Bıler murasy nemese tulǵatanýdaǵy túıtkilder

О́zbekstandaǵy elshi bolyp qyzmet atqarǵan jylda­ry Tóle bı men Áıteke bı­diń kesenelerin qalpyna keltirýmen aınalysqan Zaýytbek Turysbekov: «Tashkenttiń tórinde Qarlyǵash bı degen atpen eleýsiz qalǵan Tóle bı babamyzdyń zıratyn HVII ǵasyrdyń kirpishimen kóterip, basyna arnaıy Irannan tas aldyrtyp, oǵan «Táńirim qazaqqa eldikti de, erlikti de, danalyqty da bergen» dep jazdyrdyq. Qazaqtyń jeti azamaty Naýaı oblysy Nurata aýdanyndaǵy Oraz qajynyń urpaǵy Seıitqul áýlıe men Áıteke Báıbekulynyń úsh myń jyldyq qorymdaǵy zıratyna úlken kesene turǵyzdy. Bul – Buharanyń soltústik darbazasy. 1370 jyldan Ámir Temirdiń bas keńesshisi bolǵan Oraz qajydan bas­tap (1299-1385 jyldar) osy áýlettiń bes urpaǵy joǵary bılikke aralasty. Orazdyń urpaǵy Seıitqul áýlıeniń eki áıelinen Aqsha han, Jalańtós bahadúr týdy. Jarty ǵasyrǵa jýyq Samarqandty bılegen Jalańtós «Tillá qarı» men «Sherdor» medresesin saldyrdy, Áıteke bıdi jas­taıynan tárbıelep, onyń bılikke kelýine yqpal etti. Uly bılerimiz – Tóle bı men Qazybek bı 90-nan asyp ómirden ótse, Áıteke bıdiń keıingi taǵdyry belgisiz. Tarıhshylar osy máseleni dáıekti túrde zertteý kerek», dedi. Ol Túrkistanda úsh bıdiń eskertkishin turǵyzý, О́zbekstandaǵy Áıteke men Tóle bı, Reseıdegi Jáńgir han, Bókeı, Qurmanǵazy kesenelerin Qazaqstan memleketiniń qorǵaýyna alý qajet degen usynys bildirdi.

Úsh bıdiń ómirderekteri naqtylanýy qajet

Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın Áıteke bıdiń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary naqtylanbaǵanyna nazar aýdardy. Bir derekte bıdi 1644 jyly dúnıege keldi dese, basqa zertteýshiler 1666, 1682, 1683 jyldarǵa aparady. Dúnıeden ótken merzimi de túrlishe jazylyp júr: 1700, 1709, 1722, 1730, 1740-1750-diń arasy, 1766 jyl dep kete beredi. Jazýshy Ábish Kekilbaıuly bıdiń 1709 – 1722 jyldary dúnıe salǵanyn boljady. Oǵan Qojabergen jyraý murasyndaǵy «О́tken jyl Áıteke bı dúnıeden ótti, Kelgende elý alty jasqa ajal jetti» degen joldar negiz bolǵan. Alaıda sońǵy zertteýler «Elim-aıdyń» berirekte jazylǵanyn anyqtady. Antropolog Orazaq Smaǵul Áıteke bı zıratynan alynǵan bas súıektiń 70 jas­tan asqan adamdiki bolǵanyn dáleldedi», deıdi J.Ismýrzın. Áıteke bı týraly orys muraǵatyndaǵy ázirshe tabylǵan jalǵyz derek – 1803 jyly Orynbordan Buhara handyǵyna sapar shekken porýchık Iаkov Gaverdovskııdiń jazbasy. 1804 jyly jaryqqa shyqqan birinshi jýrnalda ol Táýkeniń 1680-jyldary bılikke kelgenin jaza otyryp, handyqtyń úsh bıi Tóle, Qazybek, Áıtekeni «aqsaqaldar» dep kórsetken. Osy jýrnalda Áıtekeni «Atyqa» dep jazǵan. Qazaq handyǵynyń ıdeologııalyq tuǵyryn bekemdegen úsh bı 1680-jyldary aqsaqaldyq jasqa kelgen joq, ári ketse 30-40 jasta. Omby arhıvinen tabylǵan qujattar Qazybek bıdiń 1667 jyly dúnıege kelip, 1763 jyly kóktemde 96 jasynda dúnıeden ozǵanyn aıǵaqtaıdy. Al qytaıtanýshy Klara Hafızovanyń derekteri boıynsha Tóle bı 1675 jyly dúnıege kelip, 1758 jyldary ómirden ozǵan bolýy múmkin. 1758 jyly qytaı elshilerimen kezdese otyryp, Tóle bı óziniń 83 jasqa kelgenin aıtady. Sonda Tóle bı Qazybek bıden 7-8 jas kishi. 1733–1734 jyldardaǵy muraǵat qujattarynda Tóle Uly júzdiń bıi retinde Qoıaıdar bıden keıin tur.

