylypty. Ishinde usaq-túıekten bastap, Qytaıdyń otandyq kólikterine deıin satylady. Bul ortalyqtyń elimizge tıimdi tusy ishki Qytaıdaǵy taýardy osy jerden túpki baǵasymen satyp alýǵa múmkindik qarastyrylyp otyr. Eki el ekonomıkasyn arttyrý maqsatynda Altaı qalasynan Jemeneıge deıin temirjol tartý máselesi de nazarǵa alynypty.
– Máselen, siz kıim-keshek alǵyńyz keldi me, ishki ólkege baryp ýaqytyńyzdy, aqshańyzdy ysyrap etpeısiz. Bir ǵana orynnan satyp alyp ketýińiz múmkin, – deıdi saýda ortalyǵynyń jumysymen tanystyryp júrgen Qýat myrza.
«Jahn» seriktestigi ashqan saýda ortalyǵy ókilderiniń aıtýynsha, olar bizdiń elge qajet dúnıeniń barlyǵyn shyǵaryp berýge ázir. Qazirgi ýaqytta qaǵaz, sabyn óndirip, eksporttap otyr. Al ózimizdiń Katonqaraǵaıdyń balyna suranys joǵary. Jalpy, kimde-kim Qytaıǵa sertıfıkattalǵan ónim aparyp satsa, saýda úıleriniń birinde arnaıy oryn qarastyrylǵan. Tıimdi tusy, zatyńyz 500 kılogramnan aspasa, shekarada salyq pen saýda ornyńyzǵa arenda qunyn tólemeısiz. Jermen aınalysamyn deseńiz, Qytaı eli jońyshqaǵa deıin qabyldaýǵa ázir. Jońyshqany úgitip, qattaıtyn qurylǵylar, qaz-qatar tizilgen qoımalary daıyn tur. Bir qoımaǵa 5 myń tonna shóp saqtalsa, mundaı 7 qoıma bar. Alaıda problemalar da joq emes. Máseleniń shetin Zaısan aýdandyq máslıhatynyń tóraǵasy Erkebulan Serikuly shyǵardy.
– Bizdiń bilýimizshe, Jemeneıde 21 sý qoımasy bar. О́zender az. Qar, jaýyn sýyn ysyrap etpeı, durys paıdalanasyzdar. Al Zaısanda jońyshqa egemiz desek, eń aldymen, Kendirlik sý qoımasyn salý kerek. Ol aýadaı qajet. Sonda ǵana sharýanyń tasy órge domalaıdy, – dep shegeleı aıtty.
Dese de, el kásipkerlerine tıimdi usynystar az emes. Mundaı múmkindikti barlaǵan Zaısan aýdanynan arnaıy kelgen okrýg ákimderi de oılanyp qaldy.
– Eki el arasyndaǵy kásipkerlik baılanysty nyǵaıtýǵa múmkindik mol eken. Bul sapardan túıgenimizdi, kórgenimizdi, aýyl azamattaryna aıtyp baramyz, – dedi Birjan aýyldyq okrýginiń ákimi Dıdar Oshaqbaev.
Ázirshe Qytaıǵa Shyǵys Qazaqstannan kúnbaǵys maıy ǵana jetip jatyr. Al ózderinde taza bıdaı ónimin shyǵaratyn kásiporyndar sırek kórinedi. Sonyń biri – «Ikan» kompanııasy. Olar jylyna 10 myń tonna un óndirip otyr. Qosymsha kespe syndy birneshe túrli ónimi bar. Úkimet mundaı kompanııalarǵa únemi qoldaý kórsetip otyrady. Delegasııaǵa jolbasshy bolyp júrgen úkimet azamattary 1999 jyly qurylǵan Astyq saqtaý qambasyna da alyp bardy. Buryn munda 30 myń tonna astyq saqtalsa, qazir eki esege arttyrǵan. Qajet bolsa 100 tonnaǵa jýyq astyqty keptirip, qambaǵa syıǵyza alamyz deıdi kásiporyn qyzmetkerleri. Jemeneı egistikke qolaıly óńir bolǵandyqtan, astyq ta bitik shyǵatyn sekildi. Qambaǵa kezekke turǵan júk kólikteri de molshylyqty meńzegendeı.
