Bul – estigen qulaqqa aqyl, sanaǵa oı salatyn úlken másele. Osy oraıda joǵary mektep qarashańyraǵy – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti tájirıbesinen kórgen, professor-oqytýshylar ujymynyń kúndelikti kóterip, ǵalymdarynyń ártúrli ǵylymı minberden aıtyp júrgen birshama máselelerin ortaǵa salýdy jón sanadyq.
Birinshi másele. Jańa formasııa pedagogterin qalyptastyrý – oqytý baǵdarlamalaryn daıarlaýdan emes, eń aldymen «ozyq oıly muǵalim bolam» degen balany qabyldaýdan bastalady.
Qazir júreginiń qalaýymen kelip, pedagog mamandyǵyn tańdap jatqan jastar kóp. Ásirese osy 2024–2025 oqý jyly Abaı ýnıversıtetine kelip túsken 2800 bolashaq pedagogtiń 900-den astamy nemese 30%-y – «altyn belgi» men úzdik attestat ıeleri. Bul – shyn máninde rekordtyq kórsetkish, mektep oqýshylaryn kásibı baǵdarlaý isinde qol jetken naqty nátıje.
Atap aıtqanda, keıingi 3 jylda daryndy, joǵary yntaly talapkerlerdi tartý maqsatynda Abaı ýnıversıteti Almaty qalasynyń 31 mektebinde 42 pedagogıkalyq synyp ashyp, jalpy sany 588 oqýshyny qamtydy. Budan bólek, 29 mektepte bizdiń ýnıversıtettiń kafedra fılıaldary ashylyp, kásibı baǵdarlaý boıynsha tııanaqty jumys júrgizildi. Osy tusta «Kásibı baǵdar berý» baǵdarlamasyn magıstrlik deńgeıde engizýdi josparlap otyrmyz.
Joǵaryda aıtylǵan jobalar pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryna talapty, qabiletti jastardy tartý mindetiniń jartylaı sheshimi ǵana. Eń úlken synaq – qabyldaý naýqanynda talapkerdiń bilimin ǵana emes, onyń bolashaq muǵalim bolýǵa beıimin baǵalaýda.
Máselen, jaqynda engen «Arnaıy pedagogıkalyq-psıhologııalyq test» kóp jaǵdaıda formaldy túrde ótedi. Oǵan eki sebep bar: birinshiden, emtıhannyń nátıjesi Ulttyq biryńǵaı test baǵamyna kirmeıdi, sol úshin onyń eshqandaı synı salmaǵy joq; ekinshiden, emtıhannyń metodologııalyq mazmuny ortaq baǵalaý shkalasymen sáıkespeıdi.
Sondyqtan bizdiń usynys – «Arnaıy pedagogıkalyq-psıhologııalyq testin» pedagogıkalyq mamandyqqa túsýshi talapkerlerdiń bilimin baǵalaý júıesine engizip, Ulttyq testileý ortalyǵy arqyly júrgizý múmkindigin qarastyrǵan jón. Al oǵan deıin Oqý ádistemelik birlestikterde arnaıy jumys tobyn quryp, osy testi ótkizýdiń formaty men mazmunyn jetildirý jumystaryn júrgizý kerek.
Bul jerde basty maqsat – muǵalimdikke keletin balalardy mentaldy ári kásibı elekten ótkizýmen birge, jalpy joǵary pedagogıkalyq bilim sapasyn arttyrý. О́ıtkeni qazir mınıstrliktiń qoldaýymen ýnıversıtetter júrgizip otyrǵan jańa akademııalyq saıasattyń, jańartylǵan oqý-metodıkalyq úrdisterdiń nátıjeli bolýy kóbine bilim alýshylardyń sapasyna tikeleı baılanysty.
Atap aıtsaq, qazir barlyq derlik pedagogıkalyq ýnıversıtetterde dúnıejúzilik bank qarjylandyrǵan «Pedagogıkalyq áleýetti kúsheıtý» jobasy aıasyndaǵy 30 ınnovasııalyq bilim baǵdarlamasy, bolashaq muǵalimderdiń sıfrlyq daǵdylaryn qalyptastyrý úshin «Jasandy ıntellekt negizderi» kýrsy, pedagogıkalyq úderisti zerdeleıtin «Is-árekettegi zertteý» (Lesson Study) jáne «Bilim berýdegi derekterdi zertteý jáne taldaý ádisteri» (Action Research) pánderin engizý bastaldy. Ýnıversıtet ǵalymdary dıdaktıkalyq materıaldardy qoldana otyryp, avtorlyq baǵdarlamalar usynady. «Bilim berýdegi krıterıaldy baǵalaý», «Synypty basqarý» sııaqty kýrstardy oqytý tásilderi qolǵa alyndy. Orta bilim júıesinde bul ádister qazirdiń ózinde keń qoldanysta. Biraq mektepke barǵan túlekterimiz de, taǵlymdamashy sońǵy kýrs stýdentteri de osy baǵalaý ádisterin jetik meńgermegenin baıqaımyz.
