Foto: e-history.kz
- Qýanysh Sultanuly, aldymen mereke qutty bolsyn! Áńgimemizdi egemendik deklarasııasynan bastaıyq. Barlyǵy Máskeý arqyly ǵana sheshilgen «Keńestik kezeńde» derbes el bolýdy halyq ishteı qalady. Alaıda, ony eshkim ashyp aıta almady. Qazaqstannyń Keńes úkimeti quramynan eń sońǵy bolyp shyǵý sebebi nede?
- Birge bolsyn! Bul suraqqa jaýap berý úshin sál sheginip, sol jyldardyń saıası-qoǵamdyq qubylystaryna nazar aýdarsaq. Birinshiden, 80-shi, 90-shy jyldardyń toǵysynda burynǵy Keńes Odaǵy keńistiginde qoǵam qaıshylyqtary men saıasat «qazany» qaınap turdy. Ekinshiden, sol keńistigińizde ásirese uzaq jyldar toleranttyq qoǵamda ulttar, etnostar arasyndaǵy jabyq problemalar ashyq aıtylyp, keıbir óńirlerde azamattyq qaqtyǵystar beleń ala bastady. Úshinshiden, Máskeýdegi Ortalyq bılik pen respýblıkalar, óńirler arasyndaǵy qarym-qatynastar ózara túsinistikten alshaqtap, teń quqyqtyq talaptarǵa betburys bastaldy.
Egemendik Deklarasııasyn jarııalaýda bálendeı «buryn», «soń» bolýǵa eshqandaı da «jarys» bolmaǵany belgili. Ár respýblıka ózindegi, el ishindegi jaǵdaıdy birinshi kezekke qoıǵan bolar. Bizdiń respýblıkamyzdaǵy etnostyq qurylym men ónerkásip, óndirgish kúshterdiń ornalasýy basqa respýblıkalardan múldem ózgeshe bolatyn. Elimizdegi aýyr ónerkásip salasynyń 93 paıyzy odaqtyq kásiporyndary ekenin eske túsirsek te jetkilikti bolar. Olardyń jumysshy ujymdary negizinen Reseıden kelgen mamandar. Qanshama áskerı-ónerkásip keshenderi, synaq polıgondary, ǵarysh aılaǵy Qazaqstan jerinde ornalasqan. Osyndaı jaǵdaıǵa Qazaqstan halqynda qazaq sany nebári 40 paıyzǵa jeter-jetpes bolǵanyn qosyńyz.
- Sol kezde Siz partııanyń bólim meńgerýshisi qyzmetinde boldyńyz, demek uly istiń basy-qasynda júrdińiz. Deklarasııanyń qabyldanýy halyqqa qalaı áser etti? Sol kezeńge kóz júgirteıikshi.
- Halyq serpilip, oıandy.
- 1990 jyly 25 qazan kúni QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń Qaýlysymen memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa qabyldandy. Nege 5 jyl ótkennen keıin ǵana – Respýblıka kúni bolyp, ulttyq mereke retinde kúntizbege endi?
- Egemendik Deklarasııasyna jalǵasyp, keler 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda memlekettik táýelsizdigimizdi jarııa etip, dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń múshesi bolýymyz – ulttyq rýhymyzdy kóterip, buryn-sońdy kórmegen bostandyqty sezinip, qaıta túledik qoı. Sol kezdegi ekonomıkalyq, turmystyq, daǵdarys, qıyndyqqa qaramastan «Egemen el, táýelsiz memleket boldyq» degen sana kókiregimizdi kernep, qýattanyp júrdik. Ár kúnimiz mereke boldy. El jınalyp, umyt bolǵan dástúrlerimizdi jańǵyrtty. Tárkilengen tarıhymyzdy, qurban bolǵan tulǵalarymyzdy – Abylaı han, Kenesary han, Bógenbaı batyr, Qabanbaı batyr, Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı toılary sol alǵashqy jyldary halyqtyń bastamasymen jer-jerlerde ótti. Tuńǵysh Konstıtýsııamyz, tuńǵysh ulttyq teńgemiz qabyldandy. Elshilikter ashyldy... Osy sharalardyń barlyǵy da Egemendik, Táýelsizdigimizdiń arqasynda boldy.
1992 jyly Prezıdentimiz táýelsiz memleket basshysy retinde tuńǵysh ret BUU – minberinen sóz sóıledi. Tuńǵysh ǵaryshkerimiz Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa ushyp, qazaq balasynyń erligin ǵalamǵa pash etti. Alǵashqy ár jylymyz tuńǵysh rýhanı oıaný oqıǵalaryna toly boldy. Halyqtyń yqylasymen sanasyp, ulttyq merekelerimizdiń tizbesi de jan-jaqty qamtylyp, jasaldy. Eshqandaı saıası astar bolǵan joq.
- 2009 jylǵa deıin Respýblıka kúni halyqtyń kóńilinen oryn alǵan erekshe merekelerdiń biri bolǵany anyq. Mereke retinde nelikten alynyp tastaldy?
- Ol kezde de qoǵamdyq pikir halyq usynysyna qulaq asyldy. Bir kezde BAQ-nda merekeler kóbeıip ketti degen de sóz bolǵan. Eki merekeniń kalendarlyq arasy bir jarym aı.
Eń negizgisi – bul eki merekeni bir-birine eshqandaı da qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Biri bastamasy, ekinshisi jalǵasy, qorytyndysy. Táýelsizdik merekelerinde de eki qujat qatar atalady.
- Álemdik praktıkany alyp qarasaq, kóp elderde Respýblıka kúni men Táýelsizdik kúnderi bólek toılanatyn ózindik mánge ıe merekeler. Bizdiń elde de solaı. Tek keıde «maǵynalas qatar mereke ne úshin?» degen pikirler aıtylyp jatady?
- Eki merekeniń ekeýi de «baýyrlas», úndes, taqyryby da, maqsaty da, mazmuny da bir emes pe? Egemendik Deklarasııasy – basty maqsattyń bastaýy. Sóz joq – Deklarasııa bizdiń jańa tarıhymyzdyń eń mańyzdy qadamy. Sonymen birge nıetimizdi jarııalaǵanymyzben áli Odaqtyń quramynda qaldyq. Naǵyz tolyq táýelsizdikke 1991 jyldyń 16 jeltoqsan kúni «QR-nyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstıtýsııalyq zań qabyldaý arqyly keldik.
- Qos merekeni mazmundastyryp almaýdyń qandaı joldary bar?
- Joǵaryda aıtqandaı mazmundary bir. Olardyń mazmundas bolǵany eshnársege qaıshy kelmeıdi. Jyldan jylǵa tól merekelerimizdi toılaýdyń jaqsy jaqtaryn ashyp otyrsaq – ol el baılyǵy.
- 2022 jyldyń sáýirinde QR Prezıdenti Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen Respýblıka kúnine «Ulttyq mereke» mártebesi qaıtaryldy. Endi osy merekeniń mán-mańyzy turǵysynda qazaq qoǵamynda qandaı taqyrypta túsindirý-nasıhattaý jumystary júrgizilýi kerek?
- Taqyryp ta, tapsyrma da, usynys, pikirler de, mindet te – barlyq jumys Qasym-Jomart Kemelulynyń joldaýlarynda, Ulttyq quryltaı jıyndaryndaǵy sózderinde, basqa da oı pikirlerinde aıdan anyq, taıǵa tańba basqandaı aıtylyp keledi. «Adal Eńbek». Ádil bılik», «Ádil sot», «Qarqyndy damý», «Jańa tehnologııa», «Taza Qazaqstan», «Halyq birligi», «Yntymaq», «Otanshyldyq». Memlekettik qyzmetkerler, depýtattar, kásipkerler halyqpen, qoǵammen tyǵyz baılanysta elimizdi kórkeıtýge jumys jasaýlary mindetti.
- Sımvolıkalyq mańyzy joǵary osynaý merekede nendeı is sharalar qolǵa alynýy qajet? Eki jyldan beri tıisti dárejede atap ótip júrmiz be?
- Bul merekelerdiń mańyzy «keskin, kelbeti» tek ataýly kúnderde ǵana emes, búkil ómirimizde, eńbegimizde, turmys-tirshiligimizde kórinis tabýy qajet. Eń bastysy – ultymyzdyń, árbir azamatymyzdyń Otan súıgishtik sanasy, sezimi myqty bolsa, ult ta myqty bolady. Memlekettik, ulttyq egemendigimizdiń, táýelsizdigimizdiń qadir qasıetin baǵasy joq ulttyq qundylyǵymyz dep túsinsek – abzal.
- Damyǵan elderdiń «Respýblıka kúninde» ótkizetin is-sharalarynan úlgi retinde Qazaqstan neni alýy kerek. Osy oraıda qandaı naqty mysal usynar edińiz?
- Bireýden bir nárse úırený teginde jaman emes shyǵar. Alaıda, óz qundylyqtarymyz da jetkilikti. О́ziniń arǵy, bergi tarıhyna, tarıhı tulǵalaryna qurmetpen qaraý urpaqtar paryzy.
-Áńgimeńizge raqmet.
