– Aıbol Arǵynǵazyuly, mindetti áleýmettik saqtandyrý aýdarymdary qazirgi tańda memleket tarapynan qanshalyqty qadaǵalanyp otyr?
– Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi Áleýmettik kodekspen retteledi. Qarjy resýrstary jumys berýshilerdiń jumyskerlerine, sondaı-aq jeke kásipkerler men ózin ózi jumyspen qamtyǵan adamdardyń ózderine taǵaıyndaıtyn jalaqysynyń eń tómengi mólsherinen kem bolmaıdy.
Qor memlekettiń 100% qatysýymen qurylǵan, kommersııalyq emes uıym. Áleýmettik tólemderdi taǵaıyndaý jónindegi memlekettik qyzmet túrlerin kórsetetin fılıaldary barlyq oblys ortalyǵynda, sondaı-aq Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda jumys isteıdi. Qordyń qarjylyq ornyqtylyǵyn taldaýdy, baǵalaýdy, baqylaýdy ýákiletti memlekettik organ – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi júzege asyrady.
– Qordyń negizgi qyzmeti sanalatyn áleýmettik aýdarymdardy tóleýshilerdiń esebin júrgizý sizderge tıesili sharýa ma?
– Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylardyń, olardyń áleýmettik aýdarymdary men áleýmettik tólemderiniń derbes esebin «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy júrgizedi. Tóleýshilerden túsetin áleýmettik aýdarymdar men olardy ýaqytynda ári tolyq tólemegeni úshin ósimpul somasy Qorǵa memlekettik korporasııa arqyly túsedi. Korporasııa áleýmettik aýdarymdar men ósimpuldardy esepke alý, aýdarý, sondaı-aq qate aýdarymdardy qaıtarý máseleleri boıynsha Qormen ózara baılanys ornatyp, aqparat almasyp otyrady. Qordan áleýmettik tólemderdi júzege asyrý úshin paıdalanylatyn áleýmettik aýdarymdar men ósimpuldardy jınaqtaý júzege asyrylady. Ár aıdyń sońynda salystyrý kestesi arqyly aýdarymdardy tekserip, qadaǵalaımyz. Áleýmettik aýdarymdardy qamtamasyz etýde óńirlerdegi ákimdikpen, eńbek mınıstrligimen birlesken úshjaqty komıssııa jumys isteıdi. Áleýmettik tólemdi ýaqytynda aýdarmaǵan mekeme men uıymdarǵa habarlama jiberilip, oryndalýy mindetteledi, baqylanady.
– Asyraýshysynan aıyrylǵanda, asyraýyndaǵy otbasy múshelerine qatysty táýekel jaǵdaıy týyndaǵanda tólemder qalaı eseptelip, taǵaıyndalady?
– Eńbekke qabilettiliginen aıyrylý jaǵdaıynda Qordan tólenetin áleýmettik tólem mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshyǵa beriledi. Bıýdjet qarajaty esebinen múgedektigi boıynsha beriletin memlekettik áleýmettik járdemaqyǵa qosymsha taǵaıyndalady. Qordan taǵaıyndalatyn tólemniń mólsheri júıege qatysýshynyń keıingi 2 jyldaǵy ortasha aılyq kirisi, júıege qatysý ótiliniń koeffısıentteri, medısınalyq-áleýmettik saraptama belgilegen 30%-dan 100%-ǵa deıingi eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesi negizinde aıqyndalady.
Eger asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda Qordan áleýmettik tólem júıege qatysýshynyń qamqorlyǵynda bolǵan adamdarǵa bıýdjet qarajaty esebinen memlekettik áleýmettik járdemaqyǵa qosymsha taǵaıyndalady. Tólemniń mólsheri asyraýshynyń sońǵy 2 jyldaǵy ortasha aılyq kirisi men júıege qatysý ótiliniń, asyraýyndaǵy adamdar sany koeffısıentteriniń negizinde esepteledi.
