Egemendiktiń eleń-alańy: Deklarasııa qalaı qabyldandy?

KSRO konfederasııa boldy ma?

Iá, 1990 jyldyń 25 qaza­nyn­da Qazaq KSR-niń Mem­lekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldaý ońaıǵa túspegeni belgili. «Azat el bolamyz» dep alǵa talpynǵandar da, «Máskeýdiń etegi­nen ustamasaq, óz kúni­mizdi kóre almaımyz» dep artqa tartqandar da kóp boldy. Biraq ýaqyt – ádil tóreshi. Aqyry ańsaǵan azattyq ornap, aqıqat saltanat qurdy.

Jalpy, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysy álemde «bólip al da, bıleı ber» saıasatynyń qurbanyna aınal­ǵan otar elderdiń táýelsizdikke qol jetkizýi­men erekshelengeni belgili. Azııa men Afrı­kany túgel qamtyǵan «azattyq sherýi» 90-jyl­dardyń basynda KSRO-nyń qol astyna qaraǵan res­pýbl­ıkalarǵa da taban tiredi. Osy arada kóp adam baıqaı bermeıtin bir qyzyqty derek bar.

Keńes odaǵynyń 1977 jyl­ǵy, ıaǵnı sońǵy kons­tıtý­sııasynyń 76-babynda «Odaqtyq respýblıka – egemen keńestik sosıalıs­tik memleket» dep jazylǵan edi. Al Qazaq KSR-niń bir jyl­dan keıin qabyldanǵan, ıaǵnı 1978 jylǵy Konstıtýsııasy­nyń 1-babynda «Qazaq Keńes­tik Sosıalıstik Respýblı­ka­sy – sosıalıstik búkilhalyq­tyq memleket» delingen. Qarap otyrsańyz, eki qujatta da KSRO-ny quraıtyn respýb­lıkalar «memleket» dep ata­lady. Bir memlekettiń ishin­de respýblıka nemese avto­nomııaly respýblıka bolýy múmkin, biraq basqa bir memleket bolmaýǵa tıis. Al KSRO deıtin «bir­tutas memlekettiń» ishinde taǵy 15 memleket qalaı júr? Bul – kons­tıtý­­sııa bo­ıyn­sha keńes odaǵy­nyń 1977 jyldan bastap fe­dera­sııa emes, konfedera­sııa bol­ǵanyn kórsetpeı me? Eń basty­sy, osy taqyrypqa sol kez­de nege eshkim kóńil bólme­gen degen zańdy suraq týyndaıdy. Bálkim ony baıqaǵan adam bolmady, bolsa da ol kez mun­daı máseleni kóteretin ýa­qyt emes edi. Máskeýge bas urǵan zamanda KSRO-ny kon­federasııa dep aıtýǵa kim­niń batyly jete qoısyn?

Sol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» dep atalǵan bizdiń gazeti­miz­de eldiń saıası arenasynda bolyp jatqan barlyq oqıǵa júıeli jazyldy. Osydan 34 jyl burynǵy sar­ǵaıǵan gazet betterin paraqtap otyryp, saıası ahýaldyń egjeı-teg­jeıin bajaılaýǵa bolady. Máselen, KSRO konstıtýsııasyndaǵy «memleket» máselesin alǵashqylardyń biri bolyp kótergen adam Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy Erik Asanbaev bolǵanǵa uqsaıdy. Onyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1990 jylǵy 17 qazandaǵy sanynda «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy jobasy týraly» atty depýtattar aldynda sóılegen baıandamasy jarııalanypty. Bul Joǵarǵy keńes depýtattarynyń kúzgi sessııaǵa kelip, deklarasııa jobasyn qyzý talqylap jatqan kezi edi.

«Basqa odaqtas respýblıkalar sııaqty Qazaq KSR KSRO Konstıtý­sııasyna sáıkes egemen sosıalıstik memleket bolyp tabylady. Biraq ol tek qaǵaz júzinde ǵana «memleket ishindegi memleket». Shyndyq mynadaı: qoǵamnyń tirshilik qyzmetiniń barlyq salasyndaǵy shekten tys ortalyqtandyrý basqa odaqtas res­pýblıkalar sııaqty Qazaq KSR-niń naqty egemendigi formaldy bolyp shyǵýyna aparyp soqtyrdy. Onyń táýelsizdigi men egemendigi barynsha azaıtyldy. Elimizde respýblıkanyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń barlyq máselesin ortalyqtyń egjeı-tegjeıli táptishteýiniń keseldi praktıkasy qalyptasyp, konstıtýsııalyq jaǵynan tujyrymdaldy», dep jazady ol.

