Jeti ǵımarattan turatyn ataqty Býsan kınoortalyǵynyń 28 kınoteatrynda 10 kún boıy tańnan túnniń bir ýaǵyna sheıin úzdiksiz kórsetilgen bul premeralardy 145 myń 238 kórermen tamashalaǵan. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, osy kúnderi Býsan halyqaralyq festıvalinde festıval sarapshylarynyń jyl boıy aldyn ala, asa jaýapkershilikpen saralap, muqııat irikteýinen soń, ashyq kórsetilimge joldama alǵan jalpy sany 278 fılm kórsetilgen. Ne degen zor eńbek deseńizshi!
Arnaıy shaqyrýmen alystan at aryltyp kelgen qadirli qonaqtar qarasy da asa mol kórinedi. Osyndaı kınomeımannyń jalpy sany 6911 bolsa, onyń 2176-syn Ońtústik Koreıanyń kınogerleri quraǵan. Kez kelgen jıynnyń sáni men saltanaty sol jıynǵa qatysqan ataǵy Alataýdaı tulǵalarmen baǵalanady ǵoı, álemdik kınofestıvaldar de solaı – deńgeıi dúnıege aty jaıylǵan kınodúldúldermen ólshenedi. Mundaı syıly qonaqtardan Býsan festıvali de kende bolǵan joq. Máselen, bıylǵy Býsan kıno jıynyna álemdegi eń bedeldi kınofestıvalder – Kann, Venesııa, Berlın úshtiginiń surapyl surjekeıleri, ataqtylyq alapasy alty qurlyqtan asqan dańqty kınorejısserler: japonııalyq Kııosı Kýrasava, qytaılyq Szıa Chjan Ke, portýgalııalyq Mıgel Gomes, ırandyq Mohsen Mahmalbaf pen Mohammad Rasýlof, t.b. tolyp jatqan tarlanbozdar keldi. Attary atalǵan bul rejısserler Býsan festıvali kúnderi jan-jaqtan jıylǵan kıno kásibıler úshin arnaýly master klastar men taǵlymdy júzdesýler ótkizip, jurtshylyqqa ózderi túsirgen kórkem fılmderin kórsetýmen boldy. Arasynda kórermen qaýymnyń saýaldaryna jaýap berýge de ýaqyt tapty. Qysqasy, únemi ashyq alańdarda júrdi.
Endi «Ábilge» kelsek, fılmniń álemdik premerasy Býsan kınoortalyǵynda, qazan aıynyń 5-i kúni ótti, sosyn 6-10 kúnderi taǵy eki márte kórsetildi. Alǵashqy jáne ekinshi premerada, fılm kórsetilip bolǵan soń bizdi sahnaǵa shaqyryp, kórermenge tanystyrdy, munyń sońy ıntellektýaldyq dıalog deńgeıindegi suraq-jaýapqa ulasty. Saýaldy qoıýshy kórermen, jaýap berýshi biz – fılmniń prodıýseri Iýlııa Kım, rejısseri Elzat Eskendir, kompozıtory Aqmaral Mergen jáne basty róldi somdaýshy, osy joldardy kóz maıyn taýysyp jazyp otyrǵan paqyryńyz.
Kórermen degen tegi qyzyq halyq qoı, qarap otyrmaı tóbeden túskendeı tóteden saýaldar qoıady, arasynda keıde qıturqy suraǵyn aralastyryp, neshe túrli pikir bildirip jatady. Osyndaı kóldeneń saýaldardyń ishinde «Sizderdi orysqa qyzmet etkender basqaryp, baqýatty turyp kelse, bizdi osy kúnge deıin japonǵa qyzmet etip, baıyǵandar bılep otyr», – degen bir koreı azamatynyń ashynysty pikiri meni eriksiz qaıran qaldyrdy ári kádýilgideı oılandyryp qoıdy. Aıtpaqshy, bizge aýdarmashy retinde bir orys tildi tárjimashyny daıyndaǵan eken, Elzat ekeýmiz «Biz Reseı quramyndaǵy el emespiz, óz tilimizde sóıleımiz», dep qazaq tildi aýdarmashy talap ettik. Osylaı bolaryn kún ilgeri sezgendeı Parıjdegi prodıýserimiz Iýlııa Kım Seýlde oqyp jatqan túbi túrkistandyq Ásem Seıitkárim esimdi stýdent qaryndasymyzdy aldyryp úlgeripti. Sóıtip jurtshylyqpen júzdesýimiz negizinen qazaq tilinde ótti, tipti jıylǵandarǵa dombyramen án de salyp berdim. Úshinshi jáne qazylar alqasyna arnalǵan kórsetilimderge biz qatyspaıdy ekenbiz.
