Foto: Ekspedısııa músheleri Atyraýda
11 kúnde jeti myń shaqyrym jol júrgen
Qońyr kúzdiń alǵashqy aıynyń sońǵy onkúndiginde Qaraǵandy qalasynan atqa qonyp, Taraz – Túrkistan – Qyzylorda – Aral – Atyraý – Aqtóbe – Ulytaý – Jezqazǵan – Astana baǵytymen jol júrip, 11 kúnde, 7 myń shaqyrymdy artta tastap, qazan aıynyń alǵashqy kúni Astanaǵa atbasyn tiregen ekspedısııa ujymy: jolaı «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni, Ejelgi Taraz Álem qalashyǵy, Qarahan kesenesi, Jánibek-Kereı handarynyń eskertkishi, Aısha bıbi kesenesi, Arystan bab kesenesi, Qoja Ahmet Iаssaýı kesenesi jáne onyń aınalasyndaǵy kıeli eskertkishter, Kerýen saraıy, Syǵanaq qalashyǵy, Qorqyt Ata kesheni, Saraıshyq Panteon týrıstik ortalyǵy, Saraıshyq qalashyǵy, Abat-Baıtaq kesenesi, Joshy han tarıhı-mádenı kesheni, Dombaýyl kesenesi, Alash han kesenesi qatarly tarıhı nysandarǵa toqtalyp, barǵan jerinde jergilikti ákimshilik uıymdarmen birlesip mádenı jıyndar ótkizgen eken.
Bul iske otandyq tarıhshy ǵalymdardan bólek Túrkııa elinen kelgen arheolog maman Choban Gúlshah jáne Reseı Federasııasy M.K.Ammosov atyndaǵy Soltústik-Shyǵys federaldy ýnıversıtetiniń magıstranty, Altyn Orda tarıhyn zertteýshi Saına Mıhaılova syndy meımandardan syrt elimizge tanymal arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Madııar Eleýov, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıetiniń tarıh fakýltetiniń dekany Jambyl Jumabekov, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıhshy Dókeı Taleev jáne sheteldik jýrnalısttermen qatar, mýzeı qyzmetkerleri at salysypty.
«Ekspedısııa barysynda Joshy Ulysynyń tarıhymen baılanysty arheologııalyq, arhıtektýralyq, memorıaldyq nysandardyń qazirgi jaǵdaıyna baqylaý júrgiziledi, atalmysh óńirlerge týrıstik baǵytty damytý boıynsha usynystar ázirlenedi, foto, beıne, aýdıo formatta tanymdyq aqparattyq ónimderdi daıyndaldy. Joryqqa qatysqan tarıhshy mamandardyń suhbaty negizinde derekti fılm túsilip aldaǵy kúnderi halyqqa usynylatynyn bolady», deıdi Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshysy Erjan Nurmaǵanbetov.
О́ńirlerdegi ózgeshe qaýyshýlar
Osylaı iri maqsatty kózdep joryqqa shyqqan top – áýelgi qyrkúıek aıynyń 21 kúni at basyn tarıhy tereń Taraz qalasyna burǵan eken. Ekspedısııanyń qasıetti Taraz jerinen bastalýy tegin emes. Sebebi, ol óńir Joshy Ulysynyń qalyptasýyna tikeleı baılanysy bar ólke. Oǵan dálel: 1269 jyly kóktemde ótken Talas quryltaıy. Bul jıynnyń nátıjesinde, Ulyq ulys alǵash ret dara bılik qurý quqyna ıe boldy. Bul oqıǵanyń ult tarıhynda orny zor ekenin joryqshylar jergilikti tarıhshy – ǵalymdarmen pikir almasý barsynda ańǵardy. Sonymen qatar qos oblystyń tarıh-ólketaný mýzeıleri ǵylymı-mádenı sharalardy, ásirese Joshy ulysynyń tarıhı muralaryn zertteýde birlesip jumystar júrgizýge negizdelgen memarandýmǵa qol qoıdy.
Kelesi kezekte qasıeti Túrkistanǵa tabany tıgen joryqshylar Otyrar qalashyǵy, Qoja Ahmet Iаssaýı kesenesi mańyndaǵy tarıhı eskertkishterdi aralap, shahardyń kelbetine aınalǵan «Kerýen saraı» keshenin tamashalady. Odan keıin Qyzylorda óńirine tuıaq iliktirgen ekspedısııa músheleri Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Syǵanaq qalashyǵyna toqaılasyp, ólke tarıhymen, sonyń ishinde jańadan arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip jatqan óńirdegi zertteý sharalarymen tanysty.
«Ult tarıhynyń uıyǵy – Ulytaý» degendeı munda kelgen joryqshylar Joshy han men Alasha han kesenelerin aralap, «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵy men «Joshy han» tarıhı-mádenı kesheniniń qyzmetkerlerimen kezdesý ótkizdi. Bas qosý barysynda tarıhshy-ǵalymdar Ulytaý óńiriniń Joshy ulysy tarıhyndaǵy orny men mańyzdylyǵyna erekshe toqtalyp ótti. Sondaı-aq, ol jerde ulys tarıhyn zertteý, nasıhattaý boıynsha birqatar tyń usynystar aıtyldy.
