Malshy qaýym zootehnık izdep júr

Mal ósirip júrgen sharýa qojalyq­tary men fermerlerge durys baǵyt bere­tin zootehnık qajet-aq. Sheteldik maman 30 kún jumys istep, Qazaqstanda bolý merzimi aıaqtalǵan soń, eline qaıtady. Ornyna kelgen basqa sheteldik maman óz bilgenin isteıdi. Sharýalardyń aıtýyn­sha, sheteldik mamandar jergilikti, aýyl sharýashylyǵyna ebi bar jastardy úıretpeıdi. Osylaısha, syrttan kelgen mamandardyń qolyna qarap qal­ǵan sharýa kóp. Jýyrda Saryaǵash aýda­nynda ótken jıynda oblystaǵy qoı sharýa­shylyǵynyń qazirgi hal-jaǵdaıy talqylanǵan bolatyn. Sol basqosýda kóp jyldan beri zootehnıkalyq asyldandyrý jumystary bosańsyp, mal usaqtala bastaǵany aıtyldy.

Qoı basyn kóbeıtýde búginde negi­zinen qoldan uryqtandyrý ádisi qol­danylady. Bul rette óńirde qoıdy qoldan uryqtandyratyn, barlyq kerekti zatpen jabdyqtalǵan eki pýnkt ǵana jumys isteıdi. Saryaǵash aýdandyq veterınarııa qyzmeti mekemesiniń zootehnık mamany, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Quralbaı Ábdiramanovtyń aıtýynsha, búginde bul sharýashylyqpen aınalysatyndardyń basym bóligi zootehnıkalyq ilimdi meńgermegen, mal basyn ósirý, kútip-baǵý, azyqtandyrý tehnologııalaryn jetik bilmeıdi.

«Et, sút, jumyrtqa, taǵy basqa da mal jáne qus ónimderin óndirýdiń tıimdiligin arttyrýda zootehnık mamandardyń róli zor. Olar mal jáne qus, asyl tuqymdy iri qara, jylqy, túıe sharýashylyqtarynda sút jáne et ónimderin arttyrýǵa, ónim sapasyn jaqsartýǵa kómek beredi. Fer­merlerge mal azyǵynyń juǵym­dy­lyǵyn, mólsherleýdiń jalpy qaǵı­da­laryn túsindiredi. Desek te, kóp jerde et, sút óndiretin iri qara malyna azyqtandyrý rasıonyn da­ıyn­daıtyn maman joq. Ásirese sút fer­malarynda onyń qajettigi qatty baı­qa­lady. Sondyqtan mal ósirgen sharýa zootehnık izdep júr. Oblystaǵy mal sharýashylyǵynyń qazirgi damý deńgeıi men keleshegine taldaý jasalǵanda, kóp­te­gen kemshilik anyqtaldy. Iаǵnı mal tuqymyn jaqsartý jumysynyń aqsap turǵany baıqaldy. Jaıylym tapshy bolǵandyqtan, mal basyn kóbeıtý múm­kin emes. Osy jumystardyń bárin zootehnık mamandar úılestirýge tıis. Biraq olarǵa tıisti deńgeıde kóńil bólinbegen soń, arnaıy shtattardyń qysqaryp ketýine baılanysty keleńsizdikter oryn alyp jatyr. Endi ol olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin birinshi kezekte shtattar sanyn qalpyna keltirýimiz kerek. Taǵy bir másele – shaǵyn sharýa qojalyqtardyń arnaıy seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýge de, óz otaryn jaqsartý úshin asyl tuqymdy qoshqarlar satyp alýǵa da jaǵdaıy joq. Jańa tehnologııalyq sharalardy óndiriske engizý de ońaı emes. Jyl ótken saıyn túrli sebepke baılanysty sany kemip bara jatqan asyl tuqymdy sharýashylyqtarǵa joǵary sanatty mártebe taǵaıyndalyp, olardyń tuqymdyq ónimine neǵurlym joǵary tarıf belgilengeni durys bolar edi. Naǵyz asyl tuqymdy qoshqar, buqalardy ósirý osy sharýashylyqtarda júrgizilýi kerek. Naryq suranysyna nazar salsaq, búginde etke degen suranys ótimdi bolǵandyqtan, qoı sharýashylyǵyn et óndirý baǵytynda damytý qajettilikke aınalyp otyr», deıdi Quralbaı Ábdiramanov.