Jobadaǵy jer daýy

«Qulannyń qasýyna – myltyqtyń basýy» degendeı, egemendiktiń eleń-alańynda, «el bolamyz ba, joq pa?» degen másele kún tártibinde turǵan tusta Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń on ekinshi shaqyrylymyna saılan­ǵan halyq depýtattarynyń quramy el tarıhyndaǵy eń bilimdi ári myq­ty depýtattyq quram bolǵan. 1990 jyldyń naýryz aıynda Joǵarǵy keńeske saılaý ótkeni belgili. Al 4 sáýirde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «sý jańa» depýtattardyń tizimine nazar salsaq, О́zbekáli Jánibekov, Salyq Zımanov, Ábish Kekilbaev, Manash Qozybaev, Shalbaı Qulmahanov, Saǵadat Nurmaǵambetov, Zaman­bek Nur­qadilov, Kamal Smaıylov, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Saýyq Táke­janov, Nurlan Orazalın, Jar­mahan Tuıaqbaev, Myrzataı Jol­das­bekov, Asqar Jumadildaev, Uzaqbaı Qaramanov, Serikbolsyn Ábdildın, Oralbaı Ábdikárimov, Rátbek Nysanbaev, Birǵanym Áıtimova, Qýanysh Aıtahanov, Murat Áýezov, О́mirbek Baıgeldıev sekildi el aǵa­laryn kórýge bolady. Memlekettik egemendik týraly deklarasııa jobasy talqyǵa salynyp, qııan-keski teketires bolǵanda osyndaı sózi de ótimdi, qabileti de qarymdy halyq depýtattary «Kimnen egemendik alamyz? Qaıda baryp ońamyz?» degen keıbir «Máskeýge qarap úrgen» áriptesterine tegeýrindi qarsylyq kórsetip, qujattyń qabyldanýyna yqpal etkeni sózsiz.

«Sol jylǵy Joǵary keńeske ultjandy, tek shyndyqty betke aıtatyn naǵyz maıtalman azamattar depýtat bolyp saılandy. Bul el ómirindegi sheshýshi kezeń edi. Naýryz aıynda KSRO-ny «Egemen respýblıkalar odaǵy» retinde saqtap qalý týraly búkilodaqtyq referendým ótip, ony keńes halqynyń 64 paıyzy jaqtap daýys berdi. Endi jańa odaq quramyna kirý úshin tıisti qujat kerek edi. Osyǵan oraı depýtattar aldynda Memlekettik egemendik týraly deklarasııa jobasyn jasap, talqylap, qabyldaý mindeti turdy», dep eske alady sol kezde Joǵarǵy keńes depýtaty bolǵan Qýanysh Aıtahanov.

Onyń aıtýynsha, kóktemgi sessııa aıaqtalǵannan keıin deklarasııany daıyndaý úshin arnaıy komıssııa qurylyp, oǵan ataqty zańger, akademık Salyq Zımanov basshylyq etedi. Depýtattardyń kóp bóligi jazǵy demalysta júrgende jumys toby qujat jobasyn tolyq daıyndap, 7 tamyzda halyq talqylaýyna shyǵarý úshin baspasózde jarııalaıdy. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń betterin paraqtap otyrsaq, sol kúzde egemendik máse­lesi keńinen talqyǵa túskenin baıqaýǵa bolady.

Basylymnyń 2 qazanda jaryq kórgen sanynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor Dosmuhamed Kishibekovtiń «Shyn mánindegi egemendik kerek» degen maqalasynda jer daýy máselesi kóterilip, KSRO halyq depýtaty S.Vasıleva Ertistiń oń jaǵyn, Qazaq KSR halyq depýtaty V.Vodolazov Oral óńirin Reseıdiń jeri dep shý shyǵaryp júrgenin tilge tıek etedi.

«Talqyǵa salynyp otyrǵan Dek­larasııa jobasynda mundaı aran­datý­lardy, respýblıka terrı­torııa­sy­nyń qalyptasqan qazirgi shekarasyna qol suǵýǵa tyrysqandardy áshkereleıdi, olarǵa zań boıynsha shara qoldaný kerek dep otyr. Bul – óte durys, ádiletti usynys. Halyq sanasynda ultshyldyq qıqymyn shashyp, halyqtar dostyǵyna iritki salǵan adamdy qastandyq áreket jasaýshy dep qaraý kerek», dep jazady ol.

