Memlekettiligimiz 890 jyly arab kartasynda «ál-Qazaqııa» dep kórsetilgen

– Muhıt-Ardager myrza, bul salaǵa qaı kezden beri bet burdyńyz?

– Qazaq memlekettiligi­niń tarıhyn kartografııa arqy­ly zerttep kele jatqanyma 20 jyl­ǵa jýyqtap qaldy. Naqty­raq aıt­qanda, Eýropada oqyp júr­gen kezimde qyzyǵýshylyǵym oıandy. Sheteldik stýdent retinde bos ýaqytymda jergilikti mýzeı­ler men arhıvterge jıi bas suǵyp, kartografııalyq jınaqtardy zertteıtin edim. Sonda Eýropa­nyń ortaǵasyrlyq kartalaryn qarap otyryp: «Qazaqstannyń bir aýdanymen shamalas ala­qandaı memleketterdiń kóne kar­talary bar da, bizdiń karta­larymyz nege joq?» dep oılaıtynmyn. Arhıvterdiń qupııa qatparlarynda qazaq jerine qatysty da tyń dúnıeler jasyrylyp jatqanyn ishteı túısinip, tarıh qoınaýyna tereńdep boılaı berdim. Túısigim aldamapty, kóp ótpeı Qazaq memleketi kórinis tapqan alǵashqy orta­ǵasyrlyq kartany qolyma túsir­gende tóbem kókke jetkendeı boldy.

Sodan beri úzdiksiz izdený ná­tıjesinde Eýropa elderiniń mem­lekettik, ulttyq mýzeıleri men kol­leksııalaryndaǵy, arhıv­­terindegi, Eýropa, AQSh, Taıaý Shyǵys, Azııa elderiniń ko­rol­dik kartografııalyq kol­lek­sııa­laryndaǵy, irgeli amerı­ka­lyq kartografııalyq ortalyq­ta­ryn­daǵy Qazaq memleketiniń, son­daı-aq ózge de baýyrlas túrki mem­leketteriniń 4 myńnan asa kóne kartasyn taýyp, sıpattap, júıeledim. Onyń kóbi – IH–HIH ǵasyrlar aralyǵyndaǵy Qazaq memleketine qatysty eýropalyq, amerıkalyq kartalar, sondaı-aq HH ǵasyrǵa tán eńbekter men arab grafıkasymen jazylǵan kóptegen shyǵys kartasy da bar.

– Osy zertteýlerińiz ná­tı­je­sinde «Qazaqstannyń úzi­lis­siz mem­le­kettiligi tarıh tol­qy­nynda. XVI–XIX ǵasyr­lardaǵy eýropalyq jáne amerı­ka­­lyq kartalardaǵy Qazaq memle­keti» atty irgeli eńbegińiz ja­ryq kórgenin bilemiz. Bıyl Prezı­dent oǵan joǵary baǵa berdi. Osy kitapqa toqta­lyp ótseńiz, onyń ishinde qan­sha karta qamtylǵan? О́zińiz tap­qan derektiń bári endi me?

– Iá, 2021 jyly Brıýsselde osy kitabym qazaq, aǵylshyn, orys tilderinde jaryq kórdi. Bul XVI–XIX ǵasyrlardaǵy ­Qa­zaq mem­leketiniń eýropalyq jáne amerı­kalyq kartalarynyń al­ǵash­­qy mamandandyrylǵan atlasy bolǵan­dyq­tan, elimizde de, shetelde de úlken qyzy­ǵý­shylyq týǵyzdy. Oǵan Italııa, Nıder­land, Shveısarııa, Fran­sııa, Bel­gııa, Ispanııa, Germa­nııa, Aýstrııa, Por­týgalııa, Shve­sııa, t.b. elderden tabyl­ǵan 130-dan asa kóne kar­ta endi. О́zim ar­­man­daǵandaı, al­ǵashqy basy­lymnyń barlyq dana­syn eli­mizdiń jáne sheteldiń ult­tyq kitapha­nalaryna tegin tarattym.

Bıyl qyrkúıek aıynda Brıýs­sel­de osy kitaptyń keńeı­tilgen ári tolyq­tyrylǵan ekinshi basylymy jaryq kór­di. Onda to­lyq­qandy avtorlyq sıpattama-deskrıptory bar 200 karta hro­nolo­gııalyq tártippen be­ri­lip, shyqqan ýaqyttary men teh­nıka­lyq parametrleri egjeı-tegjeı jazyldy.

Ibn Haýkaldyń álem kartasyndaǵy «Ál-Qazaqııa» memleketi, 970 jyl.

Joǵaryda aıtqanymdaı, bul kitap­tarǵa meniń uzaq jyl­ǵy izdenisim nátı­jesinde tabyl­ǵan qundy kartalar­dyń azǵan­taı bóligi ǵana endi. Endi­gi maq­sa­­­t­ym­nyń biri – Shyǵys zert­teý­shileri men saıa­­hatshylarynyń HI–HIV ǵasyrlarǵa ja­tatyn júzge tarta kartasyn jeke kitap qylyp jaryqqa shyǵarý.

