Jumysshynyń jalaqysy ósip, mártebesi artady

Kásiptik-tehnıkalyq mamanǵa suranys joǵary

«Zamanyna qaraı adamy». О́mir aǵysymen birge tanym-túsinik, qoǵamdyq kózqaras, qundylyq­tar ózgeredi. Burynǵydaı adal eńbegimen tabys taýyp otyrǵan jumysshylardy basyný, kemsitý, músirkeý azaıdy. Zań – ortaq. Baı-kedeı, úlken-kishi báriniń quqy teń. Burynnan solaı ǵoı, biraq muny qazir árbir azamat shyn túı­sinip keledi. Ásirese jastar jaǵy konstıtýsııalyq quqyǵyn jaq­­sy biledi. Kese-kóldeneń kelgen qysas­­tyqqa, zańsyzdyqqa kóz juma qaramaıdy. Quqyǵyn qorǵaı alady.

Ár adamnyń azamattyq ustanymy, oı-pikiri, kózqarasy bar. Biriniń pikirin biri syılaıdy. Munyń barlyǵy saıyp kelgende, eńbek naryǵynda jumysshy mamandardyń abyroı-bedeline áser etpeı qoımaıdy. Qoǵam «eńbektiń nany tátti» ekenin jaqsy túsinedi. Tabysy táýir, jumysy adal bolsa, kim-kim de eńbek etýden qash­paıdy. Jumysshylar, ıaǵnı eńbekke qabiletti adamdar ekonomıkanyń tiregi bolǵan soń, memleket olardyń eńbek quqyǵyn qorǵaýǵa kóńil bóledi. Jumysshylardyń «Eńbek kodeksi» bar. Sonyń negizinde memlekettik eńbek ınspektorlary azamattar­dyń eńbek quqyǵyn qorǵaıdy. Osylaı­sha, jumysshylardyń eńbek quqy­ǵyn baqylaý kúsheıdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda keler jyldy «Jumysshy mamandyq­tary jyly» dep jarııalaǵanynyń ózi jumysshylardyń jaı-kúıi memle­kettiń qashanda nazarynda ekenin bildiredi.

«Men 2025 jyldy Jumysshy maman­dyq­tary jyly dep jarııalaımyn. Osy ýaqyt ishinde tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý júıesin reformalaý qajet. Sondaı-aq biz jumysshy mamandyqtaryn dáripteý arqyly qoǵamda eńbekqor jáne naǵyz maman bolý ıdeıasyn nasıhattaımyz. Adal ári tabandy eńbegimen tabysqa jetken adamdar qashanda qurmetti, syıly bolýy kerek. Bul biz usynyp otyrǵan «Adal azamat – Adal eńbek – Adal tabys» qaǵıdatyna tolyq saı keledi. Bir sózben aıtqanda, bizdiń qoǵamda eńbekqorlyq, kásibılik sııaqty qasıetter óte joǵary baǵalanýǵa tıis. О́z kásibin jetik meńgergen mamandar ult sapasyn arttyrady. Sondyqtan biz eńbek adamynyń mártebesin kóterip jatyrmyz. Bul baǵyttaǵy jumys toqtamaıdy, jalǵasa beredi. Jumystyń jamany joq, kez kelgen eńbek – qadirli. Eń bastysy, árkim jaýapkershilikti tereń sezinip, óz mindetin sapaly atqarýǵa tıis. Sonda ǵana elimiz damýdyń sara jolyna túsedi», dedi Prezıdent.