Máskeýdegi Reseı ımperııasy syrt­qy saıasat arhıviniń 122-qoryndaǵy «qyrǵyz-qaısaqtar» bóliminde Áıteke bıdiń qoly qoıylyp, móri basylǵan jalǵyz qujat bar. Bul – Syrtqy ister kolle­gııasynyń tilmashy Tevkelevke 1731 jyly Kishi júzdiń 28 starshın – rýbasylary jazǵan hattyń túpnusqasy. Eski shaǵataı jazýyndaǵy qujatta 28 starshın «Quran óptim, ant ettim», dep rý tańbasyn basady. Sáńkibaı bı, shóme­keıden Kedeı bı, Ájibaı bı, tamadan Eset, tabynnan Bókenbaı batyr qol qoıǵan. Arasynda «alshyn tórtqara rýynyń aq ákesi, Quran óptim, ant ettim, men Áıteke bı tańbalyq saldym» degen Áıteke bıdiń tańbasy tur. Jánibek Ismýrzın kóne qazaq jazýyndaǵy osy qujatqa qarap, 1731 jyly Áıteke bıdiń ómirde bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. 1731 jyldyń sońynda Sámeke han bastaǵan Orta júzdiń 25 rýbasy ant berdi. Munda Sámeke (Shahmuhammed) babasy Shyǵaı­dan bastap, Esim, salqam Jáńgir, Táýke han­dy jaza otyryp, sońynda ózi men inisi Ábil­mámbetti (Ábýmuhammed), Baraq sultandy qosady. Osy qujatta «arǵyn qarakesek rýy­nyń aq ákesi Quran óptim, ant ettim. Men Qazybek bı tańbamdy saldym» dep Qazy­bek bı de mórin basqan. 1732 jyldyń kúzinde Uly júzdiń bıleri de Reseı ımperııasyna hat joldaıdy. Kóne qazaq jazý­yndaǵy aýdarmasy: «Jyraq jerden ja­rqyn kóńilmen Uly júzdiń qyrǵyz-qaısaq bıleri aq han ulyq padıshahyna bas saldyq. Oń qol qoıyp Aıdar bı men Tóle bı bas saldy jáne Sataı batyr men Hankeldi batyr bas saldy. Bólek batyr bas saldy. Bólek batyr ózi elshi bolyp, qara qalmaq tóresi hońtaıshy Qaldan Sheren­ge ketti. Qalǵan sózdi Aralbaıdan sura­sańdar. Elshi bolyp Ryskeldi bara jatyr» dep aıaqtaıdy. Aralbaı men Ryskeldini patsha sara­ıyna jibergen elshiler.

Áıteke bıdiń urpaqtary

Áıteke bıdiń balalary – О́tebas, Qosybaı, Jaltyr. О́tebastan Botpaı, Shymyr. Qosybaıdan Qarakóbek, Eskene taraıdy. 1748 jyly tilmash Gýlıaevtiń habaryna qaraǵanda, Ábilqaıyr han óltirilgennen keıingi han saılaýynda Áıteke bıdiń balalary Qosybaı men Jaltyr Batyr sultandy qolda­ǵan. Orynbor general-gýbernatory Neplıýevtiń jibergen adamy S.Ábdirazaqov 1748 jyldyń kúzinde Batyr sultandy han kóterý sharasyna Áıteke bıdiń balalary Qosybaı men Jaltyrdyń qatysqanyn jazǵan. «Máskeýdegi kóne aktiler muraǵatyndaǵy 1889 jyly 15 jeltoq­sanda tapsyrylǵan qujatta Kishi júzdegi О́tebas bı, Qosybaı bı, Jaltyr, Eskene, Qarakóbek, Ormannyń Qaıyp hanǵa qaraǵandary kórsetilgen. Bular – Áıtekeniń balalary. Osy jyl­dar­daǵy álim rýynyń bıi – О́tebas Áıte­keuly bolsa, odan keıin Áıteke bıdiń nemeresi Qarakóbek Qosybaıuly saı­lan­ǵan. 1794 jylǵy qujattarda starshyn Janys О́tebasuly dep jazylǵan. Soǵan qaraǵanda 1794 jyly О́tebas bı ómir­den ótip, ornyna Janys bı saılana­dy. О́tebas bıdiń zıraty Aral aýd­a­nyn­daǵy Qosym qoja qorymynda. Janynda jaqaıym Sartaı batyr, kereıt Qosym qoja jerlengen», deıdi Jánibek Ismýrzın.

Bıler – halyqtan shyqqan talant

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnınversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Samat О́te­nııa­zovtyń aıtýynsha, bıler ınstıtýty tek qazaq jerinde jáne qazaq handyǵy qu­ramynda bolǵan qaraqalpaq pen qyr­ǵyzda ǵana ishinara kezdesedi. «Qazaq bıleri halyqtyń arasynan jaryp shyqqan has talanttar edi. Egerde, han bıliktiń ushar basyndaǵy aq suńqar bolsa, onyń tuǵyryn qazaq bıleri ustap turdy. Ol zamanda hannyń bıligi shekteýli boldy. Bıler zań shyǵardy, mem­lekettiń ishki-syrtqy saıasatyn júr­gizdi, hanǵa qarjy taýyp berdi, ár rýdan ásker jasaqtady. Alaıda HVIII ǵasyrdyń oqıǵalarynda Áıtekeniń esimi esh jerde kezdespeıdi. Munyń syry nede? Osy jaǵdaı shetelderdegi arhıv qujattaryn tereń zertteýge suranyp tur», deıdi ol.