Odan soń avtor kezinde qazaq jerinde aıdaýda bolǵan A.Sol­jenısynnyń ortalyq basylymdarda jaryq kórgen «Reseıdi qalaı gúldendiremiz?» atty sáýegeılik maqalasyna toqtalady.

«Sáýegeı-jazýshy Qazaqstanda jergilikti ult sany munda turatyn halyqtyń teń jartysynan kem deı kelip, Qazaqstannyń derbesti­gine kúmán týǵyzady. Sonda qazaq halqynyń mundaı az bolýyna kim kináli? Ony ol aıtpaıdy. Al bizge bul jaǵdaı belgili: bir jaǵynan buǵan qazaq halqynyń asharshylyq jyl­dary teń jartysynyń qyrylyp qalýy, ekinshiden Qazaqstan jerine syrt­tan ulty bólek adamdardyń kóp­tep keltirilýi kináli. Bulardy A.Sol­jenısyn nege eskermegen?» deıdi.

Til úshin tartys

Halyq talqylaýyna usynylǵan deklarasııa jobasynyń 8-tarmaǵyn­da «Qazaq KSR-inde qazaq tili – memle­kettik til, orys tili – resmı til bolyp tabylady» dep jazylǵan edi. D.Kishibekov óz maqalasynda osy bapty synǵa alady.

«Sonda resmı degen ne? Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde ol «aıryqsha», «erekshe», «arnaýly» dep túsindirilgen. Sonda orys tili aıryqsha ne erekshe til me? Nege biz osyndaı túsiniksiz ister jasaımyz? О́tken jyly qabyldanǵan Til týraly zańda qazaq tili respýblıka­myz­da memlekettik til, al orys tili ultaralyq qatynas tili delingen joq pa edi? Solaı dep nege alynbaǵan? Respýblıkamyzdyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasyn qýattaı otyryp, onyń segizinshi babyn­daǵy jańaǵy aıtylǵan máselelerdi kóterý úshin olardy naqtylap, taldap aıtý kerek der edim», dep sózin támamdaıdy.

Til máselesi «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetiniń 3 qazandaǵy sanynda da «Egemendik aldymen tilge berilsin» atty maqalada kóterilgen. Onyń avtorlary, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Babash Ábilqasymov pen Saparǵalı Omarbekov orys tilin Qazaq KSR-niń resmı tili dep jarııalaý qazaq tiliniń memlekettik mártebesin joqqa shyǵarýmen para-par ekenin jazady.

«Orys tilin KSRO Joǵarǵy soveti zań shyǵaryp, Odaq kólemindegi resmı til dep jarııalap qoıdy. Endi osy tezısti Qazaq KSR Joǵarǵy soveti qabyldaǵaly otyrǵan Deklara­sııa­da qaıtalaýdyń qanshalyqty qajeti bar? О́kimettiń ótken jyly bekitken zańyndaǵy respýblıka­daǵy ultaralyq qarym-qatynas tili orys tili bolady, ol respýblıka­da memlekettik tilmen teń dárejede qatar qoldanylady degen tezıs orys tiliniń taqııasyna tar keledi degenge kim ılanar. Zań bir ret qabyldanǵan eken, ony árkimniń qas-qabaǵyna qarap jaltaqtap, eki kúnniń birinde ózgertip otyratyn bolsaq, onyń nesi zań? Mundaı zańnyń halyq aldynda senimi, qadiri bola ma?» dep suraq qoıady avtorlar.