Jumysynan aıyrylǵanda qordan beriletin áleýmettik tólem júıege qatysýshyǵa jumystan shyǵý sebepterine qaramastan taǵaıyndalady. Ony taǵaıyndaýdyń negizgi sharty – júıege qatysýshy jumyssyz retinde tirkelýi kerek. Tólem júıege qatysý ótiline baılanysty 1 aıdan 6 aıǵa deıin esepteledi. Tólemniń mólsheri sońǵy 2 jyldaǵy ortasha aılyq kiriske, júıege qatysý ótiline jáne 45% quraıtyn tabysty almastyrý koeffısıentterine baılanysty esepteledi.
Júktilikke, bosanýǵa, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýǵa baılanysty kirisinen aıyrylǵan jaǵdaıda tólenetin áleýmettik tólem júktiligi, bosanýy boıynsha berilgen demalystyń barlyq kúnderine taǵaıyndalady. Tólem mólsheri sońǵy 12 aıdaǵy ortasha aılyq kiriske, eńbekke jaramsyzdyq kúnderiniń sanyna baılanysty bolady.
Qordan bir jarym jasqa deıingi bala kútimine baılanysty kirisinen aıyrylý jaǵdaıynda aı saıynǵy áleýmettik tólem mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshyǵa nárestesiniń ómirge kelgen kúninen bastap taǵaıyndalady. Tólemniń mólsheri sońǵy 2 jyldaǵy ortasha aılyq kiristiń 40%-yna teń. Eki, odan da kóp bala týǵan jaǵdaıda tólem ár balaǵa jeke taǵaıyndalady. Barlyq tólemderge qatysty ortasha aılyq kiris Qorǵa túsken áleýmettik aýdarymdar negizinde aıqyndalady.
– Qordyń áleýmettik tólemder taǵaıyndaýǵa nemese taǵaıyndaýdan bas tartýǵa quqy bar ma?
– Áleýmettik kodekske sáıkes, qor áleýmettik tólemderdi taǵaıyndaý ne taǵaıyndaýdan bas tartý týraly, sondaı-aq áleýmettik tólemderdi qaıta esepteý, shekteı turý, qaıta bastaý, toqtatý týraly sheshimder qabyldaýǵa quqyly. Áleýmettik tólemderdi taǵaıyndaý úshin qajetti qujattardyń (málimetterdiń) durystyǵyna tekserý júrgizý quqyǵy zańmen bekitilgen. Osyǵan baılanysty, qajet bolǵan jaǵdaıda Qor memlekettik organdarǵa, tıisti uıymdarǵa, tóleýshige, ótinish berýshige suraý da jiberedi. Áleýmettik aýdarymdardyń ýaqtyly, tolyq túspeýi, memlekettik organdar men uıymdardyń aqparattyq júıelerindegi qujattar men málimetterdiń sáıkes kelmeýi tekserýge negiz bola alady.
– Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory bekitetin tólem qansha merzimge esepteledi?
– Eki áleýmettik tólem uzaqmerzimdi. Birinshisi – eńbekke qabilettiliginen aıyrylý boıynsha áleýmettik tólem, ol zeınetkerlik jasqa tolǵanǵa deıin júıege qatysýshyǵa eńbekke qabilettiliginen aıyrylýdyń belgilengen dárejesiniń barlyq kezeńine tólenedi. Ekinshisi – asyraýshysynan aıyrylǵanda beriletin tólem. Asyraýyndaǵy balasy 18 jasqa deıin, al kúndizgi bólimde oqıtyn stýdent bolsa, 23 jasqa deıin taǵaıyndalady. Satyp alý qabiletin saqtaý maqsatynda atalǵan tólemder jyl saıyn Úkimettiń sheshimi negizinde artyp otyrady. 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap olar 7%-ǵa ósti.
– Júktilikke jáne bosanýǵa, jańa týǵan balany baǵyp-qaǵýǵa baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda tólenetin áleýmettik tólem alýshylar, ásirese dekrettik demalys alýǵa umtylatyndar arasynda orasan oljaǵa kenelgisi keletinder de bar bolar?
