Foto: Egemen.kz
Egemen el bolǵan tustan Qazaqstan Úkimeti halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy kózdedi, qandas baýyrlarǵa qushaq jaıdy. Sonymen qatar eldigimizdi tanyp, táı-táı basqan Qazaqstannyń qaryshty qadam basýyna nıettes azamattardy Táýelsiz elde qabyldady. Osy múmkindikti múlt jibermeı, azattyqtyń alǵashqy jyldary elimizge amerıkalyq – Joel Adamson otbasymen kósh túzedi. Búginde «Invest sheshim» konsaltıngtik kompanııasy arqyly Qazaqstan ekonomıkasynyń órkendeýine úles qosyp júrgen Joel Adamson alǵan bilimin, jıǵan tájirıbesin búgip qalmady. 34 jyl buryn bizdiń elge tabany tıgen ýaqyttan Adamson otbasy aýasyn jutyp, dámin tatyp otyrǵan Qazaqstannyń memlekettik tilin meńgerýge den qoıǵan. Qazir qazaq-aǵylshyn tilderinde ǵana qujat rásimdep, isin ilgeriletip otyr. Joel Adamson munyń bárin qazaq tilinde bizge egjeı-tegjeıli aıtyp berdi.
- Qazaqstanǵa alǵash Táýelsizdik tusynda taban tirepsiz. Osy ýaqyt aralyǵyndaǵy Qazaqstannyń damýy joly sizdiń de kóz aldyńyzda ekeni kúmánsiz... Bizdiń eldiń búgingi kelbetin qalaı baǵalaısyz, qandaı iri jetistikterin atap óter edińiz?
- Keńes Odaǵy tusynda amerıkalyq azamattardyń bul aımaqqa kirýine ruqsat etilmeıtin. Qazaqstanǵa 34 jyl buryn áıelim ekeýmiz keldik. Áıelim – eston qyzy. Onyń tektik tarıhy Keńes odaǵymen baılanysyp jatyr. Sondyqtan da KO elderin kórip, tynys-tirshiligimen tanysqymyz keletin. Biz Qazaqstanǵa kelýdi júrekpen tańdadadyq. Sol kezden beri Qazaqstan joǵary jyldamdyqpen damydy. Qazaqstanda óte kóp ózgeris, damý boldy. Taksımen kóp júretindikten júrgizýshilermen Qazaqstan týraly sóılesemin. Osyǵan deıin 500-ge jýyq adammen osy taqyrypta sóılestim. Kóp jastar bizdiń el budan da baı bolý kerek edi dep aıtyp jatady. Qazaqstannyń damý jolyn óz kózimmen kórgendikten, ol kezde halyqtyń jaǵdaıy qazirgideı bolmaǵanyn atap ótkim keledi. Mysaly aıtatyn bolsam, kóshede keptelis bolmaıtyn. О́ıtkeni mashına az boldy. Adamdardyń aılyǵy da jetkilikti bolmady. 50 dollardyń aınalasynda ǵana jalaqy jaratty. Oǵan tek nan keletin. Qazir dúkende turǵan tamaqtar ol kezde adamdardyń armany bolatyn. 1990-2000 jyldar Qazaqstan úshin qıyn jyldar boldy. Qazaqstannyń damýy jumys oryndarynyń ashylýymen de baılanysyp jatyr. Ekonomıka, ınfrastrýktýra damydy. Almatyǵa alǵash kelgende turatyn úı tabýdyń ózi qıynǵa soqty. Qazir turǵyn úıler de kóbeıdi. Sol kezde qoǵamda krımınaldyq áreketter de órship turdy. Al búgingi kúni Amerıkadan góri Qazaqstan qoǵamy qaýipsiz ári tynysh. Amerıkada jyl saıyn 3000 adam oqqa ushady. Amerıkada 330 mln halyq bolsa, 350 mln tirkelgen tapansha bar. Onda kóp shtattarda saqtanyp júrý kerek. Al Astananyń kez kelgen jerinde qorqynyshsyz emin-erkin júre beresiń.
- О́zińizben Qazaqstannyń basty ulttyq merekesi qarsańynda áńgimelesip otyrmyz. Bizdiń eldiń merekelerin atap ótýge qanshalyqty kóńil bólesiz?
- Men AQSh-tyń Seatl qalasynda turǵanda sondaǵy qazaqtarmen jıi bas qosatynbyz. Qazaqtyń eki merekesin atap ótýdi dástúrge aınaldyrdyq. Onyń birinshisi 16 jeltoqsan Táýelsizdik kúni. Bul merekelerde 50-100-ge deıin adamdar jınalady. Qazaqtyń ulttyq taǵamdary baýyrsaq pisirilip, et asylady. Ekinshi Naýryz meıramyn toılaımyz. Naýryzda ulttyq kıim kıip, saıabaqta jınalamyz. Sondaǵy qazaqtar ana tilinde án shyrqap, elge saǵynyshtaryn basatyndaı kórinetin.
- Iá, qazaqtyń merekeleri ulttyq aspen astasyp jatyr. Sizge bizdiń ulttyq taǵamdar unady ma?