Sarapshylardyń paıymynsha, bú­gin­­de kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar ma­man­darǵa suranys joǵary bilimdi túlekterdiń qajettiliginen 70 paıyzǵa artyq. Prezıdent osyǵan baılanysty tehnıkalyq, kásiptik bilim berý júıesin reformalaýdy usyndy. Sonymen qosa eńbek adamynyń mártebesin arttyrý barysynda yntalandyrý sharalary da aýadaı qajet. Eldiń kadrlyq áleýetin kóterý maqsatynda memleket jyl sa­ıyn joǵary oqý oryndaryna, kolledjderge tegin granttar bóledi. Bıyl joǵary oqý oryndaryna shamamen 74 myń, kolledjderge 143 myń stýdent qabyldanǵan. Alaıda oqýyn támamdap, qolyna dıplom alǵannyń bári birdeı mamandyǵyna saı jumysqa ornalasyp jatyr dep aıta almaımyz. Mysaly, byltyr kolledj túlekteriniń 40 paıyzy ǵana mamandyǵyna saı jumysqa ornalasypty. Keler jyly memleket basshysynyń tapsyrmasymen jastardy suranysqa ıe mamandyqtarmen 100 paıyz tegin qamtý kózdelgen. Eńbek naryǵynyń qajetine, tehnıkalyq, tehnologııalyq ózgeristerge saı keletin maman daıarlaýǵa keler jyly memlekettik tapsyrys kó­le­min 155 myńǵa deıin, onyń ishinde tehnıkalyq mamandyqtarǵa tapsyrys kólemin 70 paıyzǵa deıin kóterý kózdelip otyr. Onyń ústine bıyl qyrkúıekten stıpendııa taǵy 50 paıyzǵa, ıaǵnı eki ese ósti. Bıznes pen kolledjder arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý maqsatynda osyǵan deıin qolǵa alynǵan sharýalardy odan ári jetildirýge basymdyq beriledi. Iаǵnı kolledjder kásipkerlik uıymdarmen kelisim negizinde ónerkásipke qajetti mamandardy daıarlaıdy.

Eńbek naryǵynda qandaı syn-qater bar?

Parlament Májilisinde ótken Úkimet saǵatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova eńbek naryǵyndaǵy syn-qaterler týra­ly aıtty: «Keıingi besjyldyqta biz ekonomıkalyq daǵdarys, pandemııadan bólek, eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı áser etken birqatar ishki qıyndyqtardy bas­tan ótkerdik. Memleket kásipkerlikti damytýǵa, ındýstrııalandyrýǵa baǵyt­talǵan baǵdarlamalardy iske asy­ryp jatyr. Alaıda keıingi 10 jyl­daǵy statıs­tıka kórsetkendeı, bul baǵ­darlamalar jetkiliksiz. Memlekettiń ekonomıkany yntalandyrý maqsatynda qabyldaǵan is-sharalaryna qaramastan, jeke bıznestiń jańa jumys oryndaryn ashýǵa qosqan úlesi shamamen 20 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymymen (EYDU) salystyrǵanda tórt ese az. Tıisinshe, búginde jumys oryndarynyń ósimin ónimdiligi tómen salalar men memlekettik sektor qamta­masyz etip otyr. Bul úderistiń janama saldary eldiń atalǵan uıymǵa múshe elderden eńbek ónimdiligi úsh ese artta qalǵanyn bildiredi».

Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komı­tetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵam­betov eńbek naryǵyndaǵy ózge­ris­­­terge, qa­byldanǵan is-sharalarǵa, baǵ­dar­­la­ma­lar­ǵa qaramastan, jumys­syz­­dyq deńgeıi keıingi on jylda kóp ózgermegenin aıtady: «Biz maman jetispeıdi deımiz. Biraq memlekettik grantty ıgerý kezinde mynadaı jaıttar bolyp otyr. Mysaly, gıdro­melıorasııa mamandyǵyna bólin­gen granttarǵa birde-bir adam ótinish bermegen. Kólik qurylystaryna qatysty bólingen 300 granttyń tek 29-yna stýdent qabyldanǵan. Bul mysaldar kadr tapshylyǵy kúrdeli másele ekenin aıqyn kórsetedi. Iаǵnı másele tek qaralǵan grant sanynda, onyń durys bólinbeýinde, tipti olardy daıyndaıtyn kolledj, ýnıversıtettiń tapshylyǵyna nemese bilim sapasyna qatysty emesi barshaǵa belgili. 2008 jyldan beri jumyspen qamtýdyń 5 baǵdarlamasy qabyldandy. Olar qandaı nátıje berdi? Biz áli kúnge deıin eski tásilderdi qoldanyp júrmiz. Sol baıaǵy jańa jumys oryndaryn qurý, oqytý, qaıta oqytý, shaǵyn nesıe berý, taǵysyn-taǵy. Al jergilikti deńgeıde qoǵamdyq jumystarǵa tartýdan, áleýmettik jumys usynýdan, jas­tar praktıkasynan ári asa almaı otyrmyz. Osy is-sharalardyń qanshalyqty tıimdi ekenin zerttep jatqan eshkim joq. Úkimettiń esebine sáıkes, jyl sa­ıyn shamamen 900 myń adam jumysqa ornalasady eken. Sonda jyl saıyn mıl­lıonǵa jýyq adam jumys­qa ornalassa, jumyssyzdyq deń­geıi nege ózgerissiz qalyp otyr degen suraq bárimizdi maza­laı­dy. Eń qyzyǵy, keıingi on jylda jumys­­syzdyq 4,5-4,7 deńgeıinde saq­ta­lyp, ózgerissiz tur».