Osynyń bárin qabyldaý úshin, eń aldymen, qabilet kerek, sodan soń muǵalimdik joldyń qyr-syryn bar yntamen qabyldaýǵa daıar júrek kerek. Sondyqtan naqty Abaı ýnıversıteti aldyna qoıyp otyrǵan – sannan sapaǵa kóshý arqyly akademııalyq basymdyq ortalyǵyna aınalý ambısııalyq mindetin osyndaı máseleni sheshýden bastaǵan jón dep esepteımiz.
Ekinshi másele – ýnıversıtetterdegi oqý úderisiniń tájirıbege negizdelýi. Árıne, bul rette pedagogıkalyq ýnıversıtet úshin eń mańyzdy baǵyt – mektep-kolledjdermen úzdiksiz baılanys.
Qazirgi tańda búkil respýblıkada pedagog mamandyǵy boıynsha 180 myńnan asa bilim alýshy oqyp jatyr.
Bul degenimiz – el Prezıdenti atap ótkendeı, «joǵary oqý oryndary tek qana bilimdi jastardy tartyp qana qoımaı, olardyń bilimin odan ári shyńdaıtyn pedagogterimizdi ozyq tájirıbemen tolyq qarýlandyrý». Demek ýnıversıtetterimiz, eń aldymen, bilikti pedagogterdi daıarlaýda naryq qajettiligin eskere otyryp, sapa men tájirıbege súıengeni abzal.
Máselen, osy baǵytta bir ǵana Abaı ýnıversıteti 150-den astam orta bilim uıymdarymen memorandýmǵa otyryp, jyl saıyn tek qana bitirýshi kýrstyń ózinen 2,5 myńnan astam stýdentti tájirıbege jiberedi. Al respýblıka deńgeıinde olardyń uzyn sany tek bitirýshi kýrs boıynsha 50 myńnan asady. Biz úshin ýnıversıtet stýdentteriniń shynaıy taǵylymdamasy mańyzdy.
Sondyqtan osy baǵyttaǵy tıimdilikti arttyrý úshin Abaı ýnıversıteti pedagog-maman daıarlaýǵa quqy bar barlyq ýnıversıtetti jáne jergilikti ákimdikterdegi bilim basqarmalary janyndaǵy ádistemelik kabınetter men mektep basshylaryn birlese otyryp pedagogıkalyq tájirıbeniń jańa modelin pysyqtaýǵa shaqyrady.
Bul kásibı tájirıbe ótýdegi tártip máselesine ǵana qatysty emes. Motıvasııanyń mańyzy zor. Aıtalyq, qazir Abaı ýnıversıteti «Erasmus+» baǵdarlamasy aıasynda júrgizilgen «Kazdual» jobasynyń nátıjesinde dýaldy oqytý tehnologııasynyń modelin ázirledi. Osy format Almaty qalasyndaǵy 19 mektepte tájirıbeden ótip jatyr. Onyń 11-i memlekettik mektep bolsa, 8-i jekemenshik mektep.
Iаǵnı bul úrdistiń stýdentterdiń akademııalyq jáne kásibı daǵdylarynyń qalyptasýyna yqpaly joǵary. Jekemenshik mektepter osyny jaqsy túsinip otyr. Osyǵan oraı dýaldy oqytýdy memlekettik orta bilim uıymdaryna keńinen masshtabtaýdy usynamyz.
Úshinshi másele – mektep-kolledj ben ýnıversıtettiń arasyndaǵy ǵylymı-metodıkalyq yqpaldastyq.
Qazir Abaı ýnıversıtetiniń mektepterde qurylǵan fılıaldary arqyly professorlar oqýshylardy ǵylymı jobalarǵa tartyp, irgeli zertteýlerge, pán olımpıadalaryna zertteýdiń ádisnamasyn meńgerýge tartyp otyr. Osynyń aıasynda sheber-pedagogterdi úılestirý men mektep muǵalimderimen trenıng-semınarlar ótkizýge, dıplomdyq, jobalyq jumysqa jetekshilik etýine kóńil bólip kelemiz.
Al endi kolledjderge kelsek, osy jyly ýnıversıtet 4 kolledjben memorandýmǵa qol qoıyp, ýnıversıtettik bilim berý baǵdarlamalary men pedagogıkalyq kolledjderdiń mazmunyn úılestirý jumysyn bastap ketti (Almaty qazaq gýmanıtarlyq-pedagogıkalyq kolledji, Almaty memlekettik gýmanıtarlyq-pedagogıkalyq kolledji, Almaty kópsalaly kolledji, Esik gýmanıtarlyq ekonomıkalyq kolledji). Bul jerde de másele óte kóp, sonyń biri – kolledj deńgeıinde alynǵan stýdentterdiń oqý jetistikterin joǵary oqý ornynda taný mehanızmderi jańa turǵydan qarastyrylmaq. Onyń ishinde minor-baǵdarlamalar jáne mıkrobiliktilikter usynylatyn bolady.
Dese de, pedagogıkalyq ǵylymnyń uzaqmerzimdi júıesin jáne turaqty ǵylymı mektebin qalyptastyrý úshin bul máselege biz tereńirek úńilý kerekpiz.
