– Jıgýlı aǵa, siz 1990 jyldyń basynda Joǵarǵy keńeske depýtat bolyp saılandyńyz. Sol jyly kóktemgi jáne kúzgi sessııada el tarıhyndaǵy eń taǵdyrsheshti qujat talqylandy. Esińizde ne qaldy?
– Iá, aldymen Reseı ımperııasynyń otary, keıin KSRO-nyń qol astynda bolǵan Qazaq eliniń ǵasyrlar boıy ańsaǵan azattyǵyna 1990 jyldyń 25 qazanynda qoly jetti deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni bul deklarasııa táýelsizdikke baratyn joldy ashyp berdi. Men osy tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp, atalǵan qujattyń qabyldanýyna úlesimdi qosqanym úshin ózimdi baqytty sanaımyn. 1991 jylǵy «Táýelsizdik týraly» konstıtýsııalyq zańdy da bizdiń shaqyrylymdaǵy depýtattar qabyldady.
1990 jyly Baltyq jaǵalaýy memleketteri táýelsizdigin jarııalap, KSRO-dan bólinip ketti. Qalǵan odaqtas respýblıkalar birinen soń biri memlekettik egemendigin alyp jatty. Sondyqtan biz de qyzý jumysqa kirisip, egemendikke jetý jolynda aıanbaı eńbek ettik. Sol shaqyrylymdaǵy Parlamentte ultymyzdyń elim-jerim degen birtýar azamattary, atap aıtqanda, Salyq Zımanov, Saýyq Tákejanov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev, Serikbolsyn Ábdildın, О́mirbek Joldasbekov, Mars Úrkimbaev, Táńirbergen Toqtarov, syndy marǵasqalar boldy. Úlken saıası máni bar qujat kóp talqyǵa tústi. Aqyry osy aǵalarymyzdyń tabandy áreketi arqyly deklarasııa mátini tolyq jetildirilip, qorǵalyp, aqyry qabyldandy.
– Sol alǵashqy sáttegi kóńil kúıińizdi sıpattap bere alasyz ba? Qalaı qýandyńyz?
– Ony sózben aıtyp jetkizý qıyn. Qazaqtyń egemendikke, táýelsizdikke umtylǵanyna kóp boldy ǵoı. Azattyq alý ata-babamyzdyń úlken armany edi. Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanýy bizge, shyn máninde, erkindik syılady. Keýdemizdi kere erkin tynystaıtyn kúnge jettik. Nesin jasyraıyq, alǵashqyda «Shirkin-aı, biz de shynymen egemen el boldyq pa?» dep sener-senbesimizdi bilmegenimiz ras.
Joǵarǵy keńeste 360 depýtat bolsa, sonyń bári birdeı qýandy dep aıta almaımyn. Bul ýaqytta elde qazaqtyń sany 40 paıyzǵa jeter-jetpes. Al depýtattardyń jartysynan astamy – ózge ult ókilderi. Olardyń ishinde deklarasııanyń qabyldanýyna qasarysyp qarsy turǵandar bolmasa da, «Kimnen egemendik alamyz? О́z betimizben qaıda baramyz?» dep suraq qoıǵandar tabyldy. Qazir kóbi bul dúnıede joq, sondyqtan olardyń atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıaıyn.
– Respýblıka kúniniń halqymyz úshin mán-mańyzy qandaı?
– Egemendik degen bir-aq aýyz sózdiń ózi – baǵa jetpes baılyq. Álemde azattyqty ańsap, biraq qoly jete almaı júrgen qanshama ult bar. Bir ǵana kúrd halqyn alaıyq. Sany 50 mıllıonǵa taqaý, biraq táýelsiz eli joq. Sondyqtan biz osy kúnimizge shúkirshilik etýimiz kerek. Kezindegi Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev sekildi Alash qaıratkerleriniń qazaqty álemdegi baqytty ulttardyń birine aınaldyramyz degen asqaq armany oryndaldy.
Sodan beri, mine, otyz jyldan kóp ýaqyt ótipti. Eldigimizdi bekemdep, eńsemizdi tiktedik. Shekaramyzdy shegendedik. Memleket quraýshy qazaq ulty 70 paıyzdan asty. Kórshilerimizben tatý-tátti dostyǵymyz bar. Biz táýelsiz Qazaq memleketiniń bolǵanyna qýanýymyz kerek. Eldi odan ári damytýǵa áleýetimiz de, baılyǵymyz da jetedi.