Kezekti nysana Atyraýǵa aıaldaǵan ekspedısııa músheleri aldyn ala josparlanǵan taqyryp boıynsha oblysaralyq mekemelerdiń qatysýymen dóńgelek ústel ótkizdi. Shara barysynda ǵalymdar baıandama jasap, jıyn sońynda Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi men Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıleri arasyndaǵy memorandýmǵa qol qoıyldy. Is-shara sońynda Joshy hannyń qyzy Bolǵan anaǵa arnalǵan ekspozısııalyq kóshpeli kórmeniń tanystyrylymy ótti.
Ekspedısııa músheleri Syr elinde
Elorda tórinde toqaılasý
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, alty oblystyń jeti myń shaqyrym jolyn 11 kúnde basyp ótken joryqshylar 1 qazan kúni elorda tórindegi Ulttyq mýzeıde toqaılasyp, baspasóz jıynyn ótkizdi. Mundaǵy maqsat – ekspedısıa músheleri joryq kezinde ne kórdi, qandaı oı túıdi, osyny kópshilik nazaryna usyný ekeni anyq. Sonymen qatar, tarıhı sapar qortyndysy negizinde, Qazaqstan qoǵamyna Prezıdentimiz tarapynan usynylyp otyrǵan «Joshy ulysynyń 800 jyldyq tarıhy» taqyryby aıasynda ǵylymı saraptamalar jasalyp, Ulyq ulys rýhanııaty keıingi Qazaq handyǵynyń ádebıetine, mádenıetine, tarıhyna qalaı áser etkenin ǵylymı – saraptamalyq turǵydan paıymdaý qajet eken daýsyz.
О́z basym ekspedısııa bul úrdisten shyqty degen paıymdamyn. Oǵan dálel mańyzdy jıynda ashyp kirispe sóz alǵan Qaraǵandy oblysy mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov: «Bul ekspedısııa Joshy ulysy men Altyn Orda dáýirindegi Qazaqstan tarıhı eskertkishterin nasıhattaýǵa múmkindik bergenin erekshe atap ótýimiz kerek. Búgin Astana tórindegi Ulttyq mýzeıde tarıhı uly sapardy sizdermen qorytyndylaýǵa jınalyp otyrmyz», dese, ekspedısııa múshesi tanymal arheolog, tarıhy ǵylymdarynyń doktory Madııar Eleýov: «Áıgili Joshy ulysynyń qurylǵan jerinen bastap, aralap kórdik. Jalpy ortaǵasyrlyq eskertkishterdiń tarıhı mańyzyn zertteý arqyly kóptegen aqtańdaqtardyń betin ashamyz. Ekspedısııanyń basty ıdeıasy da osy edi. Demek, bul turǵydan ekspedısııa maqsatyna jetti», deı otyryp, óz tarapynan jınalǵan kópshilikke jeke usynystaryn jetkizdi.
Madııar Eleýuly: «Birinshiden, ekspedısııa tek Qazaqstan aýmaǵyna ǵana emes, alys-jaqyn shetelderdi de qamtıtyn halyqaralyq dárejedegi is-sharaǵa aınaldyrý kerek. Ekinshiden, ekspedısııa quramyna ár sala boıynsha mamandanǵan ókilder, mysaly, etnografııa, mádenıet, óner salasyndaǵy bilikti mamandardy da tartqan durys», degen pikir bildirdi.
Sondaı-aq Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas mamany, belgili arheolog Dókeı Taleev: «Joshy Ulysynyń tarıhy jaıly sóz bolǵanda Jibek jolynyń boıynda turǵan ortaǵasyrlyq qalalardy aınalyp óte almaımyz. Máselen biz at basyn tiregen Qyshqala kenti Joshy ulysy zamanynda teńge soǵatyn sheberhanasy bar, saýda-ekonomıkalyq qatynastary damyǵan mádenı ortalyqtardyń biri bolǵan. Osy qatarǵa Syr boıynda turǵan Syǵanaq, Jent, Janket syndy tarıhı nysandardy qosýǵa bolady. Endigi jerde osy eskertkishterdi keshendi zertteýdi, ony týrıstik nysan retinde damytýdyń joldaryn jetildirýdi usynamyn», dese, qaraǵandylyq ólketanýshy Asylbek Altynov myrza, atalmysh ekspedısııanyń uıymdastyrylýy men josparly is atqarýy óte joǵary deńgeıde ótkenine rızashylyǵyn bildirip, barlyq qatysýshylarǵa hám jetekshilik etken mamandarǵa, qoldaý kórsetken oblys basshylyǵyna alǵysyn jetkizdi.
Mańyzdy bas qosýdyń mártebeli meımany baýyrlas Túrkııa elinen kelgen arheolog Choban Gúlshah bolsa: «Men Qazaqstan aýmaǵynda Joshy ulysyna qatysty osynsha kólemdegi tarıhı nysandar bar ekenin oqyp, bilip júrsem de ony kózben kórip, janyńmen túısinýdiń jóni bólek eken! Qazaqstandyq aǵaıyndardyń Joshy ulysynyń tarıhyn ulyqtaý jolyndaǵy qajyrly eńbekterine jemis tileımin», degen júrekjardy lebizin jetkizdi.
Jıyn sońynda arnaıy ýaqyt shyǵaryp, ekspedısııaǵa qatysqan mamandar joryq jolynan alǵan áserimen, syrly estelikterimen bólise otyryp, Joshy ulysynyń tarıhyna qatysty tyń málimetterdi ortaǵa salyp, pikir almasty.
Ulttyq mýzeıdegi jıyn