Atap aıtqanda, bakalavrıat–magıstratýra–doktorantýra bilim baǵdarlamalarynyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, doktoranttar zertteýleri pedagogıka salasynyń ózekti máselelerimen úndes bolý kerek. Osy rette pedagogıkalyq bilim baǵytyndaǵy doktoranttar bilim berý uıymdarynda úsh semestrden kem emes merzimde zertteý júrgizýi mindettelýge tıis dep esepteımiz.
Tórtinshi másele – úzdiksiz bilim berý júıesin jetildirip, keńeıtý joldary.
Abaı ýnıversıtetinde muǵalimderdi qaıta daıarlaý ortalyǵy burynnan bar. 2023–2024 oqý jylynda onyń quzyreti keńeıtilip, bul qurylym «Education Menegment School» degen atpen qaıta ashyldy. Maqsat – mektep muǵalimderin ǵana emes, mektep basshylaryn da qaıta daıarlaý kýrstaryna tartý. Bul jumysty óńirlerdegi bilim basqarmalarymen júıeli arnaǵa shyǵarý. Mysaly, bul jumys Túrkistan men Jetisý oblystarynda júıeli jolǵa qoıyldy. 2022–2023 oqý jylynda pedagogtik qaıta daıarlaýdan nebári 76 tyńdaýshy ótse, 2023–2024 oqý jylynda bul kórsetkish 209 adamǵa jetti. Onyń ishinde sertıfıkat alǵandary – 163. Al 46 tyńdaýshy pedagogıkalyq praktıkadan ótip jatyr. Budan bólek, bıylǵy oqý jylynyń alǵashqy legine 65 tyńdaýshy qabyldandy. Alda taǵy da birneshe lek josparlanǵan.
Budan bólek, atalǵan ortalyqtan keıingi bir jylda 1082 oqytýshy sıfrlyq saýattylyq, oqytýdyń ınnovasııalyq ádisteri men kásibı sheberlik, ınklıýzıvti bilim kýrstary boıynsha biliktiligin arttyrdy.
О́kinishke qaraı, pedagogterdi qaıta daıarlaý baǵdarlamalarynyń sabaqtas pánderi boıynsha qosymsha biliktilik alý máselesi zańnamalyq turǵydan sheshimin tappaǵan. Mysaly, hımııa pániniń muǵalimi bıologııa páni boıynsha qaıta daıarlaý kýrsynan ótip, jańa biliktilik alýyn zańdastyrý qajet.
Osy oraıda jalpy biliktilikti arttyrý kýrstarynyń mazmunyn bir jaǵynan, barlyq pedagogıkalyq ýnıversıtet, ekinshi jaǵynan, Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy, «О́rleý» ortalyǵy jáne Nazarbaev zııatkerlik mektepterimen birlese otyryp ázirlese degen usynys bar. Bul ortaq is bolǵandyqtan, áriptestik negizde Konsýltatıvtik keńes quryp, elimizdiń pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary Oqý-ádistemelik birlestikterin belsendi qatysýǵa shaqyramyz.
Taǵy bir máselege toqtala ketsek. Áńgime úzdiksiz bilimdi qamtamasyz etý jáne zamanaýı bilim tehnologııalaryn engizý, jetekshi ǵalymdar men pedagogterdiń ozyq tájirıbesin aprobasııadan ótkizý maqsatynda pedagogıkalyq ýnıversıtetterdiń janynan mektep-kolledj mekemelerin ashý týraly.
Jalpy, bul oqý úderisin tájirıbege negizdep, ýnıversıtetterdiń óndiristik bazasyn qalyptastyryp qana qoımaı, joǵary pedagogıkalyq bilim men orta jáne arnaýly oqý oryndarynda standarttardy úılestirýge múmkindik beredi.
Árıne, mundaı tetikti engizýdiń túrli joly bar. Máselen, ol ýnıversıtettiń tolyq menshigindegi aqyly mektep-kolledj nemese memlekettik orta jáne arnaýly bilim mekemesin senimgerlik basqarý arqyly júrgiziletin qurylym bolýy múmkin. Abaı ýnıversıteti óz tarapynan bul eki joldy da qarastyryp jatyr. Atap aıtqanda, bundaı bastamalar bir jaǵy – keıbir óńirlerdiń bilim basqarmalary tarapynan qoldaý tapsa, ekinshi jaǵy – Aýstrııadaǵy Tırol ýnıversıteti mektebiniń úlgisinde kommersııalyq joba retinde engizý múmkindigi bar.
Túptep kelgende, pedagogıkalyq bilim mazmuny ulttyq qundylyqqa baǵyttalǵan oqý úderisin saýatty ári tıimdi uıymdastyrýdy talap etedi. Bul – ult ustazy Ahmet Baıtursynuly bastaǵan Alash aǵartýshylarynyń erte bastan ańsaǵan asyl armany. Endeshe, pedagogıkalyq bilim salasynyń alǵa qoıǵan mindetteri men joǵarydaǵy usynystar jańa býyn muǵalimderin daıarlaýdyń ıkemdi júıesin qurýǵa jáne bilikti ustaz daıarlaý sapasyn arttyrýǵa úles qosady dep senemiz.
Bolat TILEP,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor
