Ár jetistik – sharýalar eńbeginiń jemisi

«Agrofest Turkistan – 2024»: Sala úzdikteri marapattaldy

Saıram aýdanynda bastapqyda úı janyndaǵy shaǵyn seh retinde ashylyp, sútten 5 túrli ónim shyǵaryp júrgen «Tayiba» sút óńdeý zaýyty búginde táýligine 100 tonnaǵa deıin sút óńdeı alatyn deńgeıge jetken. Kásiporyn ıesi sehty keńeıtip, jańa qural-jabdyqtarmen qamtyǵan. Jergilikti 50 adam jumyspen qamtylǵan kásiporynda sút ónimderiniń 10-12 túri shyǵarylyp keledi. О́ndiristegi barlyq qurylǵy men qural-jabdyq Reseı, Qytaı, Túrkııadan jetkizilgen. Shıkizat jergilikti sharýalar men fermerlerden, aýdan turǵyndarynan jınalady. Daıyn ónimdi ishki naryqqa ótkizedi.

«Globus plus» JShS kókónis óńdeýmen aınalysady. Kásiporyn kásipkerdiń jeke qarjysy men «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda keńeıtilgen. Joba quny – 500 mln teńge. Qýattylyǵy táýligine 20 tonna bolatyn óndiris ornynda 20-dan asa adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Kókónis pen jemis-jıdek konservileriniń túr-túrin shyǵarady. Shıkizat kórshiles elderden bólek, jergilikti sharýa qojalyqtary men aýdan turǵyndarynan jınalyp alynady. Daıyn ónimdi ishki naryqqa ótkizedi. Avtomattandyrylǵan júıeler men zamanaýı jabdyqtar ornatylǵan.

Aýdandaǵy kásiporyndardyń taǵy biri – «IýKZPT» zaýyty jylyna 20 myń tonna qubyr shyǵarady. Aýyldyq jerdegi 33 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Zaýyt elimizdegi sýmen jáne gazben jabdyqtaýǵa arnalǵan polıetılen qubyrlarynyń, sondaı-aq tehnologııalyq uńǵymalarǵa arnalǵan qaptama qubyrlarynyń iri óndirýshisi. О́ndiriste ǵylymı zertteý nátıjeleriniń eń mańyzdy jetistikteri qoldanylady. Munda dıametri 50 mıllımetrden 600 mıllımetrge deıingi PE-100 markaly polıetılen sý qubyrlary, dıametri 50-630 mıllımetr aralyǵyndaǵy PE-100 markaly polıetılen gaz qubyr­lary shyǵarylady. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy jáne iri ká­siporyndardyń qurylys jabdyqtary shy­ǵarylatyn «Kaspy group» JShS-nyń mashına jasaý jáne metall qurastyrý zaýytynda 60-tan asa adam jumys isteıdi.

Túrkistan oblysy men Shymkent qala­syn­da ornalasqan iri kásiporyndardyń tehnıkalyq qural-jabdyqtaryn óndirý jáne synǵan qural-jabdyqtardy qaıta jasaý isi qolǵa alynǵan. Mashına jasaý salasynda arpa, bıdaı, maqsary ónimderin tazalaıtyn qurylǵylar, jańbyrlatyp sýaratyn qondyrǵylar da shyǵarylyp jatyr. Zaýytta Japonııa men Germanııanyń apparattary qoldanylady. Eýropa elderi men Qytaıdan tokarlik, frezerlik stanoktar alynǵan. Mine, osyndaı jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin, salaǵa qajetti quraldar shyǵaratyn kásiporyndary kóp Saıram aýdany oblysta qaıta óńdeý salasyn damytýda kósh bastap, 13 damý kórsetkishi boıynsha alǵashqy orynǵa shyqty. Jalpy ónim kólemi 108,7 mlrd teńgeni qurap, naqty kólem ındeksi 129,8%-ǵa jetip, oblystyq kórsetkishtiń oryndalýyn qamtamasyz etken aýdan ákimdigi bıylǵy jıyn-terin qorytyndysy boıynsha 1-oryndy jeńip aldy. Bul týraly Túrkistan oblysynyń aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri kúnine oraı ótken «Agrofest Turkistan – 2024» saltanatty sharasynda aıtyldy. Is-shara barysynda turǵyndarǵa ala jazdaı rızyq-nesibesin jerden tergen óńir dıqandarynyń 3 000 tonnadan astam ónimi usynyldy. «Kerýen saraı» týrıstik kesheninde asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy men tehnıkalar kórmesi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeńkesi ótti.

Oblys ákimi Darhan Satybaldy kórme­lerdi aralap, «Turan sý» MKK, «Vete­rı­narlyq qyzmet» MKK-na ar­naıy tehnıkalar tabys etti. Aýyl sharýa­shy­­lyǵy ónimderi jármeńkesin aralap, qolóner sheberleriniń jumysymen, mal sharýashylyǵy kórmesimen tanysty. Eńbek adamdaryna qurmet kórsetken oblys ákimi aýyl sharýashylyǵy salasy ókilderin quttyqtady.