Bir qyzyǵy, munda tegin kıno kórý degen atymen joq, tek bılet satyp alyp qana kire alasyń. Biraq bıletter kúni buryn satylyp ketetindikten, qalaǵan kınońdy kórýge múmkinshilik az, tipti joqtyń qasy. Máselen, «Ábil» fılminiń eki kórsetilimine de bılet bolǵan joq ári mundaı «joqshylyq» osynda kórsetilip jatqan barlyq fılmderge ortaq «olqylyq» eken. Bılet joqtyqtan kórgimiz kelgen fılmderdiń kóbisine tap bola almaı qoıdyq. Degenmen, Iran bıligi rejimin áshkerelep kıno túsirgeni úshin ólim jazasyna kesilgen ataqty parsy rejısseri Mohammad Rasýloftiń fılmin kórýdiń sáti tústi. Onyń ózinde buǵan fılm bastalǵan soń da kınoteatr esiginiń aldynan ketpeı, tapjylmaı turyp alǵandyqtan ǵana qol jetkizdik. Osydan soń ǵana, sirá tabandylyǵymyzǵa tánti boldy bilem, esik kózindegi bılet tekserip turǵandar bizdi áldebir sebeppen kelmeı qalǵandardyń oryndaryna otyrǵyzdy. Osyndaı jolmen birneshe fılm kórýdiń sáti tústi.
О́stip júrgende festıvaldyń jabylý saltanaty kúni de kelip qaldy. Keshke bizdi arnaıy kólikpen Býsan kınoortalyǵynda ótetin jabylý saltanatyna alyp bardy. Bul kúni qatarymyz tórtinshi adammen tolyqty. Ol – festıvaldyń sońǵy kúnine kelgen belgili jýrnalıst, elimizdiń BAQ salasynyń úzdik menedjerleriniń biri ári «Ábil» fılminiń prodıýsseri Erlan Bekqojın aǵamyz edi. Tórteýmiz alty myń kórermenniń ortasyn qaq jaryp ótetin ataqty Býsan festıvaliniń o sheti men bu sheti – áýdemjer qyzyl kileminiń ústin dúrkin-dúrkin soǵylǵan shapalaq úni men aspan astyn dúrliktire qıqýǵa basqan kóńildi jurttyń arasyn kókteı ótip, aty-jónimiz jazylǵan oryndarymyzǵa jaıǵastyq.
Osy oraıda aıta ketpekpin, 29-ret ótkizilip jatqan Býsan halyqaralyq kınofestıvaliniń qyzyl kilemi ústimen júrý qurmetine Qazaq eli kınogerleri tarapynan «Ábil» kórkem fılminiń shyǵarmashylyq toby – bizden basqa, taǵy bir derekti fılm rejısseri, bul kúnde Qatar memleketinde turatyn Alına Mustafına ıe boldy. Sondaı-aq, osynaý festıvalǵa konkýrstan tys qatysqan «Soldat lıýbvı» fılminiń rejısseri Farhad Sháripov te kınoger jubaıymen Býsan qyzyl kileminiń ústimen júrip ótti.
Uzamaı jeńimpazdardy marapattaý rásimi bastaldy. Álemdik premerasy óz aldyna, «Ábil» – festıvaldyń «Jańa aǵym» atalymy boıynsha «Úzdik fılm» júldesi úshin synǵa túsip jatqan edi. Kóp uzamaı júrgizýshiler «Úzdik fılm» jeńimpazdaryn habarlady. Sóıtsek, festıval qorytyndysynda qazylar alqasynyń sheshimimen eki kórkem fılm úzdik dep tanylypty. Olar: Ońtústikkoreıalyq rejısser Lı Ýn Paktiń «Tańǵy teńizde sharq urǵan shaǵalalar» jáne Mıanma memleketi men Koreıa, Fransııa, Sıngapýr, Norvegııa, Qatar elderi birigip túsirgen rejısser Te Maý Naıngtiń «Shyńǵyrǵan únsizdik» kórkem fılmderi. Lı Ýn Paktiń atalǵan fılmi bul kúnde Ońtústik Koreıanyń eń shetin máselesiniń birine aınalǵan zańsyz mıgranttar jaıynda bolsa, Te Maý Naıngtiń fılmi aýyldan qalaǵa kelgen mıanmalyq áıeldiń aýyr taǵdyry – túrli qıyndyqqa tap bolǵan sergeldeń ómiri jaıynda eken jáne bul kınonyń qazylar alqasy árkez asa mán beretin saıası sıpaty da asa kúshti kórinedi. Onyń ústine osynaý fılmde álemdegi óte ózekti taqyryp – femınızm máselesi de kóterilgen desedi.
