– Álisher Asqaruly, 2019 jyly gazetimizde «Elý jyl burynǵy eski parom eldi qashanǵy áýrege túsiredi?» degen maqala jaryq kórip, ony nazarǵa alǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kópir salý jóninde tapsyrma bergen edi. Kúrdeli qurylystyń jumys barysy, nysannyń mán-mańyzy jóninde tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Bul kópir – Shyǵys jurty emes, tutas elimizge orny bólek joba. Jaǵalaýlardy ǵana emes, aýdandar arasyn, tipti eki el arasyn jaqyndata túser strategııalyq nysan. Ol Buqtyrma sý qoımasynyń mańynda ornalasqan 7 aýdandy – Zaısan, Marqakól, Kúrshim, Samar, Altaı, Úlken Naryn, Katonqaraǵaıdy jalǵaıdy, óńirdiń 3 shaǵyn qala, 191 eldi mekeninde turatyn 152 myńnan astam turǵynyn qamtıdy. Ortalyq Azııadaǵy eń iri, eki júrý jolaǵy bar kópirdiń uzyndyǵy – 1 316 m, eni – 12,2 m. Joba quny – 61,4 mlrd teńge (kópirdiń qurylysyna – 50,9 mlrd teńge, kópirge aparar jol salýǵa – 9 mlrd teńge, basqa da shyǵyndarǵa – 1,5 mlrd teńge). Qurylys aýmaǵynda 2 aýysymdyq jumysqa 500 adam, onyń ishinde 30 ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmetker jumyldyryldy. Jergilikti qurylysshylardyń tarıhı jobaǵa qatysýy alǵashqy batyl, myqty tájirıbe boldy.
– Jańa nysannyń óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, kólik-logıstıkasynyń jaqsarýyna, ishki jalpy ónimdi ósirýge áseri qandaı?
– Sóz joq, endi azyq-túlik pen taýar baǵasy tómendep, júk tasymaly artady. Sondaı-aq 500 shaqyrym joldyń únemdelýi týrızmge tyń serpin beredi dep topshylap otyrmyz. 1 316 metrlik kópirmen qazir 3-4 mınýtta qarsy jaǵaǵa óte shyǵasyz. Al osyǵan deıin kúnine júzdegen kólik paromnyń reısine syımaı sarsańǵa túsip, jaǵada saǵattap ıirilip turatyn. Kópirdiń jahandyq turǵyda da mańyzy zor. Jańa kólik magıstrali Reseı men Qytaıdy baılanystyratyn eń qysqa jol.
– Qurylystyń sapasy, qaýipsizdigi, kútý-baqylaý máselesi týraly ne aıtasyz?
– 50 jyl ishinde jazda parommen, qysta qaýip keship, muz ústimen júrýge májbúr bolǵandardyń qatarynan 300-ge jýyq adam kóz jumǵan. Sol sebepti memleketke nysandaǵy qaýipsizdik óte mańyzdy. Jolaýshylar qaýipsizdigin, nysannyń terrorızmge qarsy qorǵanysyn qamtamasyz etý maqsatynda kópirde apparattyq-tehnıkalyq kúzet kesheni, 102 beınebaqylaý kamerasy (kópirdiń ústinde 62, astynda 40 kamera) ornatylǵan. Nysan barlyq tıisti tekseristen ótti. Sapasynda min joq, tyń tehnologııalar qoldanyla otyryp salyndy. Byltyr aımaqqa 370 myńǵa jýyq, bıyl 400 myń týrıst keldi (10% ósim). Al 2025 jyly 480 myńǵa deıin týrıst keledi degen boljam bar. Kópirdiń ashylýy óńirge kelýshi týrısterdiń qataryn 30%-ǵa arttyrýǵa tıis. Týrızmnen keletin kiris te jyl saıyn 15-20% ósedi. Kólik-kommýnıkasııalyq qatynas jaqsarǵan soń týrıstik naýqandar da uzara túspek.
– Jol salynyp, kópir qoldanysqa berilip, jańa kókjıek ashylǵany óńirdiń ǵana emes, tutas eldiń damýyna úles qosary sózsiz. Osy rette aımaqta ınvestısııa tartý jaǵy qalaı?