– Taıaý kúnderi áleýmet­tik jelide mańyzdy aqparat­pen bólistińiz. IH–HVI ǵasyrlar­ǵa ja­tatyn túrki jáne arab karta­laryn jelige shyǵaryp, qazaq memlekettiliginiń tarıhy 12 ǵa­syr buryn bastal­ǵa­ny jaıynda pikir bildirdi­ńiz. Osyǵan keńirek túsinikteme berseńiz.

– Iá, men muny el tarıhyna qatysty asa mańyzdy jańalyq dep esepteımin. IX–XIII ǵasyrlar­da jaryqqa shyqqan ıslamdyq (túrki, arab, parsy) kartalar Túrkııa, Taıaý Shyǵys, Aýstrııa, Nıderland, AQSh, t.b. elderdiń karto­grafııalyq kolleksııa­­lary men kitapha­nalarynda saqtaý­ly. Kóne túrki jáne arab karta­laryna qarap otyrsańyz, eń árisi HII ǵasyr burynǵy derek­ter­den Qazaqia, Cassackia, Kazakia, Kassakııa dep jazylǵan polı­tonımderdi (memleket ataýy) jáne Qazaq, Cassak, Kassak, Kazak dep ja­zyl­ǵan etnonımderdi (halyq aty) kez­destiresiz. Bul ataýlardyń barlyǵy qazirgi biz­diń turyp jatqan terrıtorııa­myzda bolǵan. Osyǵan qarap oty­ryp, qazaq memlekettiligi­niń tarıhy 12 ǵasyr buryn bastal­ǵan deýge tolyq negiz bar. Bul kartalardy qazaq jerine jáne ózge de kórshiles aýmaqtarǵa arnaıy kelip zerttegen ǵalymdar men saıahatshylar jasaǵan. Bul sol ýaqyttaǵy kartografııalyq zertteýlerdiń dáldigin, ma­ńyzyn ári senimdiligin arttyrady. Sondaı-aq olar keıingi ǵa­syrlarda álem­dik kartografııa ǵylymynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan.

– Osy tusta bir suraq týyndaıdy. Biz Qazaq handyǵy 1465 jyly quryldy, ıaǵnı qazaq mem­lekettiliginiń tarıhy da osy jyldan bastalady dep oqyp keldik emes pe?

– Rasynda, qazaq memleket­tili­giniń, Qazaqstan tarıhynyń qazirgi qolda­nystaǵy tujyrymy keıingi ýaqytta tabylyp jatqan jańa derekter, qaıta zertteý­den ótken burynǵy qundy derek­kózder nátıjesinde qaıta qaraý­dy qajet etedi. Sondyqtan qazaq memle­kettiliginiń tarıhyn qazirgi aıtyp júrgen merzimnen tym áriden bastaýǵa tolyq negiz bar.

Osy oraıda «qazaq etnogenezi Joshy ulysy taraǵannan keıin ómirge keldi degen tujyrym­dy ne isteımiz?» degen suraq týyndaıdy. Meniń ǵylymı ustanymym: biz­diń ul­tymyzdyń etnogenezi men qazaq memlekettiliginiń qalyptasýy IH–H ǵasyr­larda, ıaǵnı Shyńǵyshan kel­­mesten bu­ryn jáne óziniń ımperııasyn qurǵanǵa deıin tolyq aıaqtalǵan.

– Sonda HV ǵasyrda Qazaq han­­dy­ǵyn qurǵan Jánibek pen Kereıdiń ult tarıhyndaǵy róli qandaı bolmaq?

– Bul babalarymyz qazaq ta­rıhyn­daǵy orny aıryqsha uly tul­ǵalar bolyp qala be­redi. О́ıt­­keni olar aldymen Joshy uly­sy, keıin Shyńǵyshan ım­pe­rııa­synyń bir bólshegi bolǵan Shaǵataı ulysynan keıin Qazaq memle­ketin óziniń baıyrǵy terrıtorııasynda qaıta qalpyna kel­tirdi.

Qazaqtar XIII–XIV ǵasyrlarda ǵana, ıaǵnı eki ǵasyr boıyna Shyń­ǵyshan ımperııasymen kon­­federasııalyq qurylym­da bol­dy. Kontınýıtet, ıaǵnı úzi­lis­siz memlekettilik teorııasy­­na sáıkes konfederasııada, otar­lyq baǵynyshtylyq­ta bolý, qý­ǵyndaǵy úkimettiń ómir súrý ke­zeńi, t.b. jaǵdaılar úzilissiz mem­leket­ti­lik tujyrymyn joq­qa shy­ǵarmaıdy, ­ke­risinshe kú­sheıte túsedi. Sondyqtan ­IH–H ǵasyr­larda Qazaq memleketi qa­lyp­tas­qan­nan keıin eki ǵasyr boıy Shyńǵys­han ­ımperııasynda bolý Qazaq mem­leket­tiliginiń ta­rıhyn úzgen joq. Atalǵan ım­pe­rııanyń sońǵy ból­shekteri – Joshy ulysy men Sha­ǵataı uly­synda ákimshilik, ás­kerı-eko­nomıkalyq qurylym álsi­re­gende, Qazaq memleketi qaı­ta qu­rylyp, burynǵy aýmaqta qal­­pyna keltirildi. Ony belgili ǵalym Muhamedjan Tynysh­baev «Qazaq han­dyǵy» dep atady. Jalpy, bizdiń tarıhymyzda Qazaq memleketi­niń dál osylaı qaıta qalyptasý oqıǵasy eki ret oryn aldy. Bi­rin­shisi – ózimiz aıtyp otyrǵan Jánibek pen Kereıdiń Qazaq handyǵyn qu­rýy bolsa, ekinshisi – 1991 jyly KSRO taraǵan kezde táýelsizdik alýymyz.

