Zamanaýı oqytý ádisi

Jasandy zerde qa­zirdiń ózin­de bilim salasyna úlken óz­ge­ris ákelip jatyr. Osyndaı aqparattyq tehnologııalardy oqytý kezinde tıimdi paıdalaný úshin belgili bir sharttardy eskerý qajet. Mundaı sharttar túrli pedagogıkalyq zertteýler arqyly anyqtalady. Buǵan deıin mýltımedıalyq quraldar, gıpermátinder jáne vırtýaldy shyndyq sııaqty salalarda irgeli izdenister boldy. Endi jańa tehnologııalardy bilim salasynda utymdy qol­daný joldaryn zertteý qajet.

TMD elderinde jasandy zerdeni tıimdi qoldanýǵa qa­tys­ty keıingi 20 jylda bir­neshe dıssertasııa qor­ǵal­dy. My­saly, sondaı eńbek­ter­diń birin­de «Rosenblatt Perceptron» neı­rondyq jelisi paı­dalanyl­ǵan. Bul – mekteptegi ınfor­matıka pánine arnalǵan esep­terdi irikteýge arnalǵan júıe. Osylaı tańdalǵan mate­rıal­­­­dar­dyń kómegimen oqý ná­tı­jelerin shynaıy baǵa­laý­dy júzege asyrýǵa bolady. Basqa da zertteýlerde jasandy ıntellekt júıelerin, onymen qosa ınformatıkany jalpy oqytýdyń tıimdiligin anyqtaý máselelerine erekshe nazar aýdarylady.

Álbette, neırondyq jeli men jasandy ıntellektiniń ıgi­ligine qatysty mundaı izde­nisterdi jalǵastyrý kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. Alaıda jasandy zerde usynǵan aqparattardyń oqýshylardy da, muǵalimderdi de shatastyryp, oqytýdyń maz­muny men ádisterine keri áse­rin tıgizetin tustary da joq emes. Atalǵan tehnologııa keıde jalǵan aqparat kózderine sil­teme jasap, bastapqy derek­kózge sáıkes kelmeıtin dáıek­sózderdi keltiredi. Mundaı qatelikter júıeniń áli de to­lyq qalyptaspaǵanynan ári suraq qoıýshynyń buldyr saýal­darynyń saldarynan bolýy múmkin. Teorııalyq jáne empırıkalyq zertteýlerdi esepke almaı jatyp, osyndaı tehnologııalardy paıdalaný muǵalimderdiń jyldar boıy qalyptasqan oqytý ádisine ári ǵylymı qyzmet júıesine teris áser etedi.

Zertteýler nátıjesinde qalyptasatyn jańa tásilderdiń sózsiz alǵashqy kezektegi qolǵa alýshylary pedagogter bolýǵa tıis. Erekshe atap óterlik bir jaıt, oqytýdyń maqsatyn, maz­munyn jáne ádisterin ázir­leýde tabıǵı jáne jasan­dy ıntellektiniń durys úıles­tirilýine kóńil aýdarý qajet. О́ıtkeni jasandy zerde keıde óńdeıtin aqparattyń maǵyna­syn «túsinbeıdi» ári tap­syrma­ny taza «tehnologııa­lyq» túrde júzege asyrady. Jo­ǵaryda aı­tylǵan tujy­rym­dardy eskere otyryp, bir­neshe zertteýdi usynýǵa bo­lady. Atap aıtsaq, oqý mate­rıal­darynyń sapasyn baǵa­laý maqsatynda jasandy ın­tellektini paıdalaný, jasandy ıntellekt negizinde ınformatıkany oqytýdyń maqsattary men mazmunyn damytý, atal­ǵan tehnologııa kómegimen oqy­tý quraldaryn suryptaý, biriz­dilendirý (ýnıfıkasııalaý) jáne biriktirý, barlyq pándi oqytýda erekshe synı oılaýdy qalyptastyrý.

Baqylaý jáne baǵalaý júıe­­­siniń tıimdiligin artty­rý maqsatynda jasandy ıntel­lektini qoldaný mańyzdy ról at­qarady. Mysaly, oqýshylardyń bilimin ádil baǵalaý, olardyń qabi­letin anyqtaý jáne bilim júıesiniń damý ba­ǵyt­taryn boljaý úshin JI-diń járdemi mol.

Sonymen qatar sabaqtan tys jáne tárbıe jumystaryna JI-di qoldaný kezinde adamnyń emosııasy men tárbıelik yqpalyn eskerý kerek. Osyǵan baılanys­ty, jasandy ıntellektini qo­symsha qural retinde paıdalaný arqyly oqýshylarmen ju­mys isteý ádisterin jetildi­rip, ata-analarmen jáne ustaz­darmen qarym-qatynasty oń­taı­­landyrýǵa bolady.

Muǵalimderdiń ǵylymı-ádis­temelik jumystaryn damy­tý maqsatynda jasandy ıntel­lektiniń múmkindigi zor. Mysaly, pedagogıkalyq tájirıbelerde JI-di qoldanyp, ǵylymı de­rek­kózderdi tabýǵa jáne tal­daýǵa bolady. Sonymen qatar bi­lim salasyndaǵy jobalardy je­­til­dirýde onyń paıdasy orasan. Sondyqtan JI-di qol­daný jó­ninde muǵalimderdi daıar­lap, jańa teh­nologııayń jyldam ózge­risine daıyn bolýymyz kerek.

Bizdiń oıymyzsha, bul zert­teýlerdiń tizimi áli tolyq emes, ony keńeıtip, naqtylaý qajet. Alaıda qazirgi tańda ǵylymı jáne bilim uıymdarynda jasandy ıntellekt tehnologııa­laryn engizýdi bastaý úshin osyn­daı tizimdi anyqtaý óte mańyz­dy. Bilim salasynda JI-di qol­daný jan-jaqty zert­telip, ǵy­ly­mı negizdelgen jáne naqty qajet­tiligi bar ádisterdi talap etedi.

Joǵaryda atalǵan bolashaǵy bar zertteý baǵyttary elimizdegi ǵylym men bilimdi damytýǵa arnalǵan túrli baǵdarlama men jobany jasaýǵa kó­mek­tesedi. Sonymen birge ma­gıs­tranttar, doktoranttar men izdenýshiler ózderiniń shyǵarmashylyq jumystaryn josparlaýda bul zertteýlerdi paıdalana alady.

Esen BIDAIBEKOV,

professor-zertteýshi