Alaqandaı Jemeneıdiń mańynda óndiris oshaqtary da az emes. Kerek deseńiz, jel elektr stansasyn qurastyrý zaýytyna deıin jumys istep tur. Munda kúzdiń kúni egistik alqaptarynda tamshylatyp sýarýdan qalǵan shlangtardy qaıta óńdeý zaýytyna deıin bar. Birinen shyǵyp, birine kirip júrmiz. Balyq óńdeý sehy, taýarly sút fermasy, júzdegen gektardy alyp jatqan jylyjaılar, taǵysyn taǵy. Jylyjaıdyń toqymdaı jerinen ǵana tonnalap ónim alyp otyr.
Qaıran Qanas!
Sapardyń fınaly – Qoıtas pen Qanas. Ekeýi de týrıstik oryndar. Jemeneıden 40-45 shaqyrym jerdegi Qoıtas – qazaq malshylarynyń qystaýy. Qysy jaıly, yqtasyn jer. Byltyr ishki Qytaıdan munda 6 mln saıahatshy kelse, olardyń barlyǵy derlik Qoıtastyń tumsa tabıǵatyn qyzyqtaýǵa aǵylǵan. Týrısterge arnalyp jol boıyndaǵy Tosty aýylynda myńdaǵan adamdy qabyldap alýǵa qaýqarly qonaqúı kesheni boı kótergen. Keshen emes, beıne bir aýyl dersiz. Otbasylarǵa arnalǵan qonaqúılerdi qolǵa túsken qurylys materıalymen kótere salmaǵan, ishki-syrtqy dızaınyna erekshe mán bergen. Qoıtastyń tabıǵatyna qaraı laıyqtap, úılerdiń qabyrǵalaryna jartastardaǵy petroglıfterdi beınelegen. Bizdiń jaqtaǵy Besterek aýylyna salynǵan mýzeıdiń tórt buryshyn qańyltyrmen qaptaı salmaı, osyndaı stılde kórkemdese, bálkim kóz tartar ma edi degen oı keldi.
Zaýlap kelip, jota-jotanyń arasyna kirip kettik. Bir ǵajaby, taýdyń ara-arasyna deıin asfalt. Qoıtas dese, Qoıtas. Qoıdaı tas qana emes, túıedeı tastardyń da túr-túrin kórdik. Ár qyrynan ártúrli pishindegi jumyr tasty qyzyqtaýshy saıahatshylar da kóp. Bizge jol kórsetip júrgen jigitterdiń kóńilderine kelse de, «tabıǵattaryńyzǵa emes, taý-tastyń arasyna salyp tastaǵan asfalttaryńyzǵa tańǵaldyq» dep ashyǵyn aıttyq. Ras, tasty taýlar Ulan, Kúrshim, Katonqaraǵaı óńirlerinde barshylyq. Biraq asfaltqa jarymaı kelemiz. Álemge áıgili Katonqaraǵaıdaǵy Berel-qoryq mýzeıine deıingi joldyń jyry áli bitken joq. Bar-joǵy segiz-aq shaqyrym. Taý basyndaǵy Rahman, Qarakól týraly jaq ashýdy qoıdyq. Al munda Qoıtas úńgirine jaıaý baratyn jolǵa deıin taqtaı tósep tastaǵan. Qatar turǵan ekinshi úńgirdiń ishinde arheologııalyq qazba jumystary jasalyp, 45 myń jyl burynǵy adamzattyń turmysyn aıshyqtaıtyn jádigerler shyqqan kórinedi. Alaıda jádigerlerdiń túpnusqasy bylaı tursyn, kóshirmelerin de kóre alǵan joqpyz. Tek tormen qorshap qoıǵan oryndy ǵana qashyqtan qyzyqtadyq. Sonyń ózine qaptaǵan saıahatshy tań-tamasha bolyp júr.