Aıta keteıik, S.Zımanov basta­ǵan komıssııanyń daıyndaǵan deklarasııa jobasymen qatar Joǵar­ǵy keńestegi «Demokratııalyq Qazaqstan» toby balama deklara­sııa jobasyn ázirlep usynǵan edi. Otyz adamnan quralǵan bul top­tyń jetekshileri – depýtattar B.Belık, M.Ospanov, E.Ertisbaev, Iý.Sýhov edi. Olar ulttyq memleket emes, azamattyq qoǵam memleketin qurýdy jaqtap shyqty. S.Zımanov bastaǵan komıssııanyń deklarasııa jobasynda jergilikti emes ult ókilderiniń múddeleri nashar eskerilgenin, sondyqtan Qazaq­stannyń jaǵdaıynda tek azamattyq memlekettiliktiń egemendigi deklarasııasyn jarııalaý ǵana saıa­sı turaqtylyq pen ulttardyń tatýlyǵyn qamtamasyz etetinin alǵa tartady. 16 qazanda ótken Joǵarǵy keńes otyrysynda depýtat Iý.Sýhov: «Biz toptasýymyz kerek. Sondyqtan tıisti jaǵdaı pisip-jetilgenshe qazaq jáne orys tilderin memlekettik til etip jarııalaı turý kerek. Bul pikirimdi búkil halyq qol soǵyp quptaı qarsy alady degen oıdamyn» dep pikir bildirgen. Degenmen akademıkter S.Zımanov, S.Sartaevtar bastaǵan depýtattar «Demokratııalyq Qazaqstan» toby usynǵan balama deklarasııa­nyń kemshilikterin kózge shuqyp kórsetip, onyń qabyldanýyna jol bermedi.

Gazet betindegi jarııalanymdarǵa nazar salsaq, jobanyń atalǵan segizinshi tarmaǵy, ıaǵnı til máselesi baspasózde eń kóp talqyǵa túsken. Alaıda deklarasııa qabyldanǵan­da onyń ishinen osy til týraly tarmaqtyń múldem túsip qalǵanyn kóremiz. Osylaısha, 1989 jyly qabyldanǵan Til týraly zań óziniń kúshin saqtap qaldy.

Iаdrolyq qarýdy synaýǵa jol berilgen joq

Memleket jáne qoǵam qaırat­keri Q.Aıtahanov deklarasııa tóńire­gindegi talas-tartys tek jer jáne til máselesimen shektelmegenin, sonyń ishinde qujattyń kirispesin­degi «qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti uǵyna otyryp» degen sózge baılanysty da pikirtalas órbigenin aıtady.

«Ol ýaqytta Joǵarǵy keńestegi depýtattardyń jartysy ózge ult ókilderi edi. Odan qaldy, ózimizdiń orystildi qarakózderimiz bar. Solardyń ishinen «Biz nege «qazaq ulty» dep jazamyz? Qazaqstan – kópultty qoǵam, sondyqtan «kópultty Qazaqstan halqynyń taǵdyry» dep jazbaımyz ba?» dep daý kótergender tabyldy. Osy «qazaq ulty» degen bir sózdiń ózin taqylaýǵa eki saǵattan asa ýaqyt ketti. Sondaı-aq «Biz egemendik alyp, óz betimizben qaıda bara jatyrmyz?», «Kimnen bólinemiz?» degen áńgimeler de kóterilip jatqan edi. Biraq mun­daı sózderdiń árbirine Joǵarǵy keńestegi S.Zımanov bastaǵan múıizi qaraǵaıdaı zańger, zııaly qaýym ókilderi dáleldi túrde jaýaptaryn berip otyrdy. Deklarasııa mátininde 17 taraý bolsa, sonyń árqaısysy úshin jan alyp, jan berisken tartys oryn aldy. Mine, bul qujat osyndaı qıynshylyqpen qabyldandy. Deklarasııa negizinen jańa odaqtyq shart qurý úshin kerek bolǵany belgili. Degenmen odan keıin Táýelsizdik týraly konstıtý­sııa­lyq zańdy, sondaı-aq birinshi Konstıtýsııamyzdy qabyldaýǵa da negiz boldy. Sondyqtan bul deklarasııanyń mártebesin basqa eshbir qujatpen salystyrýǵa bolmaıdy. Ol – keńes ımperııasy áli de qylyshynan qany tamyp turǵanda qabyldanǵan qujat. Onyń eń bas­ty artyqshylyǵynyń biri – Qazaq KSR-iniń zańdary odaq zańdaryna qaıshy kelip qalsa, Qazaqstannyń zańy ústem bolatynyn bekitip berýi edi. Bul – halqymyzdyń rýhyn kótergen kún. Sonyń arqasynda biz kóp keshikpeı Táýelsizdigimizdi erkin jarııaladyq», dep oıyn túıindedi Q.Aıtahanov.

Iá, Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldaý úshin 1990 jyldyń 25 qazanynda ótken «sheshýshi shaıqas», ıaǵnı sol kúngi Joǵarǵy keńes otyrysy alty saǵatqa sozylǵan edi. Onda deklarasııa jobasyn jetildirý jónindegi Joǵary keńes komıssııasy atynan onyń tóraǵasy S.Zımanov sóz sóıleıdi. Aqyry 360 depýtattyń 71-i qarsy bolǵanyna qaramastan, keshki saǵat 18:55-te kópshilik daýyspen qabyldandy.

