Ult bolashaǵyn urpaq úılesimi anyqtaıdy

«Eıdjızm» uǵymyn alǵash 1969 jyly engizgen AQSh-ta adamnyń qar­taıýyn zertteıtin ulttyq ınstıtý­ty­nyń dırektory Robert Nıl Batler: «Eıdjızm – adamdy nemese bir top ókilderin jasyna qaraı alalaý (dıskrımınasııa) nemese olar týraly jaǵym­syz stereotıp kózqarasta bolý», degen anyqtama beripti. Ondaı adam jeterlik. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń zertteýine sensek, jer betinde árbir ekinshi adam eıdjızm kózqarasyn ustanady eken.

Áýelde bul termın tek egde jas­ta­ǵylarǵa qatysty aıtylypty. О́ıt­keni egde kisiler kárilik demensııasy, eskishil kózqarasy, psıhıkalyq, áleý­mettik erekshelegine qaraı dıskrımı­nasııaǵa ushyraıdy. Tipti kezinde Batys qoǵamynda eıdjızm túıindi túıtkildiń birine aınalǵan. Halyqaralyq uıym­dardyń zertteýi bul máseleniń áli kúnge deıin jahandyq deńgeıde ózekti ekenin alǵa tartady. Máselen, BUU-nyń 2020, 2021 jyldaǵy baıandamalarynda eıdjızm taqyryby talqyǵa túsedi. BUU-nyń táýelsiz sarapshysy Klaýdııa Maler 2020 jylǵy qart kisilerge qatysty baıandamasynda egde adamdardyń eıdjızmge kóp ushy­raǵanyn aıtady. Sarapshynyń sózine qaraǵanda, pandemııa kezinde qoǵam egde jastaǵylardy «aýyr júk» retinde kóre bastaǵan, olarǵa medı­sınalyq-áleýmettik kómek du­rys berilmegen. Al 2021 jyly jarııa­lanǵan baıandama avtorlary bul úrdistiń áli de bar ekenin anyqtaǵan. Olar áleýmettik jaǵdaıy tómen elderde qart adamdar jasyna qaraı jıi alalanatynyn málimdegen.

Psıholog Baljan Qanapııaevanyń aıtýynsha, eıdjızmniń túrleri kóp, biraq adamdar ony ómirlik tár­bıesine, ósken ortasyna, salt-dástúrine baılanysty baıqamaıdy.

– Batlerdiń zertteýine súıenip aıtsaq, eıdjızmniń tórt túri bar: birinshi, djeınızm – egde jastaǵy­lardy alalaý. Mysaly, úlken kisiler kóbine jumysqa ornalasqanda qıyn­dyqqa tap bolady. Buǵan qosa qoǵamda medısına kómegi kezinde de djeınızm belgileri baıqalady. «Organızmi eskirdi, aýrý emes, qarttyq qoı» degen sııaqty sal­ǵyrt­tyqqa salady. Ekinshi, edaltızm – jastardy alalaý. Bul «jastar kishi bolǵandyqtan, úlkenderge jol berýi kerek» degen ıdeıany mindetteıdi. Úshin­shi, Iývenal eıdjızm – kámelet jasyna tolmaǵandardy alalaý. Buǵan kóbine balalar men jasóspirimderdiń pikirin elemeý, oıymen sanaspaý nemese olardy jeke tulǵa retinde tanýǵa,  óz betinshe sheshim qabyldaýǵa múmkindik bermeý jatady. Tórtinshi, hronosentrızm –  urpaqtar arasyndaǵy kemsitý, keıingi býynǵa kóńili tolmaý. Iаǵnı «oı biz kezinde ot edik, qazirgi jas­tar oqymaıdy, bilimsiz, áljýaz» degen se­kil­di aǵa býynnyń ózinen keıingi­lerdi kústanalaýy jatady, – deıdi maman.

Shyntýaıtyna kelsek, sarapshy­nyń bul aıtylǵan sóziniń ishinde bárimiz júrmiz. Jaýyrdy jaba toqyp qaıtemiz, osy nárseniń bári bizdiń qoǵamda órship turǵany belgili. Bir qaraǵanda bul eleý­sizdeý, asa zııansyz qubylys sııaqty kórinýi múmkin. Alaıda onyń saldary salmaqty.

Sarapshynyń aıtýynsha, adamnyń eıdjızmge áýes bolýynyń negizgi sebepteri – ishki psıhologııasy, áleý­mettik, saıası jaǵdaılar, nasıhat áser etedi. Degenmen ol eıdjızm beısanaly túrde júretinin eskergen jón deıdi. Adamnyń ishki qorqynyshy ony eıdjızmge ıtermeleýi múmkin. My­saly, úlkender «Qazirgi jastar esh­teńe bilmeıdi, oqymaǵan» dep jata­dy. Onyń bulaı aıtýyna ishki qyzǵa­nyshy áser etýi múmkin, sebebi jas­tar onyń ornyn tartyp alýy yqtı­mal. Ekinshiden, jastar oıyn ashyq aıtady, úlkender búgejekteıdi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, eıdjızm adam densaýlyǵy men ál-aýqatyna zııan: adamnyń psıhologııalyq saý­lyǵy nasharlaıdy, qoǵamnan oqshaý­lanady, jalǵyzsyraıdy, qarjy qaýipsizdigi tómendeıdi, ómir sapasy nasharlaıdy, merziminen erte bolatyn ólim-jitim sany artady. Uıymnyń statıstıkasyna sensek, dúnıe júzindegi depressııaǵa qatysty 6,3 mıllıon jaǵdaı eıdjızmmen baılanysty eken. Eıdjızm jynys, násil, múgedektik sııaqty basqa da stereotıptermen birikkende, jaǵdaı odan ári ýshyǵa túspek.

Máselen, álemde 10 mıllıonnan astam fobııa bar eken. Sonyń biri – gerantrofobııa, ıaǵnı qartaıýdan qorqý. Qarttyqtan úreılenetinder kúızeliske erte ushyraıdy. Al júıke juqaryp, tán men jannyń jaralanýynan keletin kesel bárimizge málim. Oǵan áser etetin nárse shaý tart­qan adamdardy qoǵamnan kúresinge ıterý sekildi áreketter ekenin mo­ıyn­daýymyz kerek. Mundaı merez bizdiń qoǵamda da jıi ushyrasatynyn jazýshy, jýrnalıst Sharhan Qazyǵul tarqatyp aıtyp berdi.

– Bizdiń qoǵam – jer betindegi eń qyzyq qoǵam. Alpys jastan as­qan adamdardy syılaıdy. Biraq óti­rik syılaıdy. Avtobýsta oryn berýi múmkin. Degenmen seni kúniń bitip bara jatqan adam retinde sanaıty­nyn kózinen oqyp turasyń. Jalpy, qoǵamda adamdardy jasyna qaraı bólý qaǵıdaty mindetti túrde dıskrımınasııaǵa alyp keledi. Bul – árıne, eıdjızmniń naq ózi. Qazir kóptegen baılyq, barlyq, bılikke semirgen jigitter jaqtyrmaǵan jasy ulǵaıǵan adamyn «osy bir shal da ábden sharshatyp bitti» dep qaǵy­typ sóıleıtin boldy. Aıtary joq, álimsaqtan úlkendi syılaıtyn ulttyń salt-sanasy suıylyp bara jatqany osyndaıda anyq kórinedi. О́tkende taksıde ketip bara jatyp júrgizýshi jas jigitpen sózge kelip qaldym. О́zimshe jol siltep edim. Túsingisi kelmedi. Ákireńdep shyǵa keldi. Abaılamaı: «oıbaı-aý, qaraǵym-aý, men ákeńdeı adammyn ǵoı» dep qalyp edim, «Sen – meniń ákem emessiń, ákemde sharýańyz bolmasyn» dep qaq mańdaıymnan bir-aq qonjıtty. Osyndaı kishigirim eıdjızmniń elementteri bizde óte kóp. Onyń bárin tizip jatqym kelmeıdi. Jalpy, óz basym jastar­ǵa jasymdy buldaǵandy jaqsy kór­meı­min. Bir ret baıqaýsyzda aýzymnan shyǵyp ketkende estigenim anaý. Sondyqtan da eıdjızmniń elementterin biz­diń qoǵamǵa eksporttap otyrǵan – adamdardyń egoızmi. Altýrızmniń aýyly áli alys sııaqty, – deıdi jazýshy.

Qalamgerdiń aıtysyna qaraǵanda, qazir qoǵamda urpaqtar sabaqtastyǵy joǵalyp barady.

– Qazaqta eldiń bári atam zamannan aıtyp otyratyn sóz tirkesi bar: «О́z balańdy óskenshe, nemereńdi ólgenshe baǵasyń». Osy qaǵıdattaı kórinetin maqaldy endi ózgertetin ýaqyt týdy: «О́z balańdy óskenshe, nemereńdi óngenshe, shóbereńdi ólgenshe baǵasyń». Bir adamnyń uzaq ómir súrgeninen eshteńe ózger­meıdi. Al jalpy ult uzaq ómir súrýge qulshynsa, onyń paıdasy ushan-teńiz. Aldyńǵy tolqyn aǵa­lar­dyń kóp bolýy keıingi tol­qyn ini­ler­ge – mol tájirıbe. Ult bola­shaǵy eń aldymen urpaqtar tájirıbesimen ólshenedi. Sapaly urpaq sabaqtastyǵy tórt urpaq bir­deı ómir súrgende qalyptasady. Son­dyq­tan da tórt urpaqtyń birge tatý turýynyń eń bas­ty alǵysharty – urpaqtar egoızminen arylý. Eń aldyńǵy urpaq ókilderi abyzǵa aınalsyn. Eń bolmasa, aýyldyń aqsaqaly ne tútini túzý shyǵyp turǵan úıdiń qarııasy bolýǵa qulshynsyn. El aǵalary erteńimizdi tereńnen qoparatyn oıshyl aqylshymyz bolyp, aman júrsin. Jas jigitterimiz jarqyldap júrip taý qoparsyn. Baldyrǵandarymyz aldyńǵy úsh urpaqtyń alaqanyn birdeı sezinip óssin. Sol kezde biz eıdjızmdi jeńip shyǵamyz, – deıdi jazýshy.

Árıne, paradoksaldi oılaýdyń sheberi Sharhan ustazymyzdan bul jóninde asyryp birdeńe aıtý qıyn. О́ıtkeni ol máseleniń sheshimi ulttyq túsiniktegi urpaqtar sabaqtastyǵy deıdi. Al órkenıetti turǵyda munyń zańdy jaǵyn da qarastyrý artyq bol­mas pa eken deımiz. О́ıtkeni keı elderde eıdjızmmen kúresýde quqyqtyq shara qoldanýdy qolǵa alǵan elder de bar. Mysaly, AQSh-ta 1967 jyldan beri 40 jastan asqan adamdardy jumysqa alarda dıskrımınasııa jasaýǵa qatań tyıym salatyn zań bar. Al Nıderlandta adamdardy jasyna qaraı alalamaý maqsatynda vakansııalarǵa profılaktıkalyq tekserý júrgiziledi. Eýropalyq odaqta jumyspen qamtý kezinde teńdikke qatysty dırektıva bar. Tipti kórshimiz Reseıdiń Eńbek kodeksinde ult, násil, jynys sııaqty erekshelikpen qosa, jumysqa ornalasý kezinde jasty kemsitýge bolmaıtyny naqty jazyl­ǵan. Iаǵnı zańda jumys berýshi bos jumys orny týra­ly habarlandy­rýyn­da qandaı jastaǵy qyzmet­ker­di jumysqa alǵysy keletinin ja­zýǵa tyıym salynǵan.

Al bizde elimizdiń Ata zańynyń 14-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes, tegine, áleýmettik, laýazymyna, múlik jaǵ­daıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine baıla­nysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar da esh­kimdi alalaýǵa bolmaıdy. Demek qo­ǵam arasyndaǵy alalaýdyń bul túri de Konstıtýsııaǵa qaıshy áreket.

Qoryta aıtqanda, qazir qoǵamda jik-jikke bóliný, bir-birin alalaý sekildi el tutastyǵyna syna qaǵatyn qyrsyz áreket kóp. Onyń úlken-kishisi bolmasa kerek. Jasyna qaraı alalaý, ásirese úlkenge degen qurmettiń azaıýy – eldigimizge syn. О́ıtkeni ulttyń uzaq jasaýy urpaqtar sabaq­tas­tyǵymen baılanys­ty ekenin umytpaýǵa tıispiz.