Tabys deklarasııasy jemqorlyqty júgendeı ala ma?

Tabysty kórsetýdiń tórt kezeńi

Áıtse de kópshilik salyq organdaryna kiris-shyǵysy týraly málimetti berýge áli de qulyqsyz. О́ıtkeni jappaı tabysty túgendeý áldekimderdiń ádemi ómirine balta shabary túsi­nikti. Memlekettik qyzmette júrip áýlet múshe­lerin mıllıarderlerdiń qatarynan bir-aq shyǵaryp, qazyna qarjysynan alǵan qara­jatty shekara asyrǵandardyń aıy burynǵydaı ońynan týmaıtynyn ishi sezip otyr.

Jalpy, osy jyldarǵa deıin jalpy­­ha­lyqtyq tabys deklarasııasyn tapsyrý jyl­­dan-jylǵa kesheýildep keldi. Júıe da­ıyn bol­ǵanymen, aı saıyn alatyn tabys kóz­derin túsin­dirýdiń túrli amalyn qarastyrýdy syltaý etkender jalpyhalyqtyq deklarasııany ba­rynsha sozbalańǵa saldy. Áıtpegende jappaı naý­qandy 22 jyl talqylap, josparǵa engizgeni­mizge baqandaı 11 jyl ótken. О́ıtkeni bıýd­jetke kúni túsip, aılyqqa jan baǵatyn­dardyń shalqyp-tasyǵan ómirin túsindi­rý­ge tıis naýqannyń kesheýildeı berýi keıbi­reý­lerge aýadaı qajet edi.

Keıingi birer jyldan beri tabys kózin anyqtaıtyn bastama tórt kezeńmen júzege asa bastady. Jalpyhalyqtyq tabys dekla­rasııasy – árbir azamattyń tapqan tabysy men ıeligindegi múliktiń esebin berý. Turmys pen tabysty sáıkestendirýge sep bolatyn naýqannyń talabyna súıensek, joǵary shendi memlekettik qyzmetkerdiń ózi men týysqandarynan bastap jalǵyz zeınetaqyǵa kún kórip otyrǵandar, tipti jumyssyz retinde tirkelgender de qyrýar turatyn qundyz ishikteri men qymbat kólikteriniń, atyna jazylǵan jyljymaıtyn múlikti qandaı tabysqa kelgenin túsindirý qajet.

Osylaısha, 2021 jyly alǵashqy bolyp memlekettik qyzmetkerler men olarǵa teńestirilgen adamdar, onyń ishinde kvazımemlekettik sektordyń basshylary jáne olardyń jubaılary ózderiniń jeke aktıvteri men mindettemelerin tapsyrýǵa kirisken. Byltyr bıznes ókilderi, zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń basshylary, quryltaıshylary jubaılarymen birge deklarasııa tapsyrýǵa mindetteldi. Kelesi jyly eldegi 13 mıllıon adam qolda bar aktıvter men mindettemeler týraly málimetterin kórsetpek.

Salyq organdarynyń málimetinshe, shekara syrtyndaǵy tabysty da júıeden jasyrý múmkin emes. О́ıtkeni komıtettiń re­zıdentterdiń sheteldegi qarjylyq shot­­tary týraly aqparatty avtomatty túr­de alý múmkindigi mol. Máselen, ortalyq­tan­dyrylǵan aqparat júıesi qaı eldiń qarjy uıymdarynda aqshańyzdyń baryn jarty mınýt ishinde anyqtap beredi. Aıtpaqshy, tabys kóziniń qaı jaqtan kel­genin anyqtaı almaǵandar áýejaı men temirjol beketterinen ary asa almaıdy.

Esepteýsiz eshteńe ózgermeıdi

Jalpyhalyqtyq deklarasııa birden bolmasa da, tamyryn tereńge jaıǵan jemqorlyqtyń azaıýyna septigin tıgize alady. Májilis depýtaty Qaırat Balabıev osylaı dep otyr. Onyń sózinshe, tabysty jarııalaý mindetti bolǵandyqtan, alys aǵaıyn, jora-joldastar da óziniń shynaıy tabysyn kórsetýge tıis. Al óz basynyń tazalyǵy úshin ol da atyna jazylatyn múlik pen qarjy úshin qylmystyq is qozǵa­latynyn túsine bastaıdy.