Bul kúngi oqıǵany Joǵarǵy keńestiń sol kezdegi depýtaty, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Birǵanym Áıtimova bylaı dep eske alady: «Men ol ýaqytta Joǵarǵy keńestiń Jastar isi jónindegi komı­tetiniń basshysy bolǵandyqtan, Prezıdıým múshesi edim. Memlekettik ege­men­dik týraly deklarasııany qabyldaýǵa baılanysty bolǵan barlyq oqıǵanyń kýágerimin. 1990 jyldyń 25 qazany tarıhta erekshe kún retinde qaldy. Qujat jobasyn qorǵap shyqqan Salyq Zımanov aǵamyzdyń aıryqsha eńbegin atap ótken jón. Ol 6 saǵat boıy minberde turyp, árbir qoıylǵan suraqqa múdirmeı, tııanaqty ári dáleldi jaýap berip otyrdy. Biz ol kisige osy eńbegi úshin taǵzym etýimiz kerek. Deklarasııa jobasyn daıyndaýda da, ony qorǵaýda da onyń sińirgen eńbegi men qosqan úlesi ushan-teńiz».

B.Áıtimova Memlekettik ege­mendik týraly deklarasııa nesimen qundy degen suraqqa bylaı jaýap berdi: «Birinshiden, respýb­lıkamyz ulttyq memlekettiligin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý sharalaryn qabyldaıtyny aıtyldy. Ekinshiden, Qazaq KSR-niń terrıtorııasy bólinbeıtini jáne oǵan eshkimniń de qoly suǵylmaıtyny, sondaı-aq jeri men onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, tabıǵı resýrstar, mádenı-tarıhı qazynalary, jalpy ulttyq baılyǵy Qazaqstannyń menshiginde bolady delindi. Qazir kóp adam bile bermeıdi, sol kezde Máskeýdegi qorǵanys vedomstvosy bizdiń jerimizde eki ıadrolyq qarýdy synaýǵa ruqsat suraǵan edi. Biraq bizdiń úkimet deklarasııany alǵa tartyp, ruqsat bergen joq. О́ıtkeni deklarasııada «Respýblıka terrıto­rııasynda ıadrolyq qarýdyń synal­ýyna tyıym salynady» dep jazylǵan edi».

Sonymen qatar memleket qaı­ratkeri qujatta Qazaq KSR-niń halyqaralyq qarym-qatynastardyń derbes sýbektisi bolýǵa quqyly, onyń óz azamattyǵy bar ekeni jazyl­ǵanyn erekshe atap ótti.

«Deklarasııada odaqtan erkin shyǵý quqyǵymyz bekitilgeni de taıǵa tańba basqandaı kórinis tapty. Táýelsizdikke kedergisiz jetýimiz de osynyń arqasynda dep esepteımin. Bul – bizdiń jańa zamandaǵy memlekettiligimizdiń bastaýynda turǵan qujat. Onyń qundylyǵy sheksiz. Biz muny baǵalaýymyz kerek. Sondyqtan da Qasym-Jomart Toqaevtyń Respýblıka kúnin ulttyq mereke retinde qaıtarǵany – tarıhı turǵydan ádildik saltanat qurǵan sheshim boldy», dedi B.Áıtimova.

Iá, osylaısha qazaq halqy ǵasyrlar boıy kútken egemendigine qoly jetip, shynaıy azattyqqa baǵyttalǵan eń úlken asý eńserildi. Alaıda arqany keńge salýǵa áli de erte edi, óıtkeni aldymyzda talaı qıyndyq kútip turdy. KSRO valıýtasy ǵaryshtyq jyldamdyqpen qunsyzdanyp, el ekonomıkasy buryn-sońdy bolmaǵan dárejede quldılady. Terrıtorııamyzdy talan-tarajǵa salǵysy kelgen separatıster áreketi kúsheıdi. «Qazaqtar memleket bola almaıdy», dep sáýegeılik tanytqandar da boı kórsetip jatty. Al bir jyl ótkende egemendikten tolyqqandy táýelsizdikke ótý mindeti aldymyzda turdy. Iá, bul – endi basqa tarıh.