Bashqurtstan Ulttyq ǵylym aka­demııa­sy strategııalyq zertteýler ıns­tıtý­tynyń qyzmetkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zakarıanov IH ǵasyrda Aral teńiziniń jaǵalaýynda, qımaq-qarluq áskerinen jeńilgen oǵyzdar Oral taýy bo­ıyna qonys tepse, qalǵan bóligi H ǵasyrda qazaq halqynyń quramyna kirgenin aıtty. Qazaq pen bashqurtqa Alpamys batyr, Kóroǵly, Er Tarǵyn, Edıgaı, Oraq-Mamaı, Kókshe batyr, Shora batyr, Er Qoshaı batyrlar jyry men «Láıli-Májnún», «Boz jigit», «Júsip-Zylıha», «Tahır-Zýhra» ǵashyqtyq dastandary, Sypyra, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Shalkıiz, Buhar jyraý da ortaq. Alaıda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» eposy bashqurttyń tek tabyn rýynda ǵana saqtalǵan. Tabyndar Ońtústik Oralda IH ǵasyrda paıda bol­dy. Berirekke deıin qazaqtar Oral boıyna, al bashqurttar Jaıyqtan beri ótip, jyr aıtysyna kelip júrdi. Kindik Azııa men Úndistanǵa kóz tikken Reseı ımperııasy Oral boıyna metallýrgııa zaýyttaryn sala bastaǵanda, eki ǵasyrǵa sozylǵan kóterilis bastaldy. Úkimettiń qýdalaýynan qashqandar qazaq dalasyna barǵanda, Ábilqaıyr han panalatty. Máselen, Qarasaqal batyr 1735–1740 jyldary kóterilisten soń qazaq dalasynan 19 jyl boıy pana tapty. Ol qazaq jerinde jerlendi», deıdi zertteýshi.

Hıýa mýzeı qoryǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dılmýrod Babodjanov Beket atanyń kóne Úrgenish medresesindegi ustazy Saıd Muhammad Baqyrjan sopy, Syrym, Isataı batyrlardyń Hıýa handyǵymen baılanysy týraly derektermen bólisti. Al Atyraý oblysyndaǵy Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ábilseıit Muhtar Áıteke bıdiń 1731 jyldan keıin de el arasynda bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Ol bıdiń qyzmetine qatysty О́zbekstan muraǵatynda saqta­lýy múmkin qujattar qolymyzǵa tımeı jatyr dep túıindedi. Eýropadaǵy qa­zaq dıasporasynyń ókili, Danııanyń Bel­lýnn qalasynyń turǵyny Aqbar Aıýbeı qajy Eýropada aýǵan qazaqtary týraly birneshe kitap shyqqanyn aıtty. Sonyń eń alǵashqysy 1825–1832 jylda­ry Anglııa saıahatshylarynyń jazbalary. «Qazirgi aýǵan jerinde turyp jat­qan qazaqtar Joshy zamanynda bardy. Odan keıin Qazaq handyǵy tusynda barǵan qazaqtardyń sany búginde 35-40 myńǵa jýyq. Eń sońǵysy 1930 jyldary barǵan bizdiń atalarymyz. Olardyń kóbi 1990 jyldary elge oralyp, Almaty, Shymkent, Túrkistanǵa qonystandy. Qazirgi ýaqytta 1 332 otbasy (8 159 jan) atame­ken­ge kóship barýǵa daıynbyz dep sta­tıs­tıkaǵa esebin berip otyr. Bular­dyń arasynda on jasqa deıingi 2 300 bala bar. Olardyń ata-anasy balalaryn Qazaqstanǵa jetkizýge óte múddeli. Qa­zaq bıligi osy usynysty nazarǵa alsa» dep aýǵan qazaqtarynyń tilegin jetkizdi. Jıyn sońynda fılosofııa ǵylym­dary­nyń doktory Altaı Taıjanov irgeli bas­qo­sýda qazaq bıler ınstıtýtynyń róli, Syrym men Isataı batyrlardyń, Beket áýlıe­niń Hıýa handyǵymen baılanysy týraly mazmundy baıandamalar zamanaýı túrki áleminiń baılanysyna úles qosady degen oıyn jetkizdi. Fılosof ǵalym ár kezeńde qoǵamda úlken ról at­qar­­ǵan tulǵalardyń qyzmetin jan-jaqty qaras­­­­­­­ty­­rýda, tulǵatanýǵa qatysty zert­teý­­lerde derektanýshylar, saıasattaný­shy­lar men fılosof ǵalymdardyń tujy­rym­dary óte mańyzdy ekenin atap ótti.

 Aqtóbe oblysy