Ult kelbeti – ustaz. Bes jyldyń berekeli belesteri

Onyń túp-tamyry áride jatyr. Danyshpan halqymyz birlikti, bilekteı birigip tirlik etýdi bárinen buryn qoıǵan. Ult kósemderiniń ósıe­ti­ne júginer bolsaq, aıbyny men aqyly qatar dańq qurǵan Abylaı han: «Bilekke sengen zamanda eshkimge ese bermedik, bilimge sengen zamanda qapy qalyp júrmelik» dese, Shoqan Ýálıhanov: «Halyqtyń kemeline kelip órkendeýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim kerek» dep, ekeýi de arnany bilimge burǵan eken.

Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent bolyp saılanǵannan keıingi alǵashqy Joldaýyn «Birlik – aqylǵa birlik» degen Abaı ósıetimen túıindese, kelesi Joldaýynda jańa qaǵıdattardy, bilim isi – ult isi degen ustanymdy alǵa tartyp: «Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», «Oqýsyz halyq, qansha baı bolsa da, biraz jyldan keıin onyń baılyǵy ónerli halyqtardyń qolyna kóshedi», degen Ahmet Baıtursynulynyń sózderin eske saldy. Jaı eske alynbady, bul baǵytta memleket tarapynan qyrýar is atqaryldy. Elimizdegi 22000-nan asa bilim mekemesindegi 6 mıllıonǵa jýyq balany oqý men tárbıege sýsyndatyp júrgen 600 myńǵa jýyq pedagogtiń qyzmeti joǵary baǵalanyp, olardy qoldaý memlekettiń basym baǵyttarynyń birine aınaldy.

Keıingi bes jylda memlekettiń bilim sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan myńdaǵan is-sharany tizbektep jatqannan góri qadaý-qadaý qadamdardy atap ótken durys bolar. Onyń alǵashqysy da mańyzdysy – pedagog qaýymynyń jıyrma jyl kútken «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń 2019 jyly qabyldanýy. Bul zań keıingi jyldarda mártebesi tómendeı bastaǵan qoǵamdaǵy muǵalim rólin aıqyndap ber­di.

Biz kóbine shetelderde, onyń ishinde Japonııada muǵalimderge jasalatyn qurmet týraly aıtamyz. Qasym-Jomart Kemeluly prezıdenttik qyzmetke saılanǵannan keıin muǵalimderdiń rýhyn kóterip, mártebesin arttyrý maqsatynda 2019 jyly Tamyz máslıhatyna qatysqany málim. Odan keıin 2023 jyly pedagogterdiń birinshi sezinde sóz sóılep, «Ult kelbeti – ustaz, ustaz qandaı bolsa, memleket sondaı bolady» degen qanatty sózdi alǵa tartty. Osylaı deı kelip, Memleket basshysy myqty ustazdy qalyptastyrý úshin oǵan kórsetiler qurmet te joǵary bolýǵa tıis ekenin qadap aıtyp, muǵalim­derdiń aılyǵyn eki ese kóterýge Úkimetke tapsyrma berdi. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty dáıekke júginsek, 4 jyldyń ishinde muǵalimderdiń aılyǵy 100 paıyzǵa, al mektepke deıingi tárbıe mekemeleri qyzmetkerlerine jáne kolledjderge kásiporynnan tartylatyn mamandarǵa tólenetin aılyq 30 paıyzǵa ósti. Sonymen qatar álemdegi eń bedeldi 7 halyqaralyq pándik olımpıada jeńimpazdaryn daıyndaǵan ustazdarǵa qomaqty syıaqy da qarastyrylǵan. Al «Úzdik pedagog» baıqaýynyń jeńim­­­­­paz­­­da­ryna 1000 AEK shamasynda syıaqy taǵaıyndalǵan. Búginde olardyń sany  688.

