Kóshi-qon: súıinish pen kúıinish

Jalpy, Ulttyq statıstıka bıý­rosynyń málimetine qaraǵanda, elimizdiń qazirgi demografııalyq jaǵdaıy men kóshi-qon úderisinde kóńil súıinerlik ózgerister bar. О́tken jyly respýb­lıka halqynyń sany 267 035 adamǵa kóbeıip, 20 033 842-ge jetti. Tabıǵı ósimimiz – 257 742 adam, al kóshi-qonnyń oń saldosy 9 293 adam bol­dy. Bul oń úrdis bıyl jalǵasyn taýyp jatyr.

Úsh megapolısimiz ishki mıgranttarǵa eń tartymdy  qalalar bolyp otyr. Byltyr Asta­na qalasy turǵyndarynyń ósimi 5,58 paıyzǵa jetip, elorda osy kórsetkishpen kósh bastady. Bas shahardyń halqynyń sany bir jyl ishin­de 75 561 adamǵa kóbeıip, 1 430 117-ge jetti. So­nyń ishinde tabıǵı ósim – 24 022 adam, kóshi-qon­nyń oń saldosy – 51 539 adam.

Ekinshi oryndy enshilegen Almaty qalasy turǵyndarynyń sany 66 775 myń adam­ǵa kóbeıip, 2 228 677-ge jetti. «Ońtústik asta­nadaǵy» halyqtyń ósim qarqyny – 3,09 paıyz, tabıǵı ósimi – 23 565 adam, kóshi-qonynyń oń saldosy – 43 210 adam.

Shymkent qalasy turǵyndarynyń sany 29 807 adamǵa kóbeıip, 1 222 066 adam boldy. Bul megapolıstegi halyqtyń ósim qarqyny –  2,51 paıyz, tabıǵı ósimi – 25 942 adam, kóshi-qonynyń oń saldosy – 3 925 adam.

Aýyldy óńirlerdiń arasynda halqy­nyń ósim qarqyny 2,57 paıyz bolǵan Mańǵys­taý oblysy alǵa shyqty. Byltyr mańǵys­taýlyqtardyń sany  19 731 adamǵa kóbeıip, 786 837-ge jetti. Áýlıeler mekenindegi tabıǵı ósim – 17 507 adam, kóshi-qonnyń oń saldosy – 2 224 adam.

Almaty oblysy turǵyndarynyń ósimi de aıtarlyqtaı – 1,68 paıyz. Bul óńir halqynyń sany 25 271 adamǵa kóbeıip, 1 531 167-ge jetti, sonyń ishinde tabıǵı ósimi – 24 277 adam, kóshi-qonnyń oń saldosy – 994 adam.

Atyraý oblysy halqynyń ósimi de jaqsy – 1,59 paıyz. Atyraýlyqtar sany 10 995 adamǵa kóbeıip, 704 074-ge jetti, al tabıǵı ósimi – 13 051 adam. Alaıda munaıly óńirge kóship kelgenderden kóship ketkender sany 2 056 adamǵa kóp boldy.

Turǵyndary eń aýyly kóp óńir – Túrkis­tan oblysynda da halyq ósimi jaman emes – 1,08 paıyz. Túrkistandyqtardyń sany 22 946 adamǵa artyp, 2 142 172-ge jetti, tabıǵı ósimi – 45 705 adam. Áıtkenmen ońtústik óńirden kóship ketýshiler sany kóship kelgenderden 22 759 adamǵa kóp.

О́kinishke qaraı, Úkimet tarapynan qoldanylyp otyrǵan sharalarǵa qaramastan, soltústik, shyǵys óńirlerdiń demografııalyq ahýaly jyldan-jylǵa nasharlap barady. Ásirese Soltústik Qazaqstan oblysynda (SQO) qalyptasqan kúrdeli jaǵdaı alańdatarlyqtaı. Qyzyljar óńirinde turǵyndar sany byltyr 4015 adamǵa azaıyp, osy jyldyń basynda ne­bári 530 089 adam qaldy. SQO – elimizdegi hal­qynyń tabıǵı ósimi joq birden-bir óńir. Munda ótken jyly dúnıeden ozǵandar sany dúnıe­ge kelgen sábıler sanynan 359 adamǵa kóp bol­dy. Al kóshi-qonnyń teris saldosy – 3 656 adam. Oblystaǵy aýyl turǵyndarynyń sany jyl­dan-jylǵa kemip, kóptegen aýyldyq eldi meken­niń bolashaǵy bulyńǵyr bolyp tur. Osy oraı­da jumys kúshi artyq Túrkistan obly­sy­nan basqa jaqqa kóship ketýshiler sany kó­beıgendigi eskerile otyryp, olardyń kóshin Sol­tústik Qazaqstan oblysyna burýdyń qosym­sha shara­lary qarastyrylsa, quba-qup bolar edi.   

Shyǵys Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń sany da 3 185 adamǵa azaıyp, 727 053-ke deıin tómendedi. Kendi Altaı óńirine kóship kelgenderden kóship ketkender sany 3 864 adamǵa kóp. Al tabıǵı ósim – 679 náreste ǵana.

Abaı oblysynda da demografııalyq jaǵ­daı nasharlap, turǵyndar sany 2 609 adamǵa azaıyp, 607 589 adam boldy. О́ńirde byltyrǵy tabıǵı ósim birshama táýir (+4 532 náreste). Alaıda kóship ketkender sany qonys aýdaryp kelgenderden 7 141 adamǵa kóp.