– Shyǵys Qazaqstan – ındýstrıaldy óńir, tabıǵı resýrsqa baı – eldegi tústi metallýrgııanyń basym bóligine ıe. О́nerkásiptik áleýettiń shamamen 63 paıyzyn osy tústi metallýrgııa quraıdy. Investorlarmen tıimdi ózara is-qımyl jasaý barysynda aýqymdy ári naqty ister atqarylyp jatyr. Máselen, «О́ńirlik ınvestısııalyq shtab» sheńberinde ınvestorlardyń túıtkildi máseleleri qarastyrylyp, sheshiledi. Onyń quramynda memlekettik organdar, prokýratýra, kásipkerler palatasy basshylary bar. Al «О́ńirdiń ınvestısııalyq jobalary portfeli» – ınvestorlardy tartý jónindegi jumysty úılestirý maqsatynda san taraptan shoǵyrlandyrylǵan ınvestısııalyq usynystardy qamtıdy. «ShQO ınvestısııalyq baǵdarlamasy» – oblystyń damý keleshegi mol ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa ınvestorlardy tartýda qadam-qadammen tıimdi jumys isteýdiń irgetasy.
– Halyqtyń turmysyna tikeleı yqpal etetin ózekti baǵyttar – sapaly jol, taza aýyzsý, qoljetimdi bilim, medısına. Osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalsańyz.
– Bıyl – «Jol jyly» bolyp jarııalanǵan. Osyǵan sáıkes, oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldardy qarjylandyrý 7-den 15 mlrd teńgege deıin ulǵaıtyldy. Eldi mekenderdiń kósheleri men jol qurylystaryn jóndeýdi eskere otyryp, 31,5 mlrd teńge (respýblıkalyq mańyzy bar joldardy eseptemegende) salý josparlanǵan, bul jalpy 600 km jol men jergilikti mańyzy bar kóshelerdi (218 km oblystyq, 382 km aýdandyq mańyzy bar joldar men eldi mekenderdiń kóshelerin) retke keltirýge múmkindik beredi, onyń ishinde 121 km týrızm nysandary baǵytyndaǵy joldar. Osınov asýyn aınalyp ótetin «Qalbataý – Maıqapshaǵaı», «О́skemen – Rahman qaınarlary» joldaryn qaıta jańartý jalǵasyp jatyr, bul da bolsa óńirdiń tranzıttik áleýetin edáýir arttyrady. Erekshe aıta keterlik jaıt, jumysty júıeli ári tıimdi jasaý maqsatynda kóshelerinde eshqashan asfalt tóselmegen 79 shaǵyn aýyl tańdaldy. Biz kezeń-kezeńimen, 3 jyl ishinde 120 km ortalyq kóshelerdi (6,3 mlrd teńge) asfalttaýdy, sol jerlerde kóshe jaryǵyn (570 mln teńge) ornatýdy josparlap otyrmyz. Bıyl 11 shaǵyn aýyldaǵy uzyndyǵy 24,2 km bolatyn kóshelerdi jóndeýge 1 mlrd teńge bólinip, ıgerilip jatyr.
– О́ńirdegi aýyzsý máselesine jeke toqtala ketseńiz.
– Prezıdent 2025 jylǵa deıin qala men aýyl turǵyndaryn 100% taza aýyzsýmen qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Oblysta 2024 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaıǵa saı, 356 eldi mekenniń 345-i, ıaǵnı 91,3 paıyzy aýyzsýmen qamtyldy. Onyń 99,9 paıyzy qalalyqtar, 97,2 paıyzy aýyl turǵyndary. 2024 jyly óńirdegi sýmen qamtamasyz etýge baılanysty 31 nysannyń qurylysyna bıýdjetten 14,1 mlrd teńge bólindi. Bıyl 14 nysan aıaqtalady, al qalǵan 17-si 2025 jyly bitedi. Osylaısha, bıyl oblys halqyn sýmen qamtý qoljetimdiligin 99,4 paıyzǵa jetkizýdi josparlanyp otyrmyz.