Mekteptegi qaǵazbastylyq azaıtylyp, muǵalimderdiń aptalyq júktemesi 18-den 16 saǵatqa tómendetildi. Bul tipti keńes dáýirinde de sheshimin tappaǵan másele bolatyn. Sondaı-aq 1000 aılyq eseptik kórsetkish syıaqysymen «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» ataǵy qalpyna keltirilip, 46 pedagogtiń mańdaı ter, adal eńbegi ádil baǵalandy.

Aıagúl Mırazova men Alına Soloveva­dan keıin keıingi on jylda birin­shi ret semeılik muǵalim Alma Shúkejanovaǵa ótken jyly «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berilýi otandyq pedagogter qaýymyna kórsetilgen úlken qurmettiń taǵy bir belgisi boldy. Memleket tarapynan jasalǵan bul qadamdar ult kelbeti bolar muǵalimge kórsetilgen erekshe qam­qorlyq ekenin pedagogter qaýymy sezinip, jyly qabyldady.

Erteńginiń júgi salmaqty, ony atqarý da ońaı emes. Sol salmaqty is – bilim salasy qyzmetkerlerine artylǵan júk, jaı júk emes, amanattyń júgi. Amanattyń júgi qashanda aýyr bolatyny belgili. Búgingi urpaq erteńgi memleket taǵdyryna ja­ýapty ekeni de sózsiz. Sol jaýapkershilikti atqaryp kele jatqan kim desek, «Mekteptiń jany – muǵalim» (A.Baıtursynuly) ekenin sezinetinimiz anyq.

Muǵalimge jasalyp jatqan jaqsylyq pen kórsetilgen qurmet nátıjesinde jyl saıyn osy mamandyqqa umtylýshylar sany artyp keledi. Buryn zańger, ekonomıst, halyqaralyq qatynastarǵa talpynatyn talapkerler endigi jerde ustaz bolýǵa bet burǵany baıqalady. Bir ǵana mysal, byltyr «Altyn belgi» alǵan 1500 oqýshy ustazdyq mamandyqty tańdasa, bıyl olardyń sany 1800-ge jetti. Bes-alty jyl buryn mundaı qyzyǵýshylyq baıqalmaıtyn. Pedagog mamandyǵyna túsýge UBT-daǵy shekti kórsetkishtiń 50-den 75 balǵa kóterilgenine qaramastan osylaı bolyp otyr. Bul – keleshekte bilimdi de bilikti ári talantty jas ustazdar mektepke kóptep keledi degen sóz.

Asyly, el erteńi – búgingi oqýshylardy sapaly bilim men sanaly tárbıege beıimdeý úrdisi bilim uıymdary basshylarynyń kásibı áleýetine de tikeleı baılanys­ty ekeni anyq. Ustazdar biliktiligine jańa talaptar qoıyldy. Osy oraıda Prezıdenttik jastar kadrlyq rezerviniń úlgisimen «Bilim berýdegi ózgeristerdiń 1000 kóshbasshysy» jobasy Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2023 jyly qolǵa alyndy. Joba nátıjesinde bilim uıymdaryna shyǵarmashyl, kósh­bas­shy, jasampaz, belsendi kásibı basshylar taǵaıyndalyp, óz jemisin berip keledi. Osy joba sheńberinde ótken jyly 208 pedagog sertıfıkattaldy. Bıyl da atalǵan joba jalǵasyn taýyp, jańa formattaǵy basshylardyń kadrlyq rezervi tolyǵa túsedi.

Infraqurylymdyq ózgerister týraly aıtar bolsaq, keıingi 5 jylda Prezıdenttiń pármenimen 1 000 000-ǵa jýyq oqýshy ornyna arnalǵan 1000-nan asa mektep paıdalanýǵa berildi. Máselen, ótken oqý jylynda 137 myń oqýshy ornyna arnalǵan 165 mektep salynsa, bıyldyń ózinde 367 myń oqýshy ornyna arnalǵan 221 mektep qurylysy aıaqtaldy. Bul elimizdegi úshaýysymdy 106 mekteptiń sanyn bıyldyń ózinde 70 paıyzǵa tómendetýge múmkindik bermek.