Jabylý saltanaty aıaqtalǵan soń uıymdastyrýshy tarap shartaraptan jıylǵan júzdegen qonaqqa qazaqy uǵymmen aıtqanda, qustyń sútinen basqasynyń bári qoıylǵan kól-kósir dastarqan jaıyp, toıtarqar rásimin jasady. Túnniń bir ýaǵyna deıin sozylǵan bul dýly meıramynyń aıaqqy sátinde otandyq kınogerler: prodıýser Erlan Bekqojın, rejısserler Farhad Sháripov, Elzat Eskendir jubaılarymen, Alına Mustafına óziniń derekti fılmine túsirgen sheshesimen jáne men bar: «ózimiz óz bolyp, kóılegimiz bóz bolyp», aramyzda áriptestik ortaq sóz bolyp, tamasha dáýren súrip, ǵajap hal keship otyrǵan sátimiz edi – qasymyzǵa jyly jymıyp Býsan festıvali uıymdastyrý komıtetiniń beldi múshesiniń biri Pak San Ion hanym keldi.
Sóıtsek Pak San Ion hanym bizge jaı kelmeı, «Ábildiń» aqtyq aıqasta basynan keshkenderin baıandaýǵa kelipti. Hosh, Pak San Ion hanymnyń baıany boıynsha, fınaldyq kezeńge dámeli úsh júırik: «Tańǵy teńizde sharq urǵan shaǵalalar», «Shyńǵyrǵan únsizdik» jáne «Ábil» fılmderi úsheýara qara úzip shyǵyp, márege jetkenshe shyń-shyń úzeńgi qaǵysýmen bolypty. Biraq festıval erejesi qatań, osy úsheýdiń ekeýi ǵana «Úzdik fılm» atanýy shart. Báıge ekeý-aq. Daǵdarǵan qazylar ekiudaı bolysady. Aqyry «Tańǵy teńizde sharq urǵan shaǵalanyń» búgingi káris qoǵamynyń qyzyl qany shyp-shyp shyǵyp turǵan shyndyǵyn álemge tuńǵysh ret kórsetip turǵandyǵy basa aıtylyp, bul fılmge bermeske bolmaıdy degen baılamǵa keledi. Endi «Ábil» men «Shyńǵyrǵan únsizdik» taıtalasady. Áıtse de, artynda bes birdeı memleket turǵan suraýy kúshti fılm emes pe, Mıanmo kınosynyń mereıi ústem bolady. Ony jaqtaýshylardyń ýáji myqty – «Únsizdik shyńǵyrysy» ozbyr bılikti aıyptaǵan saıası fılm ári bul kúndegi eń ózekti problemanyń biri – femınızm máselesin kótergen. Sóıtip Te Maý Naıngtiń fılminiń qolyna eki birdeı kózir ustatylady. «Sonda, – deıdi Pak San Ion hanym, – qazylar úsh fılmdi daýysqa salyp kep jibergende, «Ábilge» bir daýys jetpeı qaldy».
Bas báıge úshin jalǵyz-aq daýystyń jetpeı qalǵany zor ókinish, shynynda!
Aıtpaqshy, bir aıta keterlik jaıt – Býsannyń basqa festıvaldardan bir ereksheligi, tek «Úzdik fılm» júldesin ǵana beretindigi. Máselen, basqa irili-usaqty kınofestıvaldarda «Úzdik rejısser», «Úzdik er adam beınesin somdaǵany úshin», «Úzdik áıel beınesin somdaǵany úshin», «Úzdik ssenarıı», «Úzdik operatorlyq jumys», «Úzdik epızodtyq ról», «Úzdik mýzyka», t.b. tolyp jatqan júldeler taratylady. Býsanda munyń biri de joq, Rejısserler tek «Úzdik fılm» júldesi úshin ǵana talasady. Al akterge, ssenarıske, operatorǵa, t.b. túk te tatyrmastan jiberedi. Býsan festıvaliniń «fıshkasy» osynda deıdi uıymdastyrýshylar maqtanyshpen.