«Kósh birden túzele ketpeıdi. Alaıda dek­larasııa tapsyrý halyqty ádildik pen tártipke úıretýdiń quraly bolaryna senim mol. Eń bastysy, Prezıdenttiń bas­tamasyn halyq arasynda durys túsindirý kerek. О́ıtkeni bul naýqannyń ótpeýine múddeli toptar halyqtyń oıyn basqa arnaǵa buzary anyq. Sondyqtan deklarasııany quptamaıtyn toptar sa­lyq­ty aınalyp ótip, ártúrli jolmen tap­qan qarajatyn tyǵyp qalǵysy keledi. Alǵash­qy kezeńderde kirisin jurt kózinen jasyryp qalý sekildi olqylyqtar bolýy múmkin. Biraq júıe bir izge túskende tıyn-tebenniń bárin anyqtaý qıyn bolmaıdy», deıdi depýtat.

Qarjy mamany Saparbaı Jobaev órkenıetti elderde jalpyhalyqtyq dek­la­rasııany júrgizýge júıeni syltaý etpeı-aq, qaǵaz júzinde iske asyra bas­­ta­ǵanyn aıtady. Al bizdiń elde qaǵaz júzindegi deklarasııanyń ádilettiligi men ashyqtyǵyna senimsizdik bolǵandyqtan, sıfrlandyrý kútildi. Sebebi astynda kreslosy, qolynda bıligi, bala-shaǵasy brend kıim men qymbat kólik tizgindeıtin sheneý­nikterdiń deklarasııasynda esh­qandaı dúnıesi joq «taqyr kedeıge» aınalǵany bar. Deklarasııaǵa salsaq, ákim qaralar áıeliniń páterinde áreń kún kórip júr. Al elimiz dúnıejúzilik jem­qor­lyqty tekseretin uıymnyń esebinde jemqory kóp memleketterdiń qata­rynda tur. Sebebin qarjy mamany bizdegi baı-baǵlandar tabysyn basqa adamdardyń atyna tirkep qoıǵanymen túsin­diredi.

«Keıingi jyldary memlekettik jáne bıýdjettik uıymdar da deklarasııa berip jatyr. Endi qarajatyn qaıyn jurtynyń atyna resimdeıtinderdiń múlki jalpy deklarasııadan keıin shyǵa bastaıdy. Sol kezde ata-ájelerdiń atyndaǵy qarajattyń ıesi de tabylady. Sonda ǵana sheteldik zeınetkerler sekildi kúndelikti aqshasynyń esebin berýge úırenemiz. Sebebi esepteýsiz eshteńe ózgermeıdi», deıdi S.Jobaev.

Jalǵan derekterdi baqylaýdyń keshendi ádisi kerek

Salyq qyzmetkeri Oljas Otar sońǵy statıstıkaǵa zer salsaq, salyq mádenıeti qalyptasqanyn kórsetip otyrǵanyn jetkizdi.

«Jańa jyldan bastap búkil halyq tabys deklarasııasyn tapsyrady. Odan keıingi jyly quqyq qorǵaý organdary óz quzyreti sheginde kórsetilgen málimetterdiń rastyǵyn tekseredi. Sol kezde álgi kórsetpeı ketken kiristeri úshin qylmystyq is qozǵalady. Bul jolmen úlken memleketterdiń barlyǵy júrip ótken. Negizi órkenıetti eldegi zań men salyq júıesi búkil elde ortaq. Másele bizdiń qoǵamnyń sana-seziminde, ar-uıaty men ynsabyna kelip tireledi. Damyǵan elderde deklarasııa tapsyrýǵa, ol jerdegi málimetterdi ádil kórsetýge jaýapkershilikpen qaraıdy. Al bizde qujatqa salǵyrttyq basym, ne bolmasa jurt kózinen jasyryp qalýǵa tyry­sý bar. Keıin aldynan shyqqanda «ádilet­siz­dik kórdim» dep aqtalady. Qoǵam máse­leniń aq-qarasyn anyqtap jatpaıdy, son­dyqtan ımandaı senedi», deıdi salyq mamany.