Keıbir jumysshy mamandyqtarǵa bólingen granttyń ıgerilmegeni kókeıge kóp oı salady. Sodan soń memlekettik baǵ­darlamalar sheńberinde ýaqytsha ju­mysqa qabyldanǵan mamandar naý­qan­­nan keıin jumyssyzdardyń qataryn qaıta tolyqtyrady. Biz birde qala tazalyǵyna jaýapty mekemeniń bas­shylyǵymen pikirleskenimizde, ol maý­symdyq jumys­tar­dan keıin, ıaǵnı qys mezgiline taman mekemege ju­mys­qa keletinder kúrt kóbeıe­tinin aıtqan. Joǵaryda keltirilgen jumys­pen qamtylǵan azamattardyń statıs­tıkasy da osy ýaqytsha jumyspen qamtylǵandardyń úlesimen «áspettelse» kerek. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bizge usynǵan resmı deregine úńilsek, bıyl óńirlik jumyspen qamtý kartalary sheńberinde qazan aıyna deıin 666,1 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalasqan. Onyń ishinde kópshilik jumys oryndaryn sýbsıdııalaýdyń, qysqamerzimdi kásiptik oqytýdyń múmkindigin paıda­lanǵan. Mundaı jobalardyń túr-túri bar, ony túgendemeı-aq qoıalyq. Sýb­sıdııalanatyn jumys oryndaryna 174 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalassa, jumys berýshilerdiń suranysyna oraı, kásiptik oqytýǵa 8,7 myń adam joldanǵan. 49,1 myń adam onlaın kásiptik oqytý kýrstarymen qamtylsa, «Bastaý bıznes» jobasyna 52,3 myń adam kirisken. Onyń ishinde 34,4 myń adam oqýdy aıaqtap, sertıfıkat aldy degen aqpar bar. Oqýdan ótken halyqtyń áleýmettik osal tobyndaǵy 8,9 myń adamǵa bıznes-ıdeıalaryn iske asyrýǵa 400 AEK-ke (1 476 800 teńge) deıingi mólsherde granttar berilipti.

Jumysshy quqy qorǵalýy kerek

Ǵylym komıtetine qarasty Eko­nomıka ınstıtýtynyń bólim meń­ge­rýshisi, áleýmettanýshy Aısulý Tur­synbaıqyzy jumysshylardyń abyroı-bedelin kóterý, yntalandyrý baǵytyndaǵy jumystardy eńbek shartyn qadaǵalaýdan bastaý keregin aıtady: «Dánekerleýshi, elektrık, santehnık, qurylysshy, mehanık, tiginshi, slesar, traktorshy, avtokólik júrgizýshisi syndy jumysshy mamandyqtarynyń mártebesin kóterip, jalaqysyn kóbeıtý barysynda eń aldymen olardyń eńbek kelisimshartymen jumys isteýin qadaǵalaý qajet. Sebebi mundaı mamandardyń kóbi eńbek kelisim­shartysyz jumysqa qabyl­da­nady. Eńbek kelisimsharty joq jerde, ózderińiz bilesizder, jumysshy áleýmettik kómekterden qaǵylady, MÁMS-ke jarna túspeıdi, zeınetaqy jarnasy aýdarylmaıdy. Jalaqyny da «ýádelesip» kelisken soń, tabysy eń tómengi jalaqydan az bolýy múmkin. Eńbek sharty jasalsa, jumysshy arnaıy kıimdermen, qaýipsiz jumys jaǵdaıymen qamtylyp, tehnıkalyq qural-jabdyqtary túgel bolady. Eńbek­qor jandardyń jumysyn kópke úlgi etý jaǵy da eskerilgeni jón. Biz jumysshylardyń quqyǵyn zańnamalyq turǵyda qorǵaýymyz kerek. Oǵan qandaı da bir baǵdarlama qabyldaýdyń qajeti joq. Jumysshy mamandarǵa joǵary, turaqty jalaqy kerek. Sol turǵyda ónerkásip salasy jyldan-jylǵa órken­deı tússe ıgi. Qysqasy, jumysshy mamandardyń bedelin kóterýde bilim, ǵylym, ónerkásip úsheýin qabystyrý qajet».

Ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń aıtýyn­sha, árbir azamat óziniń oń jambasyna keletin jumyspen aınalyssa, sapaly mamandardyń qatary tolyǵa tú­se­di.

«Árbir ata-ana meniń balam joǵary bilim alsa dep úmittenedi. Shyn máninde joǵary bilim alǵysy kelgen bala joǵary ball jınap, grantpen tegin oqýǵa barynsha umtylady. Úlgerimi tómen balany súıreı berý bos áýreshilik. Ár azamattyń áleýeti ártúrli. Biriniń bilimi joǵary bolsa, ekinshisi sharýaǵa epti, shıraq bolýy múmkin. Onyń istegenin álgi joǵary bilim alǵan maman qansha tyrashtansa da isteı almaıdy. Kásiptik bilim alǵan maman óz isine ynta-shyntasymen kirisse, joǵary bilimi bar mamandy áleýmettik jaǵdaıy, tabysy, iskerligi jaǵynan jolda qaldyrady. «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen. Aýyl sharýashylyǵymen, malmen aınalysý ońaı sharýa emes. Jastardy kásibı mamandyqtarǵa baýlýǵa jol ashsaq, esh utylmaımyz», deıdi S.Jobaev.

Memleket basshysy adal azamat, adal eńbek, adal tabys ıdeıasyn Ulttyq qu­ryl­taıda aıtty. Oǵan deıin de eńbek adamy­nyń tabandylyǵyn kópke úlgi etý maq­satynda iske asqan ıdeologııalyq jumystar az emes. Áleýmet, ásirese jas­tar jaǵy adal eńbektiń qadirli bolatynyn túsinip ósip keledi. Zaman kóshinen qalmaı, jańa mamandyqtardy ıgerýden júreksinbeıdi. Sıfrlyq jaǵynan saýatty, aqparattyń ras-ótirigin anyqtap, taldaı alady. Ońaı oljanyń opa bermeıtinin túsinedi. Prezıdent Joldaýda adal eńbek týraly: «Biz túrli saladaǵy mamandarǵa, qatardaǵy jumysshylarǵa qurmet kór­setýi­miz qajet. Básekege qabiletti ekono­mıkasy bar ozyq el bolamyz desek, eń aldymen, adal eńbekti baǵalaǵan abzal. Sondyqtan ınjenerlerge, geologterge, ken ornyn ıgerýshi mamandarǵa, aýyl sharýa­shylyǵy, kólik, sý salasynyń qyz­met­kerlerine, ǵalymdar men óner­tap­qysh­tarǵa beriletin qurmetti ataq­tar mem­lekettik marapattar sanatyna qosy­­la­dy. Eńbeginiń memlekettik deń­­geı­­de baǵa­lanýy barsha kásip ıesine erekshe shabyt beredi, eńbek adamynyń abyroı-bede­lin kóteredi», dedi.

Jumysshy mamandyqtarǵa qatysty ortamerzimdi boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı kadrlarǵa qajettilik 410,6 myń adamdy quraýy múmkin. Olar­dyń ishinde kólik, júk kóli­giniń júrgizýshileri, taksı júr­gizýshilerine suranys – 88,1 myń adamǵa jetýi yqtımal. Sol sekildi dánekerleýshilerge suranys – 18 myń adamǵa, montaj-qurylysshy, qurylysshy-árleýshi men sýretshiler – 13,4 myń adamǵa, santehnıkter – 13,2 myń adamǵa, fermerler men aralas ónimderdi óndirýshi jumysshylar – 12,4 myń adamǵa, sylaqshylar – 11,2 myń adamǵa, traktorshylar – 11 myń adamǵa, qurylysshy-montajshylar, soǵan baılanysty jumysshylar – 9,2 myń adamǵa, ónerkásiptik jabdyqtardyń slesarlary – 8,2 myń adamǵa, basqa da jumysshy mamandarǵa suranys artýy múmkin.

Qoryta kelgende, jumysshy mamandardy yntalandyrý, eńbegin nasıhattaý baǵytyndaǵy is-sharalar keler jyly jańa qarqynmen jalǵasady. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasy reformalanyp, túrlene túsedi. Maman daıarlaýǵa kóp kóńil bólinedi. Al jalaqynyń ja­ıyn eńbek naryǵyndaǵy suranys pen usynys ózi retteıdi. Ázirge resmı derekterden Jumysshy mamandyqtar jylynda iske asatyn bastamalarǵa qatysty bar bilgenimiz osy.