Osyndaı eki-aq báıge bere tura – Ońtústik Koreıa bıligi alyp Azııanyń eń baıyrǵy kıno báıgesi – Tokıo festıvalin yǵystyrýǵa aınalǵan. Tokıodan keıin kókjıekten Shanhaı festıvali shańytyp kórinedi. «Bizden baǵy janbaǵandar Tokıo men Shanhaıǵa barady jáne júldeger bolyp jatady» dep sylq-sylq kúledi Azııa kınogerlerine «professor» laqap atymen máshhúr bolǵan Hong myrza. Biz muny professordyń jeke pikiri dedik te qoıdyq. О́ıtkeni halyqaralyq festıval ótkizýdiń klassıkalyq jolyn ustanǵan Shanhaı festıvali ázirge bul ustanymynan jańylǵan emes. Osy turǵyda ózin Býsanmen básekeles sanaıtyn ol tap irgesindegi taǵy bir «jaýy» Gonkong festıvalimen aımaqtyq ústemdikke talasýmen keledi. Jasy jóninen ol 1985 jyly alǵash ashylǵan Tokıo festıvaliniń de aldynda keledi. Al 1993 jylǵy Shanhaı, 1995 jyly «týǵan» Býsan festıvaldaryn 1976 jyly dúnıege kelgen Gonkong festıvaliniń qasynda bala dersiń. Degenmen osylardyń kúllisinen jasy kishi bolsa da ázirge Býsan festıvaliniń bárinen bási myqty bop tur. Sebebi ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, Batystyń jasampaz ıdeıalarmen jáne óziniń ulttyq qundylyqtarymen qarýlanǵan káristiń erkin oıly halyqshyl erleri barlyq turǵyda (saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı) artta qalýshylyqpen, ymyrasyzdyqpen kúresip, zor qajyr-qaırat jumsaý arqasynda júzege asyrǵan saıası-ekonomıkalyq reformalardyń nátıjesinde, Ońtústik Koreıa respýblıkasy Azııada alǵashqylardyń biri bolyp demokratııalyq órleýdiń dańǵyl jolyna tústi. Osylaısha, shırek ǵasyr ishinde álemdik ǵylymı tehnologııa jetistikterin jedel ıgerýdiń arqasynda Azııa jolbarysyna aınalǵan Ońtústik Koreıa otandyq kınoındýstrııasyna da basa kóńil bólip, mol qarajat salý arqyly álemdik kıno naryqta erkin oınaq salýǵa kóshken.
Munda júrgende taǵy bir baıqaǵanymyz – Vetnam kınosynyń beti qatty sııaqty, sosyn Indonezııa. Bul olardyń Býsanda uıymdastyrǵan kıno merekeleri – patılerinen kórindi. Aıtpaqshy, úsh jyl buryn Vetnamda bir halyqaralyq festıvaldyń tusaýy kesilipti. Vetnam bıligi keleshekte bul festıvaldy Azııa qurlyǵynyń aldyńǵy qatarly kıno báıgesine aınaldyrmaqqa nıetti eken. Sol jolda qajymaı qam qylyp, jumyla jumystanyp jatqan kórinedi. Shynynda Býsanǵa kelgen delegasııasynyń sán-saltanaty eriksiz den qoıdyrady hám kóz toıdyrady! Muny memlekettik hám ulttyq ortaq is dep uqqan olar bul sharýaǵa jan aıamaı kirisken syńaıly.
Osy tusta bir aıta keterlik jaıt – Býsan festıvaliniń 29 jyldyq tarıhynda Qazaqstan áli kúnge deıin birde bir patı uıymdastyryp kórmepti. Bul jaıyn osynaý festıvaldyń basy-qasynda júrgender maǵan astarlap jetkizgendeı boldy. О́z kezeginde men bul másele jóninde elimizdiń Koreıadaǵy konsýly Asqar Aslan myrzaǵa qulaqqaǵys qyldym. Asqar Aslan myrza jubaıy Aıjan Qalybaeva hanymmen festıvaldyń jabylý saltanatyna kelgen edi. Býsandaǵy qazaq kınosy keshin festıvaldyń kelesi jylǵy otyz jyldyq mereıtoıy aıasynda ótkizseńizder oryndy bolar edi dedim. Eger dańqty ánshimiz Dımash Qudaıbergendi bas ónerpaz retinde alyp baryp, Býsan tórinde qazaq kınosynyń merekesin ótkizer bolsa, bizdiń patı basqa memleketterdikinen artyq bolmasa, kem bolmasy anyq.