Bizdiń qoǵamda azamattardyń belgili sanat­tary men toptarynyń dekla­ra­sııa­lan­ǵan kiristeri men naqty shy­ǵys­tary arasyndaǵy sáıkessizdik bary ras. «Ádilet» joǵary quqyq mek­tebiniń zańgeri Nurjan Maqsatov osylaı dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, jalpyulttyq tabys deklarasııasy – sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste mańyzdy ról atqara alatyn quqyqtyq tetik. Biraq onyń tıimdiligi birqatar fak­torǵa baılanysty. Birinshiden, kiris dek­­larasııasy memlekettik qyzmet­ker­lerdiń jáne olardyń jaqyn orta­sy­nyń qarjylyq túsimderi másele­lerinde ashyqtyqty arttyrýǵa yqpal ete­di. Ekinshiden, mundaı shara resmı kiris­ter men jeke tulǵalardyń ómir súrý deńgeıi arasyndaǵy sáıkessizdikti anyqtaýǵa tıimdi kómektesedi. Bul sybaılas jemqorlyq áreketterin kórsetýi múm­kin. Al ol shara óz kezeginde quqyq qorǵaý organdaryn belsendi tekserýler men tergeýlerge yntalandyrýǵa túrtki bolady. Alaıda durys emes, jalǵan derek­ter­di baqylaý men jaýapkershiliktiń tıimdi tetikterin tabý áli de qajet. Bulaı bol­ma­ǵanda deklarasııa qandaı da bir naqty saldar men sanksııasyz formaldy, resmı rásimge aınalýy múmkin.

«Jalpyulttyq tabys deklarasııasy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste tıimdi qural bola alady. Biraq naqty nátıjege qol jetkizý úshin zańdardy saq­taýdy, qoǵamdy jandandyrýdy qamtı­tyn keshendi sharalar júıesi qajet. Qarjy aǵyndaryn baqylaýdy kúsheıtýdi, zama­naýı analıtıkalyq quraldardy qol­danýdy jáne kúdikti tranzaksııalardy anyqtaý úshin qarjy ınstıtýttarymen belsendi yntymaqtastyqty qosa alǵanda, salyq organdary tarapynan keshendi tásilder men tıimdi tetik talap etiledi. Tabys pen múlikti jasyrý jaǵdaılaryn azaıtý úshin salyq salý máselelerinde azamattardyń quqyqtyq saýattylyq deńgeıin arttyrý qajet. Osy is-áreketterdiń nátıjesinde neǵurlym ashyq salyq júıesin qurýǵa bolady. Bul qarjylyq tártipti jaqsartýǵa, memlekettiń salyq bazasyn nyǵaıtýǵa yqpal etedi», deıdi N.Maqsatov.

Sóziniń jany bar. Este bolsa, 2013 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi bir jylda 10,5 mln teńge tabys tabatynyn, ıeliginde 5 sotyq jer men qarapaıym ǵana úıi bar ekenin deklarasııa­da kórsetip edi. Qarapaıym­dy­lyǵymen qýantyp qoıǵan ákimniń shynaıy baılyǵy 2018 jyly anyqtaldy. Onda da elordadaǵy eńseli úıine ury túspegende, jurt ákimniń jıǵan-tergenin bilmeı keter edi. Sol jyly eks-ákimniń otbasyna tıesili kottedjinen 100 mln-nan asa teńge kóleminde qarajat pen altyn-kúmis áshekeıleri urlanǵan. Onyń ishinde quny asa qymbat brıllıant Rolex, Zenith, Ulysse Nardin, Cartier, Chopard sekildi altyn saǵattar bolǵan. Almatynyń eks-ákimi Ahmetjan Esimov te «basymda jeke baspanam joq, áıelimniń atyndaǵy úıde turyp jatyrmyn» dep jylarman bolǵan. Mınıstrler arasynda da mıllıondaryn áıeli men balalaryna jazdyrǵandar jeterlik. Al mundaı áreketke barǵandarǵa shetel zańdary aıaýshylyq tanytpaıdy. Joǵary aıyppul, qylmystyq jaýapkershilik pen bas bostandyǵynan shekteý jazasy da qarastyrylady. Máselen, Sıngapýrdaǵy salyq júıesi óte qatań. Bul elde jeke tulǵalar da kiristerin 1970 jyldan bas­tap kórsetedi. Tabysyn jasyrǵan nemese jalǵan aqparat bergen azamattar aıyppuldan bastap bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Japonııada kiristerdi deklarasııalaý 1947 jyldan bastap min­detti túrde engizilgen. Bul elde de derekterdi durys kórsetpegender qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylady. AQSh-ta tabys salyǵyn tóleý mindeti 1913 jyly engizilgen. Kirisin jasyrǵandarǵa aıyp­pul salynady, keıde qylmystyq jaýap­ker­shilikke tartylyp, túrmege toǵy­ty­la­dy.

Qarjysyn jasyrǵandardy qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartý bizde de bar. Biraq týysqandyqtyń túri kóp bizdiń elde jalpyhalyqtyq deklarasııanyń júıeli júzege asaryn aldaǵy ýaqyt kórsetedi. Bul úshin salyq organdary saýys­qannan saq bolmasa, sýdan qurǵaq shyǵyp úırengenderdiń joly boldy deı berińiz.