Árbir oqýshynyń sapaly bilim alyp, jan-jaqty damýyna qolaıly jaǵdaı jasaý úshin Prezıdenttiń bastamasymen qolǵa alynǵan «Jaıly mektep» ulttyq mega jobasy aıasynda 461 myń oqýshyǵa arnalǵan 217 mektep qurylysy da qatar júrip jatyr. Bul óz kezeginde elimizdegi úshaýysymdy jáne oqýshy ornyna tapshylyǵy bar mektepterdiń máselesin túbegeıli sheshýge baǵyttalyp otyr. Jemqorlardan tárkilengen qarjydan qurylǵan Infraqurylymdy qoldaý qory esebinen 94 000 oqýshy ornyna arnalǵan 83 mektep paıdalanýǵa berildi. Jyl saıyn 300-ge jýyq mektep kúrdeli jóndeýden, al keıingi úsh jyldyń ishinde 3000-an asa mektep qaıta jańǵyrtylyp, zamanaýı qural-jabdyqtarmen, robottehnıka, IT, STEM pándik kabınettermen jasaqtalyp, oqýshylardyń qaýipsiz bilim alýyna múmkindik týǵyzyp otyrǵanyn basa atap ótken jón. Memlekettiń júıeli is-sharalarynyń nátıjesinde búginniń ózinde elimizde 3000 mektep bir aýysymda bilim beredi. Degenmen mektepterdiń ınfraqurylymyn retke keltirýge atqarylar jumystar áli de barshylyq. Atam qazaq jaqsylyqty alǵa ozdyryp, artymnan aldym bıik bolsyn demeýshi me edi.

Endigi meje – aldaǵy úsh jyldyń ishinde elimizdegi barlyq mekteptiń ınfraqurylymyn aýyl-qala dep qara­mastan, zamanaýı deńgeıge jetkizý. Qazir 1290 mektep zamanǵa saı jóndeýdi talap etedi. Onyń 900-i aýylda ornalasqan. Bul – memlekettiń búkil mek­tepti zamanaýı talaptar deńgeıine jetkizý, balalardyń sapaly bilimge qol­je­timdiligi men teń múmkindigin qamta­masyz etý baǵytynda atqa­rylyp jatqan jumystardyń bir kórinisi.

Bilim mekemelerin tolyqtaı qaýip­sizdik qurylǵylarymen jabdyqtaý, balabaqshaǵa baratyn muqtaj otba­synyń 100 myń baldyrǵanyn, 1 mln 700 myń bas­taýysh synyp oqýshysyn tegin ystyq tamaqpen qamtý da – osy bes jylda atqarylǵan jumystardyń nátıjesi.

Memleket basshysy: «HHI ǵasyr – ózgermeli álemdegi jasampaz urpaqtyń dáýiri. Jańa sıfrlyq damý kezeńinde qoǵamnyń ıgiligine qyzmet atqaratyn ulaǵatty urpaqty tárbıeleý ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrady» degen bolatyn. Qazirgi jahandaný jáne sıfrlandyrý dáýiri búgingi bilim alýshylardyń bilimi men biligin, dúnıetanymy men ustanymyn, qundylyqtary men quzyretterin qalyp­tastyrýǵa zor yqpalyn tıgizip otyrǵany belgili.

Jyl sanap emes, kún saıyn jańarǵan tehnologııalardyń damýy, eńbek nary­ǵynda jańa mamandyqtardyń paıda bolýy orta bilim salasyna zaman kóshine ilesý talaptaryn qoıyp otyr. Orta bilim júıesinde jasandy ıntellekt múm­kindikterin paıdalaný baǵytynda jumystar qolǵa alyndy. Osy oraıda elimizdegi bilim mekemeleriniń qyzmetin tolyq avtomattandyrý jumysy qar­­­­qyndap, «Smart oqý-aǵartý» júıesi qolǵa alynyp jatyr. Pedagogterdiń kásibı deń­geıin ádil ári ashyq baǵalaý maqsatynda jáne biliktiligin úzdiksiz damytýdyń avtomattandyrylǵan ulttyq platformasy iske qosylmaq. Internettiń sapasy eki jyldyń ishinde 19-dan 89 paıyzǵa kóterildi.

Tehnıkalyq múmkindikteri joq shal­ǵaı­­daǵy aýyl mektepterine Starlink spýt­nıgi ornatylyp, ınternet jyldamdy­ǵy­nyń ortasha kórsetkishi 8 mgb-dan 75 mgb-ǵa artty. Oqýlyqtar tolyqtaı sıfrlyq formatqa kóshirilip, bilim alýshylardyń jekelegen pánder bo­ıynsha sıfrlyq oqý materıaldaryna 11 platformada qoljetimdiligi qamtamasyz etildi. Áleýmettik jaǵynan osal otbasylardan shyqqan balalarǵa arnalǵan «Sıfrlyq muǵalim» jobasy iske qosyldy.

Búgingi orta bilim salasyna tereń bilimdi ǵana emes, fýnksıonaldyq saýattylyǵy joǵary, ulttyq qundy­lyqtarǵa tereń boılaǵan, túıindi jáne pándik quzyretteri ornyqty qalyptasqan, eńbek naryǵynda básekege qabiletti mektep túlekterin qanattandyrý mıssııa­sy júktelgen. Iаǵnı jastar boıyna zamanaýı talaptarǵa saı mańyzdy quzyrettilikter, synı oılaý, kreatıvtilik, pragmatıkalyq jáne jasampazdyq sııaqty qabiletterdi darytý maqsaty tur.

Daryndy balalardy yntalandyrý maqsatynda memleket alǵash ret álemdegi eń úzdik jeti olımpıadanyń jeńimpazdaryna qarjylaı syıaqy taǵaıyndady. Osyǵan oraı, halyqaralyq olımpıadalardyń júldegerlerine eki jyl qatarynan 1500, 1000, 500 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde syıaqy berilip keledi. Nátıje de kóp kúttirgen joq. Máselen, bıyl halyqaralyq olım­pıa­daǵa qatysqan oqýshylardyń árbir ekinshisi júldeli orynmen oralyp, el qorjynyna 58 altyn medal qosty. Halyqaralyq hımııa olımpıadasy men robottehnıkadan eń bedeldi «First Global Challenge» jarystarynan 190 qatysýshy eldiń arasynan oza shaýyp, qatarynan úsh jyl birinshi oryn ıelenip, bizdiń oqýshylar eki olımpıadada álemniń úsh dúrkin chempıony atandy. Bul nátıje álem arenasyndaǵy bizdiń jastardyń zııatkerlik bıik deńgeıin baıqatty.

Bıylǵy úlken jetistigimiz – bıologııa­dan oqýshylar arasyndaǵy eń bedeldi 35 jyldyq tarıhy bar halyqaralyq olım­pıadanyń (IBO-2024) tuńǵysh ret Astanada ótti.

Bul olımpıadaǵa 81 elden 305 oqýshy, 275 ǵalym qatysyp, olar ózara 150-ge jýyq júldeni sarapqa saldy. Bul – Qazaq eliniń bıik bedelin tanytatyn kórsetkish. Qazaqstan komandasynan qatysqan 4 oqýshy da 100 paıyzdyq eseppen qola medalǵa qol jetkizdi.

«Aýyl mektepteriniń respýblıkalyq pán olımpıadasy» bıyl ekinshi ret ótip jatyr. Bul respýblıkalyq bilim jarysyna aýyldan qatysatyn úmitkerler ishindegi jeńimpazdar sanynyń 10 esege artýyna yqpal etip, aýyl mektepterindegi talantty jastarǵa jol ashyp otyr. Mundaı is aýyl balasyn qanattandyryp qana qoımaıdy, olardyń kindik qany tamǵan jerdi tanytýǵa, elin saqtaýǵa degen ynta-yqylastaryn oıatary anyq.

