Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Alash qaıratkerlerinen qalǵan bir sóz bar: «Moldany pravoslav dinindegi poppen salystyra almaısyz. Qazaqta molda – bir mezgilde dinı qyzmetker ári muǵalim» degen. Endeshe, HH ǵasyrdyń 20–30 jyldaryna deıingi qoja-moldanyń áleýmettik mártebesine birjaqty baǵa berý qısynsyz. Ony aıtamyz-aý, ıslam qundylyǵynan bastaý alatyn kisi esimi keńes zamanynda da úzilgen emes. Buǵan mysal jetkilikti.
Búgingi aıtpaǵymyz – birtýar ǵalym, áıgili rektor Evneı Arystanuly Bóketovtiń esimi týraly. Zertteýshiler pikirinshe, tildik qorymyzdaǵy ár sózdiń, ár esimniń genetıkalyq kody bar. Biz ylǵı «Evneı» atyna kelgende kúmiljip qalatynbyz. «Bul Eýropa, hrıstıan álemi sózi me?» dep. Ańyzǵa júırik jerlesterimiz tipti «Balasy toqtamaǵan soń, bul – yrymdap qoıǵan esim. Túpki maǵynasy orystyń anaıylaý sózinen shyǵady», degenin óz qulaǵymyzben estigenbiz. Muny aıtqan – ájeptáýir ǵylymı dárejesi bar adam...
Taıaýda qalamger Jaqsybaı Samrattyń estelik kitaby shyqty. Sonyń ishinde «Ebineı» degen bir aýyldasynyń esimi atalady. Buǵan qarap, «bul at soltústiktegi aǵaıynǵa jat bolmady ǵoı» degen oı túıdik (E.Bóketov te – Qyzyljar óńiriniń týmasy). Árıne, ár jumbaqtyń jaýaby, sheshimi bar.
2015 jyly áıgili din qaıratkeri Sádýaqas Ǵylmanıdyń «Zamanymyzda bolǵan ǵulamalardyń ǵumyr tarıhtary» atty eleýli jınaǵy shyqty. Munda Arqanyń men degen din qaıratkerleri áý basta Qyzyljardyń dinge júırik qalpe-haziretterinen sabaq alǵany jazylǵan. Olardyń aldynan myńdaǵan shákirt ótkeni túsinikti. Sondaı azamattyń birinen Arystan-áke perzentine esim suraǵanda, moldekeń «Sábıdiń aty Ibn-Ǵabıden bolsyn!» depti. Osy derekti qazirgi Shal aqyn aýdanynyń (ǵalym týǵan jer) kónekóz aqsaqaldary men Ebekeńniń týǵan inisi Qamzabaı aǵamyz jetkizgen eken.
At qoıýshy qalpeniń arab tiline myqtylyǵy daý týǵyzbaıdy. Biz ǵoı, Eýropa maqamymen «ıbn» deımiz, al arabsha ol «ıbný» dep aıtylady. Jalpaq tilmen túsindirsek, «Ibný Ǵabıden» – «Ǵabıdenniń balasy» (Ǵabıdennen týǵan) degendi ańǵartady.
Nege Ǵabıden (áýelgi maǵynasy – dinge tolyq berilgen, týyndy maǵynasy – qýatty, baqýat)? Ol qaı Ǵabıden? Muny dál boljap aıtý qıyn. Musylman áleminde dinge, ǵylymǵa aıryqsha qyzmet etken Ǵabıdender óte kóp. Qalpe osyny eske aldy ma, joq óz ustazdary esimin qurmettedi me – ol jaǵy beımálim.
Endi Ibn Ǵabıdenniń «Ebineıge» (oryssha Evneıge) aınalyp ketýi – Muhamedhanafııanyń Shoqanǵa, Ibragımniń Abaıǵa, Ǵabdýlǵanıdyń Qanyshqa aınalǵanyndaı oqıǵa. Qysqa qaıyrsaq, «Ibnýdan» Ebineı shyqqan.
Álem tarıhyna «Ibn» atymen engen ǵulamalar az emes. Medısına atasy Ibn Sına (HI ǵasyr), Eýropa fılosofııasyna olja salǵan Ibn Rýshd (HII ǵasyr), kóne tarıhymyzdy bederlep ketken Ibn Fadlan (H ǵasyr) men Ibn Battýta (HIV), t.b. tulǵalardy kim tanymaıdy?
Árıne, óz ǵalymymyzǵa kelsek, áý bastaǵy «Ibn Ǵabıdenniń» – «Ibneıge», bul nusqanyń – «Ebineıge» (nemese «Evneıge» aınalýynyń tildik-grammatıkalyq túsinigi bar. Mysaly, yqyasty (ıhlas) jergilikti aýyzeki tilde keıde «ehlas» dep te jatady.
Biz úshin mańyzdysy – kórnekti ǵalym, joǵary mektep uıymdastyrýshysy, aýdarmashy, jazýshy, estet Evneı Arystanuly Bóketov esiminiń aqıqaty. Onyń astarynda dástúr de, ımandylyq ta, izgi adamı nıet te tunyp tur. Kim biledi, Arystan Týmyrzauly men Umsyn Baıjanqyzyna Qudaı bergen 14 perzenttiń toǵyzynshysy dúnıege kelgende azan shaqyryp at qoıǵan saýatty molda nárestege ǵalym bolýdy tilegen shyǵar. Iá, esim-soıy Ibn Arystan ıbn Týmyrza (ıbn Bóket) sábıge bolashaqta Ábýnasyr ıbn Muhammed ıbn Ýzlaǵ ál-Farabı joly buıyryp tur eken.
Aıtýǵan DOSBI