«Túrkistan oblysy agrarlyq salany damytýda elimizde jetekshi orynǵa turaqtady. Aýyl sharýashylyǵynda elimizdegi jalpy ónim kóleminiń 14%-y óndiriledi. Bıyl 9 aıda 747 mlrd teńgege jýyq ónim óndirildi. Memleket basshysy «Aýyl sharýashylyǵyn damytpaı, básekege qabiletti ekonomıka qurý múmkin emes» dep, salaǵa erekshe mán berip keledi. О́nimdilikti arttyrý jáne jańa tehnologııalardy endirý baǵytynda kórshiles О́zbekstan, Qytaı, Túrkııa, Aýstralııa memleketteriniń oń tájirıbesin engizýimiz qajet. Oblystyń tabıǵı-klımattyq qolaılylyǵy, jumys kúshi turǵysynda salany jan-jaqty damytýǵa mol múmkindik beredi. Zaman kóshinen qalmaı, órleý úshin aldymyzǵa aýqymdy josparlar túzip, bıik mejelerdi belgilep otyrmyz», dedi Darhan Satybaldy.

О́ńir basshysy bir top azamatty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Eńbek ardageri» medalimen, «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdigi» tósbelgisimen marapattady. Jıynda oblystyń agrarlyq salasynyń damýyna belsendi úles qosyp kele jatqan ozat agroqurylym basshylary men ókilderine de qurmet kórsetildi. Oblystyń agroónerkásiptik kesheninde damý kórsetkishterin oryndaýda alǵashqy úshtikke engen jáne negizgi kapıtalǵa ınves­tısııa tartýda ozat aýdan, qala ákimderi oblys ákiminiń dıplomymen marapattaldy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, 1-oryndy Saıram aýdany ıelense, 2-orynǵa Qazyǵurt aýdanynyń eńbekkerleri, 3-orynǵa Jetisaı aýdany laıyq dep tanyldy. Qazyǵurt aýdanynyń ákimi Ázızhan Ismaılovtyń aıtýynsha, aýdanǵa tartylatyn ınvestısııa kólemi jyl saıyn artyp keledi. 2025-2030 jyldar aralyǵynda quny 55,1 mlrd teńge bolatyn 45 jobany iske asyryp, 1 364 adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan. Aýdannyń ınvestısııalyq ahýalyn jaqsartý úshin, 35 gektar jer aýmaǵyna «Qazyǵurt» ındýstrıaldy aımaǵy qurylyp, kásipkerlerge jaǵdaı jasalyp otyr. Aldaǵy jyldary 26,4 mlrd teńgege 12 jobany júzege asyrý kózdelgen.

Sondaı-aq ónerkásip salasynda qubyr, gıdrotýrbına, keramıkalyq ónim, bur­ǵy­laý qondyrǵylaryn jasap shyǵa­ra­tyn, mal qaldyqtaryn óńdeý sekildi jańa jobalardy, aýyl sharýa­shylyǵy salasynda sút fermalary, mal soıý sehy jáne mal bordaqylaý alańy, balyq sharýashylyǵy, jylyjaı jobalaryn júzege asyrý, ónim saqtaý qoımasyn salý josparlanǵan.

Bul oraıda Turbat aýlynda 60 gektar jer aýmaǵyna «Turbat agroındýs­trıaldy aımaǵy qurylmaq. Atalǵan aımaqta 3,8 mlrd teńgege jylyjaılar boı kóterip, 416 adamdy jumyspen qamtý josparlanyp otyr. Jetisaı aýda­ny qaıta qurylǵaly 5 jylda jalpy óńirlik ónim kólemi 1,5 ese ósken. Bıyl jarty jylda 1,8 mlrd teńgege qurylys ju­mys­tary atqarylyp, negizgi kapıtalǵa 9,7 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Shaǵyn jáne orta bıznes sany 5 jylda 19 myń­nan asty. О́ndirilgen ónim kólemi – 126,5 mlrd teńge. Aýdanda erte egilgen baqsha ónimderi kórshiles elderge jáne elimizdiń basqa oblystaryna jetkizildi. 321 sharýa qojalyǵy 1 236 gektar jerden eki ret ónim alý jobasyn iske asyrdy. Eldi mekenderdi abattandyrý, turǵyndardy ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtý, joldardy jóndeý jumystary jal­ǵasyp, jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵ­daıdaǵy joldardyń úlesi bıyl 70%-ǵa jetkizilmek. Tur­ǵyn­dardy aýyzsýmen qamtý – 99,7%, elektr qýatymen qamtý deńgeıi 100% bolsa, tabı­ǵı gazben 27,6 myń abonent ıaǵnı 52,3%-y qam­tylǵan.