Joǵaryda atalǵan is-sharalardyń qo­maqty qarjysyz sheshilmeıtini bel­gili. Keıingi bes jylda bilim salasyna bólingen qarjy kóleminiń 2,7 esege, ıaǵnı 1,9 trıllıonnan 5 trıllıon teńgege artqanyn, al ınvestısııanyń 6 esege óskenin kórýge bolady. Degenmen memleket bólgen qarjyny tókpeı-shashpaı utymdy jaratý asa mańyzdy. Osyǵan oraı, bilim berý isine bólingen qarjyny talan-tarajǵa salýdyń jolyn kesý úshin Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigimen birlesip «Jol kartasyn» qabyldaǵan edik. Sonyń nátıjesinde jónsiz jumsalǵan 15 mıllıard teńge memleket qazynasyna qaıtaryldy. О́z múddesin oılaǵandar tıisti jazasyn aldy. Bul jóninde jurtshylyq habardar.

Memleket basshysy Ulttyq qu­ryltaıdyń «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda sóı­­legen sózinde urpaq tárbıesine basa mán bergen edi. О́skeleń urpaqtyń boıynan otanshyldyq, adamgershilik, bilim­pazdyq, naǵyz maman bolý, únemshil­dik, eńbekqorlyq, el men jerge jana­shyrlyq sııaqty asyl qasıetterdi qalyp­tastyrýdyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótken-di.

Al bıylǵy Quryltaı otyrysynyń mazmuny «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat – Ozyq oıly ult» degen úshtaǵan uǵym arqyly sıpattalǵany belgili. Atalǵan úshtaǵan – mańyzdy ıns­tıtýsıonaldyq ózgerister ǵana emes, qoǵamdyq kózqarastar men bilim modelderin jańǵyrtýdyń baǵdary.

Osyǵan oraı, Oqý-aǵartý mınıstrligi «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasyn ázirledi. Baǵdarlama sheńberinde mek­teptegi tárbıe jumysyn júıeli jos­parlaý úshin keshendi jumys jospary jáne memlekettik organdarmen birlesken jumys jospary bekitildi. «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy jas­tardy tár­bıeleý isindegi «Adal azamat» ıdeıasymen tereń tamyrlas. Bul baǵdarlama balalar men jastardyń boıyna ádildik pen jaýapkershilik, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq pen jańashyldyq qundylyqtaryn darytý arqyly adal eńbek pen qoǵam ıgiligin aldyńǵy orynǵa qoıatyn, adal, ádiletti azamattardy tárbıeleý baǵytyn ustanady. Al «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasy árbir azamatqa ózin-ózi júzege asyrýǵa, tabysqa jetýge birdeı múmkindik beretin qoǵam qurý maqsatyn kózdeıdi. Baǵdarlamadaǵy «Ozyq oıly ult» ıdeıa­sy balalar men jastardyń bo­­­­ıynda bilimge qushtarlyq, shyǵarmashylyq jáne ınnovasııalyq oılaý, kásibı damý, birlik pen yntymaq qundylyqtaryn damytý arqyly ózgeristerge beıimdelip, ınnovasııalyq tehnologııalardy utymdy qoldanatyn ultty qalyptastyrýǵa baǵyt­talady. Jalpy, atalǵan tárbıe baǵ­dar­lamasynyń basty ózegi – árbir azamatty óziniń mańyzdylyǵyn, jaýap­ker­shiligin jáne ortaq iske qosqan úlesin sezinetin ádiletti, damyǵan jáne ınnovasııalyq qoǵam qurýǵa baǵyttaý.

«Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy sheńberinde mektepishilik is-sharalardyń sany qysqaryp, 77 naqty qadam retinde naqtylandy. Baǵdarlama aıasynda 6 áleýmettik joba, 5 aldyn alý sharasy jáne qaýip­siz­dik sabaqtary júzege asyrylady. Bul baǵdarlama ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý bilim salasynyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi men mindeti ekenin aıqyndaıdy. Baǵ­dar­lama aıasynda memlekettik quzyrly organdardyń bilim uıymdarymen bir­lesken jumystary, atap aıtqanda «Býl­lıngten qorǵan», «Qaýipsiz qoǵam», «Qo­ǵam­dyq múlikti qorǵa», «О́mirge salamatty qadam», «Sıfrlyq álemde qaýipsiz qadam» sııaqty aldyn alý sharalary men qaýip­siz­dik sabaqtary josparlandy.