Máselen, biz kórgen Býsan festıvali jyl boıy úzdiksiz jumys isteıtin kórinedi. Sonyń dálelindeı munda júzden asa kıno maman turaqty shtatta – aılyq jalaqy alyp, alańsyz qyzmet etip otyr. Al festıval kezinde bul sıfr áldeneshe ret eselenedi eken. Mysaly, bıylǵy festıvaldyń óz deńgeıinde ótýine 700-deı volontıor atsalysqan. Ǵajap emes pe! Bir sózben aıtqanda, Ońtústik Koreıanyń ulttyq mádenıet pen ónerge qamqor ádiletti bıligi men kınoóndiris isin damytý men órkendetýdiń kiltin tapqan qajyrly hám qaıratker kınogerleri jańa zamandyq kınoındýstrııany meılinshe meńgerý arqyly eńbekqor káris halqyn, onyń shynaıy demokratııa men damýdyń dańǵyl jolyna túsken ulttyq memleketin nebári otyz jyl ishinde dúnıe júzine tanytyp úlgergen. Bul kúnde álemde káristiń tarıhı serıaldary men «Kalmarmen oınaý», «Parazıtter», t.b. fılmderin kórmegen pende balasy neken-saıaq. Al sońǵy on-on bes jyl kóleminde Kann, basqa da «A» klasyndaǵy joǵary dárejeli halyqaralyq festıvaldardyń bas beıgesin jeńip alýdan aldaryna jan salmaı kele jatqan Ońtústik Koreıanyń Kım Ký Dýk (marqum), Pan Chhan Ýk, Pon Jý Hon, Kım Jý Ýn, Na Hon Jın, Lı Chhan Don syndy káristiń ulttyq kınorejısserlerin bilmeıtin jer betinde esh el joq dese de bolady.
Osylaısha Býsanda eń aldyńǵy úshtikke iligip, 278 júıriktiń ishinen márege erkin kelgen «Ábil» sol jerde-aq, jan-jaqtan jıylǵan halyqaralyq kıno ókilderiniń «talapaıyna» tústi. Máselen, tap osy jerden «Ábil» Germanııanyń Mıýnhen halyqaralyq festıvaline, odan keıin Shvesııanyń bas festıvali – Gıoteborg halyqaralyq kınofestıvaline, taǵy basqa birneshe festıvalǵa shaqyrtý aldy. Sóıtip bir festıvalǵa qatysamyz dep birneshe kıno báıgege shaqyrtý alyp, oljaly qaıttyq.
«Ábil» úshin báıge jańa bastaldy jáne munyń jeńisti hám jemisti bolary sózsiz.Sonyń alǵashqy nyshanyndaı «Ábil» fılmi dál osy kúnderi «Hong Kong Asian Film Festival»-ine qatysýda. Gonkongta ótip jatqan osynaý festıvaldyń «New Talant Award» konkýrstyq baǵdarlamasynda baq synaıtyn ol qarasha aıynyń 8, 9, 16 kúnderi dál Býsandaǵydaı týra úsh dúrkin kórsetilmek. Qazir úıde otyryp jerdiń túbindegini biletin zaman – bıletterdiń úsh kórsetilimge de qarqyndy satylyp jatqanyn onlaın baqylaý arqyly kórýge bolady. Mine, osylaı uly muhıt jaǵasyndaǵy Býsan shaharynan shyǵyp, bir shetimen bir sheti alty aıshylyq – Tynyq muhıtyn kókteı ótip, Úndi muhıtynyń Gonkong aralyna kelip jetken bizdiń «Ábil» osynda ótip jatqan báıgege túsýge bel baılapty. Odan keıin Atlant muhıty jaǵalaýy elderine qaraı jelken kermek. Joldasyń Qydyr bolsyn, «Ábil!»
Erlan Tóleýtaı,
Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ «Qazaqanımasııa» ShB redaktory
Almaty – Býsan – Almaty