– Bilim salasynda qandaı jańalyqtar bar? Rıdderdegi Shańyraq mektebiniń máselesi qashan sheshiledi?
– Rıdderdegi Shańyraq mektebiniń máselesine kelesi jyly núkte qoıylady. Halyq sany ósip, óńir kórkeıip keledi. Tıisinshe bilim alýshylar tarapynan suranys ta artyp otyr. Shyǵysta «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 7 mekteptiń qurylysy júrgizilip jatyr, onyń ishinde 3 nysan bıylǵy jyly aıaqtalmaq, qalǵan 4 nysannyń qurylysy 2025 jylǵa josparlanǵan. Sondaı-aq oblystyq bıýdjet esebinen 3 mektep qurylysy qarastyrylǵan, onyń ishinde О́skemen qalasyndaǵy «Nurly jol» shaǵyn aýdanyndaǵy 600 oryndyq mektep paıdalanýǵa berildi. Jyl aıaǵyna deıin Jańa Buqtyrma kentinde 200 oryndyq, Zaısan qalasynda 300 oryndyq mektep qurylysy aıaqtalýǵa tıis.
– О́ńirde qarııalardyń qajettiligi, muqtajdyǵy bar azamattarǵa kómek kórsetý jaǵy qalaı uıymdastyrylady?
– Aǵa býyn qashanda aıryqsha nazarda. Búginde óńirdiń barlyq aýdanynda qart turǵyndarǵa «Ǵumyrlylyq klýbtary» ashyldy, onda zeınetkerler bos ýaqytyn paıdaly ótkizedi. Olarmen mamandar, jattyqtyrýshylar, medısına qyzmetkerleri jumys jasaıdy. Buǵan qosa qazir oblysta 28 myń múmkindigi shekteýli azamat bar, onyń ishinde – 2,9 myń bala. Aımaqta qoljetimdi orta qurý, erekshe qajettiligi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jóninde birqatar is-shara jasalyp jatyr. Mańyzdy baǵyttardyń biri – ıppoterapııa. Oblysta ıppoterapııany damytý 2013 jyly О́skemen qalasynda sol kezdegi oblys ákimi, marqum Berdibek Saparbaevtyń tapsyrmasymen bastalǵan edi. Bul jumys áli de jalǵasyp jatyr, on shaqty jyldyń ishinde biraz is atqaryldy.
– Shyǵystaǵy shuraıly tabıǵat pen shyraıly demalys oryndary týrısterdi qyzyqtyratyny belgili. Týrızm baǵytyndaǵy jumystardyń aıaq alysy qalaı?
– Iá, Shyǵys Qazaqstan oblysy týrızmdi damytýdaǵy elimizdiń eń tartymdy aımaǵynyń biri ekenin senimdi túrde aıta alamyz. Týrısterdi tartý óńirde túrli baǵytta damyp keledi. Olardy medısınalyq, oqıǵalyq, aýyldyq, ekotýrızm, jazǵy jaǵajaı, qysqy kýrorttyq, mádenı týrızm dep saralasaq bolady. Shyǵystyń týrıstik brendi sanalatyn, jergilikti belsendiler arqasynda halyqaralyq deńgeıge kóterilgen «Altai Fest», «Shyǵys salbýryny» sııaqty festıvaldar dástúrge aınaldy. Onyń aıasynda shyńǵa shyǵyp, taý baǵyndyrý, atpen qydyrý, qusbegilikti damytý, ańshylyqty dáripteý sııaqty buqaralyq formatta ótkizilip keledi. Sondaı-aq týrıstik ınfraqurylymdy jaqsartý jóninde de turaqty ári júıeli jumys júrgizilip jatyr.
– «Shyǵys salbýryny» az ǵana ýaqytta sátti jobanyń birine aınaldy. Bul is-sharanyń sonshalyqty jyldam damýynyń syry nede?