– Táýelsizdigimiz tuǵyrly, azattyǵymyz aıbarly bolýy úshin bizge taǵy ne kerek?
– Joǵaryda aıtqanymdaı, biz, qazaq – memleket quraýshy ultpyz. Sondyqtan barlyq jaǵynan ózgelerge úlgi bolýymyz kerek. Mádenıette, ónerde, ekonomıkada, bilimde, qaı salada bolmasyn, ózimiz topty bastap, alda júrýimiz qajet. Bizge sondaı úlken jaýapkershilik júktelgen. Qazaq jerinde kóptegen ózge etnos ókilderi de qatar ómir súrip jatyr. Olar – kezinde taǵdyrdyń aıdaýymen osy ólkeden tabylǵan taǵdyrlas jandar. Máselen, soǵys ýaqytynda Stalınniń jarlyǵymen Kavkaz halyqtary, Edil boıyndaǵy nemister, Qıyr shyǵystaǵy kárister jer aýdaryldy. Olar da osy memlekettiń azamattary jáne óz aralarynda patrıottar da az emes.
Máselen, Májiliste meniń janymda Natalıa Dementeva esimdi orys ultynyń ókili otyrady. Mamandyǵy – muǵalim. Memlekettik tilde sóılegende, siz ben bizdi jolda qaldyrady. Maksım Rojın, Snejanna Imasheva esimdi depýtattardy jaqsy bilesizder. Olar da qazaq tilin jetik biletin orys ultynyń ókilderi. Júrekteri «Otanym, elim-jerim» dep soqqan sondaı azamattarymyz bar kezde Qazaq eliniń birligi bekem, yntymaǵy jarasa bermek.
– Azat el retinde aldymyzda qandaı asqaraly mindetter tur?
– Quqyqtyq-saıası turǵyda biz – táýelsiz memleketpiz. Birikken Ulttar Uıymynyń múshesi boldyq. Búkil álem bizdi táýelsiz el retinde tanıdy. Bul talassyz, basy ashyq aqıqat. Alaıda táýelsizbiz degen sóz – shekarany qymtap jaýyp tastap, qamalyp otyrý degendi bildirmeıdi ǵoı. Zaman kóshinen qalmaı, damýymyz úshin basqa memlekettermen ekonomıkalyq, mádenı, t.b. salalarda qarym-qatynas jasaý kerek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen biz álemde kópvektorly beıbit saıasat ustanyp otyrmyz. Bizdiń eki qaptalymyzda eki alpaýyt memleket tur. Bizdiń mindetimiz – barlyq qońsymyzben tatý-tátti baılanys ornatyp, alys-berisimiz ben barys-kelisimizdi arttyra berý. Eń bastysy, shekaramyzǵa bekem bolý qajet. О́zimizdiń ulttyq múddelerimizdi qorǵaýymyz kerek. Jastarymyzdy patrıottyqqa tárbıelep, ult jolynda qyzmet qylatyn tulǵalarǵa aınaldyrǵanymyz durys. Árbir adam otanshyl bolýy kerek. Osynyń bárin buljytpaı oryndaıtyn otansúıgish, eńbeksúıgish halqymyz bolsa, azattyǵymyzǵa eshkim de nuqsan keltire almaıdy.
– Respýblıka kúni men Táýelsizdik kúniniń aıyrmashylyǵy jóninde suraqtar kóp qoıylady. Keıde túsinbeýshilik te bolyp jatatyny ras. Siz ne aıtar edińiz?
– Meniń oıymsha, ekeýiniń arasynda bálendeı aıyrmashylyq joq. Memlekettik egemendik – ol da táýelsizdik. Deklarasııany da, táýelsizdik týraly zańdy da sol kezdegi halyq saılaǵan depýtattar qabyldady. Egemendik pen táýelsizdik bizdiń halqymyzdyń qalaýymen júzege asty. Sodan beri qanshama tarıhı kezeń men saıası ózgeristerdi bastan keshirip, mine, búginde Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyna taban tirep otyrmyz. Qasym-Jomart Toqaevtyń bul bastamasy, sondaı-aq Respýblıka kúnin qaıtarý týraly sheshimi – ýaqyt talabynan týyndaǵan oń sheshim. Bul – ultty uıystyratyn, tarıhı ádildikti qalpyna keltiretin úlken mereke. Azattyǵymyz aıbarly, keleshegimiz kemel bolsyn dep tileıik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
