Jalpy, ulttyq tarıhymyzda beıneleý óneri tym kenje damyǵany ashy da bolsa shyndyq. Onyń ishinde músin óneri tipti kesh óris alǵan. Almatydaǵy Amankeldi batyrdyń alǵashqy monýmenttik eskertkishin 1947 jyly daǵystandyq sheber Hasbolat Asqar-Sarydjanyń avtorlyǵymen qoladan quıylyp ornatyldy. Degenmen keıinde Hakimjan Naýryzbaev bastaǵan músinshilerdiń talantty bir shoǵyry ósip jetildi.
Keńestik kezeńde músinshiler sol kezdiń saıasatyna saı, belgili bir taqyryp sheńberinen shyǵa almaı, kóbine-kóp túrli keńes kósemderin somdaýmen shekteldi. Elimiz egemendik alǵaly beri bul salaǵa da erkindik berildi. Qazir músinshiler neni, qalaı keskindeımin dese de erikti. Ásirese handarymyz, batyr-baǵlandarymyz, bı-sheshenderimizdi músindeýge keń jol ashyldy. Búginde iri qalalar turmaq, alys aýyl, aýdandarǵa bara qalsańyz da el qorǵaǵan batyr babalar beınesi qasqaıyp qarsy alady. Mine, osy turǵyda kóp bolyp keńesetin, áli de bolsa oılasatyn túıindi máseleler bar.
Ǵasyrlar qoınaýynda buıyǵyp jatqan batyr babalarymyzdyń beınesin halqymen qaýyshtyrý álbette, quptarlyq qubylys. Degenmen atamekenniń qamy, atajurttyń baǵy jolynda alysyp, arpalysyp ótken asyl babalarymyzdyń ulylyǵyn kórsetý maqsatynda qoıylǵan osy eskertkishterdiń bir-birine tym uqsas bolyp keletini oılantpaı qoımaıdy. Olardyń bári birdeı at ústinde, basynda dýlyǵasy, qolynda qylyshy, naızasy. Qaısybir jyly Katonqaraǵaı aýdanyna barǵanymyzda Qarataı babanyń at ústinde emes, janynda – bir qolynda tizgin, bir qolynda naıza ustap turǵan eskertkishindegi músinshi men sáýletshiniń jańasha sheshimin kórgen edik.
Taǵy bir keleńsizdik – monýmentaldy eskertkishterdegi sáıkessizdik, ıaǵnı bet-bederi, bolmys-bitimindegi tepe-teńdiktiń saqtalmaýy, basqasha aıtqanda, múskin keıipke aınalýy. Sońǵy jyldar bederinde ornatylǵan osyndaı usqynsyz birdi-ekili eskertkishtiń qaıta alynyp tastalǵany kópshiliktiń jadynda bolsa kerek.
Qansha degenmen, el kóleminde sáýlet, músin óneri salasynda ulan-asyr jumys atqarylyp jatyr. Qala, aýdandardaǵy qaýyrt qurylys jumysymen qatar, burnaǵy ótken han, batyr, bıler turmaq, kóptegen belgili tulǵalarymyz, qaıratkerlerimizge eskertkish, bıýstter ornatyldy. Almatyda burynnan qalyptasqan úrdispen eldiń basty qalalarynda esimi berilgen kóshe boılaryna, bastaryna sol tulǵanyń eskertkishin qoıý jaqsy dástúrge aınaldy. Qala sánine sátimen qosylǵan eskertkishter kóp. Sondaı-aq keıbir qalalardaǵy, mádenıet oshaqtaryndaǵy, mýzeılerdegi memorıaldyq keshender óz aldyna bir tóbe.
Osy oraıda el kóleminde batyr, bılerge qoıylǵan eskertkishterdiń kóbeıip bara jatqany oılantady. Bul qarqynmen bolashaqta eskertkish turǵyzylmaǵan batyr qalmaıtyn shyǵar, tegi. Oǵan Prezıdent synaǵan «atasyna qoıylǵan eskertkishterdi», beıit-qorymdardaǵy qaptaǵan bıýsterdi qosyńyz. Keleńsiz-aq kórinis. Budan shyǵatyn qorytyndy, jaýapty oryndar jer-jerde osy máselege qatysty jumysty júıeli júrgizýi qajet. Ornatylyp jatqan eskertkish-músinderdi tizimge alyp, olardy kútý, qorǵaýdy durys jolǵa qoıý kerek. Eskertkishti kimge, qalaı ornatý máselesi de el bolyp, memlekettik mekemeler men qoǵamdyq uıymdar birlesip, oılasyp, eskertkishter men monýmentter ornatý jónindegi memlekettik komıssııanyń túpkilikti sheshimimen bekitilip otyrýy tıis. Bolmasa, joǵaryda aıtqandaı, baılyqtyń býyna semirgen qaltalylar nemese jalǵan uranshyl keıbir azamattar eldi, qaýymdy jumyldyryp, óz ata-babasy turmaq, ózine de eskertkish-músin ornatyp tastaýdan taıynbaıtyny belgili. Keı óńirlerde bul tipti básekege aınalyp ketkendeı.
Elimiz ben jerimizdiń qalyptasýy men damýyna aıryqsha atsalysqan, erlik tanytqan, esepsiz eńbek sińirgen batyr babalarymyz, qaıratkerlerimiz qandaı qurmetke de laıyq. Sol turǵyda eskertkishter de ulttyq uly murattarymyzdy ulyqtaýǵa, el birligin nyǵaıtýǵa qyzmet etkeni abzal.