– Kartalardan bólek, kóne glo­býs­tardan da Qazaq mem­­le­ketine qatys­ty derekter tap­qanyńyzdy jazyp edińiz?

– Iá, jýyrda ataqty polıak astronomy, matematıgi, geogra­fy Nıkolaı Kopernıktiń Pol­shanyń Torýn qalasyndaǵy ózi turǵan úıinde onyń HVI ǵasyr­da jasalǵan globýsy saqtalǵan. Onda Qazaq memleketi «Kasakki Tartari» (qazaq túrkileri) dep jazylǵan.

Buryn qazaq jerinde bol­ǵan memle­kettik qurylym, áleý­met­tik jáne qo­ǵam­dyq turmys, etno­konfessııalyq jáne etno­máde­nı orta eýropalyq zertteý­shi­ler­­ge, saıahatshylarǵa, dıplomattar men kar­tograftarǵa, dinı mıssıonerlerge HV ǵasyrdan bas­tap Azııa men álem kar­ta­laryn­da Qazaq mem­leketin kór­setýge múmkindik bergen. Sonyń ishin­de Qazaq mem­leketi kórinis tapqan eń kóne eýropalyq metaldan jasalǵan globýstar 1540 jáne 1580 jyldary jasalǵan. Atap aıtqanda, 1540 jylǵy shveı­sarııalyq altyn globýsta (qa­zir Fransııada saqtaýly) jáne 1580 jylǵy shveı­sarııalyq altyn globýsta (AQSh-ta saqtaýly) Qazaq memleketi «Kosaki» degen ataýmen berilgen.

Bular – meniń tapqan eń kóne globýstarym. Alǵashqy globýs­ta qazaqtardyń soltústik-shy­ǵys jaǵynda Shaǵataı uly­sy (Zaga­tay) men qalmaqtar (Kalmvki), sol­tústiginde Vıatka knıazdigi, soltústik-ba­tysynda Qazan sha­hary (Cazan) kórse­tilgen. Oń­tústik-shyǵysynda Horasan (Corazine) men Syrdarııa-Iаksart (Iaxart) ózenin kórýge bolady. Qazaq memleketiniń batysynda avtor Noǵaı memleketin kór­set­ken.

Sondaı-aq bul globýstan Desh­­ti-Qyp­shaq (Comani), Soǵdy (Sogdia), Bak­trıana (Bactrini), Amýdarııany (Oxian) baıqaýǵa bolady. Kaspıı teńiziniń batys jaǵalaýy Medıa dep kór­setilgen, bul – Ázerbaıjan mem­leketiniń ortaǵasyrlyq polı­tonıminiń biri.

Birde Fransııanyń Ǵylym aka­demııa­synda kartografııa­lyq zertteýler jó­nindegi baıan­­damamnan keıin fransýz áripteste­rim bul derekter atalǵan globýs jasal­ǵan ýaqytta ekijaqty fransýz-qazaq saýda-saıası baılanysy bol­ǵa­nyn bildiretinin aıtty. О́ıt­keni olardyń aıtýynsha, kartaǵa memleketterdiń ataýy jaıdan-jaı jazyla ber­meı­di. Endi odan keıingi ǵasyr­lar­daǵy fransýz-qazaq qa­rym-qa­tynastarynyń jazba qujat­taryn tabý – ýaqyttyń enshisin­degi sharýa. Buǵan eki eldiń de ǵa­lymdary mańdaı terin tógip, atsalysýy kerek.

– Qazirgi tańda qandaı zertteý ju­mystarymen aınalysyp jatyrsyz?

– Men qazir kezekti irgeli kóp­tomdyq eńbekti daıyndap jatyr­myn. Oǵan Qazaq mem­leketine qatysty kóne kartalardy kóbirek salýǵa tyry­samyn. Sonymen qatar túr­ki memleketteriniń orta­ǵasyr­lyq kartalarynyń derbes kóp­tomdyq atlas kitabyn shyǵa­rý da oıda bar. Bári qarajatqa tire­ledi. Aıta ketý kerek, osy ýa­qytqa deıin taýyp, jarııala­ǵan, Qazaq memleketi kórsetilgen, ­qo­symsha ǵylymı derekteri bar, HI–HIH ǵasyrlarǵa jata­tyn eýro­palyq jáne amerıkalyq kar­ta­lardyń basym kópshiligi eli­mizdiń ǵylymı-zertteý, má­denı, aqparattyq aınalymyna tuńǵysh ret enip otyr.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»