– Medısınalyq uıym jumys isteıtin áıelge júktiliktiń 30 aptasynan bastap 126 kúntizbelik kúnge (bosanǵanǵa deıin 70 kúntizbelik kún, bosanǵannan keıin 56 kúntizbelik kún) júktiligi, bosanýy boıynsha eńbekke jaramsyzdyq paraǵyn beredi. Osy eńbekke jaramsyzdyq paraǵynyń negizinde áıeldiń jumys ornynan júktiligine, bosanýyna baılanysty demalys rásimdeledi. Tólem mólsherin aıqyndaý kezinde sońǵy 12 aıdaǵy qorǵa áleýmettik aýdarymdar júrgizilgen ortasha aılyq tabysy men eńbekke jaramsyzdyq kúnderiniń sanyn 30 kúnge bólgendegi koeffısıent esepke alynady.
Rasynda da, «ońaı olja alýdy» kózdeıtinder de joq emes. Áleýmettik tólem somasyn qomaqty etý maqsatynda birneshe jeke kásipkerden aýdarym jasaǵandar da anyqtaldy. Aqtóbe, Almaty Qyzylorda oblystary, Almaty qalasynda osyndaı qıturqy áreketke barǵandar áshkerelenip, qylmystyq is qozǵalyp, sotqa deıingi tergeý-tekserý jumystary bastaldy. Júktilik pen bosanýǵa, bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıingi kútimine alatyn áleýmettik tólem somasy qomaqty bolsyn dep túrli áreketke barady. Mysaly, aıy-kúni jaqyndaǵanda ǵana áleýmettik aýdarymdy bir emes, qyryq shaqty jeke kásipkerden aýdartqan derek ashyldy. Biz osyndaı zańǵa qaıshy áreketti anyqtaý úshin 1411 jeke kásipkerge suranys joldadyq. 506 jumys berýshi tipti ol adamdardy tanymaıtynyn, óziniń qaramaǵynda jumys istemeıtinin anyqtap jaýap ta jiberdi. Nátıjesinde, áleýmettik tólem taǵaıyndaýdan bas tartyp, Qordyń 1,5 mıllıard teńge kólemindegi aktıvin jelge ushyrmaı saqtap qaldyq.
– «Kúmis alqa», «Altyn alqa», «Batyr ana» ataǵymen, «Ana dańqy» ordenimen nagradtalǵan kópbalaly analarǵa tólenetin áleýmettik tólem somasy arta ma?
– Atalǵan járdemaqylar memlekettik bıýdjet qarajatynyń esebinen taǵaıyndalady, «Altyn alqa», «Batyr ana», «Ana dańqy» ordenimen marapattalǵandar úshin – 7,40 aılyq eseptik kórsetkish (AEK), «Kúmis alqa» úshin 6,40 AEK mólsherinde belgilengen. AEK jyl saıyn artýyna baılanysty járdemaqylardyń mólsheri de ósedi.
– Qordyń keleshekte atqarar jobalary týraly aıtsańyz.
– Qordyń negizgi maqsaty – halyqtyń mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine degen senimdiligin arttyrý. Áleýmettik ádildik ornatyp, jumys isteıtin azamattarǵa áleýmettik tólemderdi kiristeri men júıege qatysý ótilderin eskere otyryp qamtamasyz etý. Sonymen qatar Qordyń ınvestısııalyq saıasatyn jaqsartý baǵytynda Ulttyq bankpen mámile jasasyp, kelesi jyldan bastap júıeli damytýdy qolǵa alamyz. О́ıtkeni 2025 jyldan bastap áleýmettik aýdarymdardyń mólsherlemesi 5%-ǵa ósedi. Bul Qordyń qarjylyq turaqtylyǵyna oń yqpal etedi. Qor mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylarda áleýmettik táýekelder týyndaǵan kezde qarjyny tıimdi paıdalanýǵa, memlekettik qyzmetterdi sapaly kórsetýge erekshe nazar aýdarady. Osylaısha, Qordyń qarajaty esebinen áleýmettik qamsyzdandyrýdyń qosymsha deńgeıin alýda jumys isteıtin halyqtyń múddesi qorǵalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