– Rasynda «Shyǵys salbýryny» kóshpeliler oıyndarynyń jalǵasy syndy, ulttyq bolmysymyzdy aıǵaqtaı túsken aýqymdy is-sharaǵa aınaldy. Bıyl Ulan aýdany Bozanbaı aýyly mańyndaǵy saıyn dalada ótkizilgen búrkitshilerdiń halyqaralyq festıvaline 21 ıtelgi, 70 búrkit, 13 qarshyǵa men 30 tazy ıt qatysyp, Reseı, Majarstan, Qytaı, Mońǵolııa elderinen kelgen qusbegiler baq synasty. Sondaı-aq qusbegiliktiń ambassadory Aısholpan Nurǵaıypqyzynyń ónerin tamashalaýǵa Shotlandııa men Belgııadan týrıster arnaıy keldi. Dúbirli doda barysynda 30 kıiz úı tigildi. Festıval osymen tórtinshi ret uıymdastyrylyp otyr. Shyǵys Qazaqstan ár taraptan qusbegilerdi shoǵyrlandyra bildi, salburyn saıaq is-shara emes, dástúrli ári aýqymdy oqıǵa ekenin moıyndatty. Osyndaı joǵary deńgeıde uıymdastyrylatyn is-sharalar arqasynda ishki týrızm mádenıeti de qalyptasyp keledi. Jyl saıyn ótetin túrli festıvaldarǵa qatysýdy jergilikti turǵyndar ádetke aınaldyryp, otbasymen baratyn, jyl boıy kútetin, arnaıy daıyndalatyn oqıǵa dep qabyldaıtyn boldy.
– Elimizdiń barlyq jerústi sý qorlarynyń 20 paıyzdan astamy Shyǵys Qazaqstan oblysynda shoǵyrlanǵan. Sonymen birge elimizde qar jamylǵysy eń uzaq saqtalatyn óńir de – Shyǵys. Osy turǵyda, jaǵajaı týrızmi men qysqy kýrorttyq demalys qanshalyqty damyp keledi?
– Eldegi eń iri sý qoımasy Buqtyrma men qaz-qatar tizilgen Sibe kólderi turǵanda jaǵajaı týrızmin damytpaý aǵattyq bolady. Bul baǵyt búlk-búlk qaınaı bastady, barlyq jaǵalaýdy qosa alǵanda, bir maýsymda 400 myń týrıstke deıin qabyldaýǵa áleýeti jetedi. Sý qoımasynyń Samar, Altaı, Ulan aýdandary aýmaǵyna qarasty jaǵalaýlarynda 142 demalys bazasy jumys istep tur. Al qysqy kýrorttarǵa kelsek, oblysta qysqy týrıstik maýsym 6 aıǵa jýyq sozylady. Taý shańǵysy týrızmi Glýbokoe, Altaı aýdandaryna, Rıdder qalasyna tán. О́ńirde 4 taý shańǵy bazasy bar, olardyń jalpy uzyndyǵy 30-40 km, bıiktigi 1500 m deıin, qulamalary (eńistigi) 5 km deıin.
Aımaǵymyzda eldiń ormandy alqabynyń 40 paıyzdan astamy shoǵyrlanǵan, sondaı-aq jalpyulttyq mańyzy bar 24 tabıǵat qorǵaý aımaǵy jumys isteıdi, olardyń aýdany 1 723 072 gektardan asady. Osynaý ásem tabıǵat pen tabıǵı qoryqtardy kórgisi keletinderdiń qarasy qalyń. Ekologııalyq týrızmniń bir túri – ań, balyq aýlaý. Oblysta janýarlardyń 489 túri, balyqtardyń 37 túri mekendeıdi, olardyń 25-in aýlaýǵa ruqsat etilgen. Katonqaraǵaı Ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynda 14 ekskýrsııalyq baǵyt ázirlendi. Marqakól tabıǵı qoryǵynda janýarlardyń 55 túri, qustardyń 250 túri bar. Búginde qoryq aýmaǵynda 10 jańa týrıstik soqpaq salý josparlanyp otyr. Sonymen qatar týrısterdiń kelýine, kórýine Qıyn-Kerish shatqaly da tartymdy. Shatqal jynysy erozııamen ashylǵan túrli tústi, kóbinese qyzyl balshyq shógindilerinen túzilgen. Jalpy, Shyǵystyń baı týrıstik áleýetin túgel qamtý bir suhbattyń aıasyna syımaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