Oblysta maqta klasterin damytý, Aýstralııa tájirıbesi negizinde et klas­te­rin qurý, jibek sharýashylyǵyn damytý, sýbtropıkalyq jylyjaı sharýashylyǵyn ulǵaıtý, qaıta óńdeý salasynyń básekege qabilettiligin arttyrý kózdelgen. Aldaǵy 5 jylda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemin 2,2 ese arttyrý josparlanyp otyr. 80 myńǵa jýyq agroqurylym jumys isteıtin óńirde aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna tartylǵan ınvestısııalar 1,6 ese artyp, 148 mlrd teńgege jetti. Qaıta óńdeý kólemi 94 mlrd teńgeni qu­rady.

552 myń gektar sýarmaly jeri bar óńirdegi mańyzdy másele

Memleket basshysynyń sý únemdeıtin ozyq tehnologııany qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń gektarǵa deıin keńeıtýge qatysty tapsyrmasyn oryndaý aıasynda óńirde birqatar joba júzege asyrylǵan. 50 myń gektarǵa sý únemdeý tehnologııa­lary ornalastyryldy. Atalǵan tehnologııa óndirisin damytý maqsatynda jergilikti 3 kásiporyn iske qosyldy. Kásiporyndardyń jyldyq qýattylyǵy 73,0 myń gektar alqapty qamtıdy. Oblysta 552 myń gektar sýarmaly jer bar, bul – respýblıkalyq kórsetkishtiń tórtten bir bóligi. Osy turǵyda, óńirde sý nysandary ınfraqurylymyn damytý – búgingi kúnniń ózekti máselesi. О́ńirde uzyndyǵy 12 731 shaqyrym bolatyn 4 180 kanal, 42 sý qoımasy, 1 256 qashyrtqy, 1 794 uńǵyma bar. Sý nysandaryn salý, qalpyna keltirý jumystaryn jedeldetý maqsatynda oblystyq «Turan sý» kommýnaldyq mekemesiniń áleýetin tıimdi paıdalaný qolǵa alyndy. Mekeme tarapynan, oblystyq menshiktegi qashyrtqylardy mehanıkalyq tazalaý nátıjesinde tozý kórsetkishi 80%-dan 10%-ǵa tómendedi. Bıyl oblystyq bıýdjetten 9 sý nysanyn kúrdeli jóndeýge, 6 sý nysanyn mehanıkalyq tazalaýǵa qarjy bólindi. Nátıjesinde, 42,4 myń gektar sýarmaly jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıy jáne aǵyn sýmen qamtamasyz etilýi jaqsarady. Oblys ákiminiń qoldaýymen «Turan sý» mekemesin tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa basymdylyq berilgen. Mekeme tarapynan aýdan, qala ákimdikterine, kanaldar men aryqtardy tazalaý maqsatynda, quny 756,4 mln teńgege 14 ekskavator keıinnen satyp alý tártibimen jalǵa beril­gen. Nátıjesinde, 714 shaqyrym kanal, 387 shaqyrym qashyrtqy tazalanyp jatyr. Osy arada Túrkistandaǵy saltanatty shara bary­synda aýdan, qala ákimdik­terine qosymsha 10 arnaıy tehnıka tabys etil­genin aıta ketelik. Tehnıka demek­shi, «QazAgroQarjy» jyldyq 5%-dyq qol­jetimdi lızıngtik baǵdarlamacy iske qosy­lyp, nátıjesinde, 9 aıda jańadan 1 603 aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary satyp alynǵan. Iаǵnı oblystaǵy tehnıka parki 6,3%-ǵa jańalandy.

О́ńirdegi sý nysandarynyń qurylysyn «Islam damý banki» arqyly qarjy tartý esebinen júrgizý kelisilgen. Birinshi kezeńge quny 73,6 mlrd teńgege 14 joba qarjylandyrylady. Qurylysy 2025 jyly bastalady. Nátıjesinde, 166 shaqy­rym kanal betonmen qaptalyp, 53,3 myń gektar sýarmaly jerge sý jet­kizedi. Ekinshi kezeńge 2025 jylǵa 23 ny­san­ǵa jobalyq-smetalyq qujattamalar ázirlenip jatyr. Jobalardyń boljamdy quny – 120 mlrd teńge. Sonymen qatar kommýnaldyq menshiktegi 11 sý nysanyn «Qazsýshar» respýblıkalyq mekemesi teńgerimine berý arqyly «Islam damý banki» qarjylandyrady. 151 shaqyrym kanal betonmen qaptalyp, 78,7 myń gektar aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi.

Aýstralııa tájirıbesi engizilmek

Elimizdegi iri qara mal sanynyń 13%-y, qoıdyń 22%-y, jylqynyń 11%-y, túıeniń 15%-y, óndirilgen ettiń 11%-y, súttiń 13%-y – Túrkistan oblysynyń enshisinde. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqovtyń aıtýynsha, bıyl 9 aıda 153,2 myń tonna et, 354,8 myń tonna sút, 190,2 mln dana jumyrtqa óndirildi.

«Eksportqa shyǵarylatyn iri qara mal etiniń 80%-y, usaq mal etiniń – 75%-y óndirilip jatyr. 9 aıda 10 myń tonna iri qara mal eti, 4,6 myń tonna qoı eti eksportqa shyǵaryldy. Et eksportynyń áleýetin arttyrýda bordaqylaý alańdary men keshenderin júıeli damytý mańyzdy. Bul oraıda óńirde jalpy 9 183 birlik iri qara mal bordaqylaý alańy bar. Sút óndirisin ulǵaıtý, óńdeý kásiporyndarynyń qýat­tylyǵyn arttyrý boıynsha SQO tájirı­besimen jalpy quny 4,8 mlrd teńgeni quraıtyn 400 bastan joǵary 2 iri taýarly sút fermalary ınvestısııalyq jobalary júzege asyryldy. Bul jobalardy qoldaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten jyldyq 2,5% mólsherlememen 3,8 mlrd teńge nesıe qarjy bólindi. Naryqty otandyq ónimdermen tolyqtyrýda iri ınvestısııalyq jobalardyń mańyz­dy­ly­ǵy joǵary. Bul oraıda óńirde 2024-2027 jyldarǵa jalpy quny 507,3 mlrd teńge bolatyn 105 jobany júzege asyrý jol kartasy ázirlendi. Nátıjesinde, jańadan 8 346 jumys orny qurylady. Bıyl quny 114,2 mlrd teńge bolatyn 45 jobany iske asyrý jos­parlanǵan bolsa, 9 aıda quny 28,1 mlrd teńgege 26 joba júzege asyrylǵan. Jańa 194 jumys orny ashyldy», deıdi Nurbek Badyraqov.

Mal sharýashylyǵyn damytýda ınvestorlar qoı jáne iri qara mal etiniń ja­handyq top-óndirýshileriniń bestigine kire­tin, álemniń eń iri eksporttaýshysy Aýstralııa ádisin paıdalanýǵa nıetti. Aýstralııa tájirıbesin engizý maqsatynda, jalpy quny 55,2 mlrd teńgege 5 iri ınvestı­sııa­lyq jobany júzege asyrý kózdelip, 600 jańa jumys orny ashylady dep kútiledi.

Sondaı-aq bıyl aýyl sharýashylyǵy daqyldary 870 myń gektarǵa ornalas­tyrylǵan. Egis qurylymyn qalyp­­tas­­ty­rý­da rentabeldiligi joǵary daqyldarǵa basymdylyq berilgen. «Tyńaıtqyshtar qunyn sýbsıdııalaý» baǵdarlamasymen avanstyq tólem júıesi endirilip, otandyq tyńaıtqyshtar 60%-y sýbsıdııalandy. Nátıjesinde, egis alqaptaryna 141,4 myń tonna tyńaıtqyshtar engizildi. «Tuqym sharýashylyǵyn qoldaý» baǵdarlamasymen sýbsıdııalaý normatıvi 1,5-2,0 ese ulǵaıdy. Kóktemgi dala jáne kúzgi jıyn-terin jumystaryn júrgizýge 63 myń tonna jeńildetilgen janar-jaǵarmaı bólindi. Basqarma basshysy memlekettik qoldaý nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa qol jetkizilgenin aıtady. Bıyl 929 myń tonna dándi daqyl, 3,5 mln tonna kókónis-baqsha ónimi, 192 myń tonna júzim jınaldy. 5,5 mln tonna mal azyǵy daıyndaldy. Klımattyq ereksheligi qarqyndy baý jáne jylyjaı sharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaıly óńirde qarqyndy baýdyń kólemi 5,7 myń gektardy quraıdy. О́nimdilik dástúrli baýlarǵa qaraǵanda 5 ese joǵary nemese 300-350 sentnerge deıin ónim jınaýǵa múmkindik berip otyr. Al jylyjaılardyń jalpy kólemi – 1 640 gektar, 150 myń tonna kókónis jınalǵan. Bul maýsymaralyq kezeńde jergilikti ónimmen respýblıka halqy qajettiliginiń 42%-yn qamtamasyz etedi. Investorlar sońǵy 3 jylda sýbtropıkalyq banan, lımon ónimderin jylyjaılarda ósirý tehnologııasyn úırenip, keńinen qoldanýǵa kóshti. Bıyl jylyjaı sharýashylyqtarynan 1,3 myń tonna banan, 3,2 myń tonna lımon óndirildi.

Túrkistan oblysy