Sapardyń sońǵy kúni arman bolǵan Qanas kólin de kórdik. Kúnshilik jer degeni – Jemeneıden 260 shaqyrym. Býyrshyndy basyp ótip, Qytaıdyń soltústik-batysyna qaraı buryldyq. Taqyr taýlar birte-birte buıralanyp, bıikteı bergen. Jolaı Oıyl qystaǵyndaǵy qonaqúı keshenine soǵyp, saıahatshylardy qalaı kútip alyp jatqanyn baıqadyq. Mundaǵy qonaqúılerdiń deni kádimgi temir qańqaly ózimizdiń kıiz úıler. Sony ásemdep, sándep, jerden kóterip qoıǵan. Mundaı keshendi salýǵa úkimetten qomaqty qarjy bólinip, aýyl turǵyndaryna usynǵan. Týrıst Qoıtasta kóp pe desek, Qanasqa baǵyt alǵandarda tipten qısap joq.
Shyńnyń búıirin tesip salǵan tonnelden óttik. Taý-taýdyń arasyn jalǵap turǵan birneshe kópirdi artqa tastadyq. Aq kúngeıti jaılaýy men Botamoıynnan asqan soń Qanas ózenin jaǵaladyq. Aq kóbigin kókke shashqan tentek ózenge uqsaıdy. Aınalamyzǵa qarasaq, ózimizdiń Katonqaraǵaı men Marqakóldiń bir pushpaǵynda kele jatqandaımyz.
Qanasqa taıaǵanda biz mingen avtobýstyń da júrisi baıaýlady. Taý ishi keptelis. Jol boıy qonaqúıler. Irkes-tirkes avtobýstar Qanasqa kirýge kezek kútip tur. Úkimettegi azamattardyń aıtýynsha, jazdyń bel ortasynda munda bir kúnde 60 myń týrıst kirgen eken. Bir kúnde. Al Katonqaraǵaı Ulttyq tabıǵı parkine jyl kóleminde 10 myńnyń aınalasynda ǵana týrıst taban tireıdi...
Kóldiń aýmaǵyna jetip toqtadyq. Bóreneden qıyp salynǵan kóneleý úıler kózge ottaı basyldy. Kóne bolǵanymen, qonaqúı retinde jasaqtap qoıǵan. Tegi kól mańyn mekendegen tyvalardyń úı-jaıy osy bolsa kerek. Bilýimizshe, kóldiń aınalasynda tyvalar turǵan. «Qanas» degen sózdiń ózi tyva tilinen aýdarǵanda kórikti de syrly kól degen maǵynany beredi. Iá, kórikti dese kórikti. Qytaıdaǵy eń tereń kól osy – 188 metr. Kól jaǵasyndaǵy pırste sýretke túse qoıaıyq desek, oryn joq. Kóldi tek qyzyqtap qaıtqanyń bolmasa, sýyna ne túsýge, ne balyq aýlaýǵa ruqsat joq. Áıtpese, balyqtyń 7 túri bar. Kónekózderdiń aıtýynsha, bul mań 1990 jyldarǵa deıin adam aıaǵy basa bermegen tumsa tabıǵat bolypty. Munda arnaıy tósep tastaǵan trotýarmen ǵana júresiz. Bizdegideı saı-salany aralap kete almaısyz. Ár-ár jerde kúzet, jelkeńde beınekamera.
Biz turǵan jerden Marqakóldiń Balyqtybulaǵy 25-30 shaqyrym bolsa, Katonqaraǵaıdyń Shyndyǵataıy 40-50 shaqyrymda ǵana jatyr. Ortany tek shekara syzyǵy men Altaıdyń bir silemi bólgen. Al damý qarqyny jer men kókteı. Neshe jyl ańsaǵan Qanastyń jaǵasynda bir saǵat júrdik pe, júrmedik pe, keri qaıttyq.
О́skemen – Úrimji – Qanas