Mamandar zootehnıkalyq jumystyń biri – mal tuqymyn asyldandyrýdyń kenjelep qalýy asyl tuqymdy maldyń tektik qoryna da zalal keltirgenin aıtady. Osyndaı jaıttardy zerdelegen oblys ákimi Darhan Satybaldynyń bastamasymen búginde zootehnıkalyq qyzmetterdi júıege keltirý jumystary tórt aýdan – Báıdibekte, Saryaǵashta, Saıramda, Otyrarda júrgizilip jatyr. Ásirese Báıdibek jáne Saryaǵash aýdandarynda sharýa qojalyqtaryna túsindirý jumysy júr­gizilip, olardyń zootehnıkalyq qyz­met­ke yntasy arta bastaǵan.

Úsh aılyq kýrsta oqyp úırengen mamandar arnaıy sertıfıkatpen mem­le­­­kettik tirkeýden ótip, qyzmetke kirisken. Osy oraıda Báıdibek aýdanynda mal sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa arnalǵan semınar-keńeste usaq maldy asyldandyrý jumysy túsindirildi. Qol­dan uryqtandyrý jumysy kórse­tildi.

«Mal mamandarynyń maqsaty – tu­qymdy asyldandyrýmen qatar, mal ba­sy­nyń saqtalýyn jáne tuqymdyq áleýetin jaqsartý. Sol úshin múmkin­di­gin­she ár sharýashylyqta teorııalyq daıarlyǵy mol, irikteýdiń barlyq prak­­­­tıkalyq amalyn júzege asyrýǵa qabiletti, bilimdi tehnolog mamandardy daıarlaýǵa atsaly­sýymyz kerek. Búginde Báıdibek, Saryaǵash, Saıram aýdandarynda zoo­tehnık mamandar jumys istep jatyr. О́zim osy qyzmetke aqpan aıynda ta­ǵaıyn­daldym. Sodan beri osy aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy qojalyqtarymen birlesip jumys istep jatqan jaıymyz bar», deıdi Báıdibek aýdandyq veterınarııa qyzmeti mekeme­siniń zootehnık mamany Baqytjan Kerimjanov.

Mamannyń aıtýynsha, qoldan uryq­tandyrý – mal basyn kóbeıtýdiń bir­den-bir ońtaıly tásili. Tabıǵı jolǵa qaraǵanda, bir atalyqtyń uryǵymen ondaǵan, tipti júzdegen urǵashy mal uryqtandyrylady. Nátıjesinde, qysqa ýaqyttyń ishinde tórt túliktiń tuqymdyq jáne ónimdilik sapasyn jaqsartýǵa ári juqpaly aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Báıdibek aýdanynyń Myńbulaq aýyldyq okrýgine qarasty Mádenıet eldi mekenindegi «Ádilet» sharýa qojalyǵy 20 jyldan beri osy baǵytta jumys júrgizip keledi eken.

«2004 jyldan bastap ózimiz qoldan uryqtandyryp jatyrmyz. 650 saýlyq qoı ustaımyn, soǵan qashyrymǵa 30 qoshqar kerek. Al biz eki qoshqarmen 650 saýlyqty qolmen uryqtandyryp, mal basyn kóbeıtip, ónimdilikti arttyryp jatyrmyz. Oblystyq veterınarııa basqarmasy semınarlar uıymdastyryp, oblys sharýalaryn ár aýdan, aýyldan jınap, qoldan uryqtandyrýdyń sapasy men ónimdiligin jan-jaqty túsindirip jatyr. El aralap, sharýa qojalyqtaryna da baryp túsindirip júrgen mamandar bar. Memleket tarapynan qashyrymǵa qarjysy tólenedi, qanshama adam jumys istep jatyr. Sonyń ózi úlken kómek qoı. Estip-bilip, qoshqarlarymyzdy alýǵa qanshama qojalyqtardan adamdar keledi. Kórip úırenetinderi de bar», deıdi sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy О́serbaı Qadyrov.

О́ńirde veterınarııa basqarmasynyń zootehnıkalyq jumystardy jandandyryp jatqany kóńilge demeý. Oblysta 1 mln 101 myń iri qara mal, 4 mln 968 myń usaq mal, 470,3 myń jylqy, 43,5 myń túıe, 2 mln 93 myń qus bar. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń máli­me­tine qaraǵanda, bıyl 9 aıda 153,2 myń tonna et, 354,8 myń tonna sút, 190,2 mln dana jumyrtqa óndirilgen. Bul kór­set­kishterdi eseleı túsý úshin mamandardy mal azyǵyn daıyndaý isine de mashyqtandyrý kerek. Sharýalar ra­­sıon daıyndaýda mamandarymyz sheteldiń myqtylarymen talasa alatyndaı, eli­miz­ge kelip júrgen sheteldikterdi almas­tyra alatyndaı bilimdi bolýy qajet dep esepteıdi. Son­dyqtan elmen etene jumys isteıtin zooteh­nıkterdiń kóp bolǵanyn qalaıdy.

Túrkistan oblysy