- Qazaqstanǵa alǵash kelgenderde áıelim et asýdy úırendi. Ol kezde qamyrdy qoldan ılep, jaıatyn. Odan keıin Amerıkada 18 jyl turyp, 2 jyl buryn Qazaqstanǵa qaıta oralǵanda dúkende daıyn ettiń qamyrlaryn kórip tań qaldyq. Satylatynyn bilip, qatty qýandyq. Áıelim et asý ońaı boldy dep máz boldy. Biz qoıdyń etinen ázirlengen tamaqtardy súıip jeımiz. Biz Qazaqstanǵa alǵash kelgen jyldary jylqy eti az boldy, ony satyp alýǵa halyqtyń qaltasy kótere bermeıtin. Qazir qazaqtar qalaǵanyn tańdap jeıdi. Munyń ózi Qazaqstannyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsara túskennin ańǵartady. Tamaq óndirisi de alǵa jyljyp keledi. Amerıkada qoıdyń eti bul jaqtan qaraǵanda eki ese qymbat. О́tken jazda Qyrǵyzstanǵa bıznes konferensııaǵa qatysýǵa bardym. Bishkek pen Osh qalalaryna bardyq. Salystyryp qarasaq, ol jaqtaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı Qazaqstanmen salystyrǵanda tómen ekenin kórdim. Jalpy Qazaqstan Orta Azııa elderiniń ishinde kósh ilgeri.
- Bizdiń suhbattyń oqyrmandaryna qazaq tilin qansha ýaqytta, qalaı úırengenińiz qyzyq bolary sózsiz. Osy týraly áńgimelep berińizshi?
- Men qazaq tilin áli úırenip júrmin. Kún saıyn sóılemder jattaımyn. Til úırený ómir boıy jasalatyn jumys. Qazaq tiliniń sózdik qory mol eken. Ony árdaıym qaıtalap otyrmasań umytylyp ketedi. Jyl saıyn sózderdi úırenip, sózdik qorymdy molaıtyp jatyrmyn. Bul úrdis áli bitpedi. Damyp otyrý úshin árqashan jańa sóz jattaımyn. Al bastapqy ýaqytta Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ýnıversıtetiniń qabyrǵasynda eki jyl ıntensıvti túrde qazaq tilin úırenýge den qoıdyq. Odan keıin ınvestısııalyq baǵytta jumys bastap, ony qazaq-aǵylshyn tilderinde júrgizip kelemiz.
- Qazaqstanǵa degen aıryqsha kóńilińiz ár sózińizden baıqalyp-aq tur. Bizdiń baıtaq dalamyzdyń qaı qalalarynda boldyńyz?
- Iá, Qazaqstan jeri kóz tartarlyq ádemi ǵana emes, jaıly. Úsh jyl Atyraýda «Teńiz – Shevroıl» kompanııasynda jumys istedim. Sonda balalarym qazaq balabaqshasyna bardy. Jergilikti halyqpen jaqsy syılastyq. Odan keıin Aqtaý, Shymkent, Tarazda qonaq boldym. Almatynyń taýy, jasyl-jelegimen unasa, Astana arhıtektýralyq sheshimderimen kóz tartady. Shymkenttikterdiń aqjarqyn peıili meni baýrap aldy. Qazaq dostarymyz da bar. Olar bizdi qonaqqa shaqyrady, biz olardy shaqyramyz. Qazaq otbasylarmen jaqsy aralasyp, syılasamyz. Munyń bári qazaq mádenıetiniń kórinisi. Qazaq tilinde sóıleıtin, osy tilde tárbıe alǵan otbasylardyń ashyq-jarqyn qonaqjaı bolatyndaı.... Qazaq toılaryna da shaqyryldym. Halyq 200-300 adamdy jınap, dastarhan jaıady, qýanyshyn bólisedi. Men de ulymdy úılendirgende osy úrdisti ustandym. Barlyq Adamsonnyń basyn qostym. Adamsondar basqa amerıkalyqtarǵa qaraǵanda jıi syılasyp bas qosyp turady. Qazaqtar maǵan sol úshin de birden jaqynymdaı bolyp ketti.
- Búginde «Invest sheshim» kompanııasynyń tizginin ustap otyrsyz. Osy baǵytta jumys isteý úshin nelikten Qazaqstandy tańdadyńyz?
- Iá, amerıkalyq Invest sheshim konsaltıngtik kompanııanyń prezıdentimin. Qazaqstynnyń Syrtqy Ister mınıstrliginde Kazakh Invest degen bólim bar. Bizdiń maqsatymyz shetelden ınvestorlar tartý. Qazaqstanda jumys jasaýǵa, zavod salýǵa shaqyrý, ınvestısııa quıýǵa úgitteý. Jańa jumys oryndarynyń ashylyp,qazaq ekonomıkasynyń damýyna úles qosý. «Invest sheshim» kompanııamyz Qazaqstan álemniń basqa memleketterimen salystyrǵanda uzaqmerzimdi ınvestısııa jasaýǵa turaqty el ekenin túsindiredi. Qazaqstan tabıǵı resýrstarǵa baı, bıýrokratııalyq kedergiler az. Munda bilikti mamandar da jetkilikti. Qazaqstanda keıingi 30 jylda jumys istegen maman retinde onyń tereń tarıhyn, mádenıetin qazaq tilin bilgendikten Qazaqstandy Amerıka naryǵyna shyǵarýǵa óz úlesimdi qosqym keledi.
- Áńgimeńizge raqmet!
Sóz sońynda uly aqyn Abaı Qunanbaevtyń «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen támsilin berik ustanatyn qazaq halqynyń aq nıetin árdaıym baǵalaıtyn sheteldik azamattardyń bolǵany erekshe qýantatynyn aıtqymyz keledi. Al Joel Adamsonnyń sondaı tulǵalardyń biregeıi ekenine suhbat barysynda kóńilimiz nandy.