Bala tárbıesi otbasynan bastaý alyp, mektepte jalǵasady. Sondyqtan da «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy aıasynda otbasy men mektep yntymaqtastyǵyn nyǵaıtyp, bala tárbıesindegi qıyndyq­tardy ata-ana, pedagogter birlesip sheshý úshin «Ata-analardy pedagogıkalyq qoldaý» ortalyqtary ashylyp, barlyq bilim uıymy janynda jumys isteıdi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, atalǵan joba bala tárbıesinde birlesip áreket etip, urpaq tárbıesin júıeli jolǵa qoıýdy kózdeıdi. Nátı­jesinde, ata-analar pedagogtermen bir­lesip, bala tárbıesin kúsheıtti, olar­dyń mektepishilik is-sharalarǵa belsene qatysýy bir jyldyń ishinde 40 paıyzdan 60 paıyzǵa ósti.

Dana halqymyz «Bilim men tárbıe  egiz» dep beker aıtpasa kerek. Anany ardaqtaý, úlkendi qurmetteý, tatýlyq pen meıirimdilik qýatty el bolýymyzdyń alǵysharttarynyń biri dese de bolady. Ata-babamyzdyń asyl armany – táýelsiz el bolý, ádiletti qoǵam ornatý jáne tatý-tátti, baqytty ǵumyr keshý. Demek bizdiń qazirgi qoǵamdaǵy barshamyzǵa ortaq jáne bárimiz úshin qasterli maqsatymyz – tereń bilim men sanaly tárbıege ýyzynan qanyp ósken ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý ekenin daýsyz.

Tárbıe bilimmen ushtas ekeni belgili. Al bilim negizi álimsaqtan kitapta jatqany anyq. Prezıdenttiń tap­syrmasyna sáıkes «Mektep balalar kitaphanasy» jobasy bekitildi. Balalarǵa arnalǵan, kezinde jaryq kórip, keıin qaıta basylmaǵan qazaq ádebıetiniń aıtýly ókilderi men klassıkteriniń kitaptaryn, álem ádebıetinen aýdarylǵan dúnıelerdi qaıta súzgiden ótkizdik. 1700 ataý anyqtalyp, tizim úsh mınıstrlik, ıaǵnı Oqý-aǵartý, Ǵylym jáne joǵary bilim, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteri arqyly bekitildi.

Halyqaralyq reıtıng kórsetkishteri boıynsha  elimizdiń shyǵar bıigi de jaqsara bastaǵanyn atap ótken jón. Máselen, EYDU-ǵa múshe elder arasynda ótetin PISA kórsetkishteri boıynsha elimiz matematıka men jaratylystaný pánderinen 50 úzdik memleket qataryna kirdi. Al «legatum Prosperity Index» 2023 jylǵy kórsetkishi boıynsha «Bilim» salasy 13-satyǵa joǵary kóterilgen.

Oqý-aǵartý mınıstrligin bolashaq urpaqty qalyptastyrýshy desek bolar. Sebebi ózge salalar is nátıjesin bir kúnde, ne qysqa ýaqyt ishinde kóre alsa, oqý-aǵartý – araǵa jyldar salyp baryp jemisin beretin sala. Aqyl-oıdyń nátıjesin, ǵylym jańalyǵy sekildi on bir jyldan keıin, bilim ordasy túlekteri qanattanǵan kezde ǵana kóremiz. Jetistik jemisi degenimiz osy bolar.

Desek te, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı qoldaýymen bes jylda qol jetkizgen tabystarymyz – alda mejelengen maqsattarǵa sózsiz qol jetkizetinimizdiń naqty dáleli, aıqyn kórinisi.

Ǵanı BEISEMBAEV,

Oqý-aǵartý mınıstri