Qostanaı oblysy turǵyndarynyń sany da 2 250 adamǵa, ıaǵnı 829 984-ge deıin azaıdy. Bul óńirde de kóshi-qon saldosy teris (-3 553 adam).

Pavlodar oblysynda da halyq sany 1 011 adamǵa kemip, 753 933 boldy. Ertis-Baıan óńirin jersinbeı kóship ketkender sany qonys aýdaryp kelgen aǵaıynnan 3 917 adamǵa kóp. 

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń esebinde kóshi-qon salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organ – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ótken jyly   azamattardy jumys kúshi artyq óńirlerden jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti qonys aýdarý jónindegi nysanaly ındıkatordyń oryndalýyn qamtamasyz etpegendigi synǵa alynypty. Naqty aıtsaq, josparlanǵan 6,7 myń adamnyń 6,56 myńy ǵana soltústik, shyǵys óńirlerge qonys aýdarǵan. Atalǵan 5 oblysta ótken jyly kóship ketkenderdiń sany kóship kelgenderden 22 131 adamǵa kóp bolǵandyǵyn eske alsaq, byltyr qandastar men qonys aýdarýshylarǵa bólingen 8 652 kvota (1 925 qandas, 6 727 qonys aýdarýshy) azdyq etkendigi anyq. Al osy jylǵa arnalǵan óńirlik kvota sany – 9 483 adam (3 033 qandas, 6 450 qonys aýdarýshy). Bul 2023 jylǵymen salystyrǵanda 554 adamǵa kóp bolǵanymen, kóshi-qon salasyndaǵy «jyrtyǵymyzdy jamaýy» neǵaıbil.

Shyntýaıtynda, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarýshylar týraly bergen aqpardyń rastyǵyna sený qıyn. Sebebi jýyrda Bas prokýratýranyń baspasóz qyzmeti azamattardy ońtústikten soltústik óńirlerge erikti túrde qonys aýdarý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa bólingen bıýdjet qarjysynyń jumsalýyna júrgizilgen taldaý barysynda jalǵan qujattar jasaý arqyly azamattardy jalǵan qonys aýdarý jolymen 1 mlrd teńgeden astam qarajat jymqyrylǵany, teris paıdalanylǵany anyqtalǵandyǵyn habarlady. Qonys aýdarýshylar bolyp ózderiniń týyp-ósken óńirlerinde turyp jat­qan adamdar esepke alynǵan, al qujattar tómen baǵamen satyp alynǵan, kórineý turýǵa jaram­syz nemese apatty turǵynjaılarǵa rásim­delgen. Keı azamattar ózderiniń qaǵaz júzin­de qonys aýdarǵanyn bilmegen de bolyp shyqty. Mundaı faktiler Shyǵys Qazaq­stan, Qaraǵandy, Aqmola, Qostanaı, Abaı, Ulytaý oblystarynda áshkerelengen. Mysaly, Pavlodar oblysynyń Ýspen aýdanyn­da «Eńbek mobıldiligi ortalyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń qyzmetkeri arzan úılerdi ózi izdep taýyp, qonys aýdarýshylarǵa joǵary baǵamen satyp, memleketten alynǵan qarajattyń bir bóligin ıemdenip otyrǵan. Onyń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, úıqamaqqa alynypty.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda qonys aýdarýshylar men turǵynjaılardy satýshylar ózara sóz baılasyp, memlekettiń qarjylyq kómegin alýǵa jalǵan sharttar jasasqan, al túsken qarajatty bólisip alǵan. Biraq ózderi burynǵy mekenjaılarynda tura bergen.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń Mamlıýt aýdanynda bir qonys aýdarýshy satyp alǵan úıiniń naqty baǵasy men memleket tólegen qarajattyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty qaltasyna basqan. Ol alaıaqtyq jasaǵanyna kináli dep tanylyp, bir jylǵa bas bostandyǵyn shekteýge sottalǵan. Osyǵan uqsas 20 faktige qatysty prokýrorlar sotqa deıingi tergep-tekserý isin bastapty.

Bul rette Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń basshylary  jumys kúshi artyq óńirlerdiń azamattaryn  erikti qonys aýdarý baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy buzý­shylyqtardy óz qyzmetkerleri alǵash bolyp anyqtaǵanyn aıtyp, aqtalǵandaı syńaı ta­nytty. Biraq másele  2023 jylǵy 1 shil­de­den bastap qonys aýdarýshylarǵa olar kó­ship barǵan óńirlerdegi eldi mekender­den satyp alatyn turǵyn úılerdiń quny­nyń 50 paıyzyna deıingi mólsherde ekonomı­kalyq mobıldilik sertıfıkattaryn berýden týyn­daıtyn jemqorlyq táýekeli aldyn ala es­kerilmeı, memlekettiń qyrýar qarjysy jelge ushyrylyp, qonys aýdarý baǵdarlamasynyń tıimdiligi tómendeýine jol berilgendiginde bolsa kerek. Elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine qatysy bar, mańyzdy áleýmettik jobany iske asyrýdy kóldeneń tabys kózine aınaldyrǵan sheneýnikterdiń sanasyzdyǵyna qarap qalaı kúıinbessiń?!