Ádebıet astanasy qazaq qalamgerine Trıýmf qaqpasyn ashty

«Máńgilik merekege» sapar...

Bıylǵy IýNESKO dárgeıinde toılanyp jatqan Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalardyń qorytyndy jıynyna delegat bolyp, fransýz tilinde jaryq kórgen «Meniń atym – Qoja» kitabynyń tusaýke­seri­ne qatysý úshin Almatydan Parıjge qaraı bet túzedik. Keıingi jyldardaǵy saıası shıelenisti jaǵdaı Almatydan tóte ushatyn jolǵa bóget salyp, áıgili Parıjge Eýropanyń qaqpasy sanalatyn Ystanbul arqyly jetpekpiz.

Qııal shirkinde shekteý bola ma? Batys Eýropanyń tórinen oryn tepken Uly Fransııa týraly bar biletinimdi oı eleginen ótkizip otyrmyn. Fransııanyń ǵana emes, álemdik rýhanııattyń astanasy atanǵan, Eıfel munaraly – Parıj. Kóne ǵımarattary adamzat tarıhynan syr shertken, korolder men patshalardyń quthanasy – Versal. Ǵalam sýretshileriniń jádigerlerin kóz qarashyǵyndaı saqtaǵan, beıneleý óneriniń ordasy – Lývr.

Jumyr jerdi mahabbat ańyzyna elitken, ótken jyldary órtke oranǵan – Notr-Dam... Qaısysyn aıtyp, qaısysyn jazaryńdy bilmeıtin osynaý qasıetti de qasterli rýhanı mekenge tabanymyz tımeı jatyp, áńgimeni aǵylshyn jazý­shysy, Nobel syılyǵynyń ıegeri Ernest Hemıngýeıden bastaýymyzdyń sebebi ne? Nege biz adamzat balasyn ózine yn­tyq etken Eıfel munarasyn kórgisi kel­meı alasurǵan fransýz jazýshysy Gı de Mopas­sannyń hıkaıasyn attap ótip, aǵyl­shyn Hemıngýeıge arqa súıep otyrmyz?

Onyń máni mynada... Eń alǵash kóshelerine sham qoıyp, jumyr jer betindegi tuńǵysh «Jaryq qala» atanǵan Parıj («La Ville Lumière») shári haqynda Hemıngýeıdiń «О́zińmen birge máńgi jasaıtyn mereke» atty týyn­dysy bar. Sol shyǵarmada aıtylǵan ómir boıy umyta almaıtyn «máńgilik merekemizdiń» bastalyp ketkenine sene alar emespiz. Hemıngýeı: «Men kórgen shaharlardyń ishindegi eń ádebı qala – Parıj. Fransýz jazýshylary ǵana emes, álem qalamgerleri osy qala­da bolǵan oqıǵalardy ózek etip, kórkem shyǵarma jazǵysy keledi», dep tebirene aıtqan sózi de álsin-álsin eske túsedi.

Qolǵa qalam alǵaly Parıjdi bir ­kó­rýdi arman ettik. Sodan bolar, Pa­rıj týra­ly birer sóz jazý jýr­na­lıst-qalamger retinde bizdiń de maq­satymyzǵa aınalyp edi. Saǵym jeldeı sol qııal búgin shyndyqqa aınaldy. Ony shyndyqqa aınaldyrǵan Berdibek Soqpaq­baevtyń 100 jyldyq mereıtoıy.

Kók tólqujatqa degen qurmet

Ystanbul áýejaıynyń baqylaý aımaǵynda kezek kútip turmyz. Aldymda eki sheteldik. Biri – azıat, qytaı ma, káris pe, japon ba, ajyrata almadym. Ekinshisi – eýropalyq. Qujat tekserip turǵan keden qyzmetkeri olardy uzaqtaý «tergedi». Qaı el bolsyn, shekaradan óterde «tereze syndyryp qoıyp, qobaljyp júretin ­baladaı» júregiń órekpip turady ǵoı. Túrki tilderiniń uqsastyǵyna qyzyǵyp, erterekte úırengen «nan surap jerlik» túrikshe tildi eske túsire bastadyq.

Kedendegi túrik jigit: «Qazaq túriksiń be?» dedi jyly jymıyp. «Atajurttan kelgen qazaqpyn», dep kúle til qattym. «Buırýn, keche bılersınız» (Jaraıdy, óte berińiz), dedi birden. Baıaǵydan tanys, týysyn kórip turǵandaı jyly qabaq tanytqanyna erkinsip, meni aldymdaǵy eki azamat sekildi nege «tergemegenin» suradym. «Aǵasy, siz óz elińizge keldińiz. Qazaq degen bizdiń baýyrymyz», dedi ol, meniń beınemdi sýretke túsirip jatyp.

Bizben birge Berdibektiń shyǵar­malaryn jata-jastana oqyp júrip balalyq shaǵynda Qoja men Janarǵa, eseıgen soń Erkin men Ǵalııaǵa aınalyp ketkenin bilmeı qalǵan otyzǵa jýyq delegat Parıjge bet alǵanyn aıtqym kelip, irkilip qaldym. Bul jigit Birikken Ulttar Uıymyna qarasty IýNESKO dárgeıin­de túrki jurty ádebıetiniń klassıgi, jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyl­dyq mereıtoıy toılanyp jatqany haqyn­da bil­mese de, kók tólqujatqa qurmet kór­set­keni júrekke jylylyq syılady. Táýel­sizdik alǵaly beri Qazaqstan men Túr­kııa arasyndaǵy mádenı qaty­nas­tar­­­­dyń qarqyndy júrýi eki ultty qalaı baýyr­la­s­tyryp jibergenin kózben kórip, Fran­sııa­ǵa kele jatqan sapardyń tarıhı hám rýhanı mánin de jete túsin­gendeı boldym.

Resmı jıyn hám tilekter

IýNESKO-nyń shtab-páterinde Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyǵyna ar­nalǵan konferensııa men fransýz ti­lin­de jaryq kórgen «Meniń atym – Qoja» kita­­bynyń tusaýkeseri bastaldy. Is-sha­ra­­­nyń tizginin elshi, Qazaqstan­­­­nyń IýNESKO janyndaǵy Turaqty ókili Asqar Abdrahmanov qolǵa aldy.

Resmı jıynda Qazaqstan tarapynan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva men Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıevtiń quttyqtaý hattary oqylyp, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov, jazýshy-pýb­lısıst Marat Toqashbaev syndy azamattar Berdibek Soqpaqbaevtyń ádebı murasynyń álem ádebıetine áseri týra­ly oılaryn ortaǵa saldy. Qazaqstan Par­lamenti Májilisi­niń depýtaty, belgili aqyn Janarbek Áshimjan baıandama jasap, jazýshynyń sońǵy túsken sýretin IýNESKO uıymyna syıǵa tartty. Jazý­shynyń qyzy Samal Soqpaqbaeva ákesiniń 100 jyldyǵynyń halyqaralyq deńgeıde ótýine atsalys­qan azamattardyń bárine rızashylyǵyn bildirdi.

Jıyndy tizgindegen elshi, Qazaq­stan­nyń IýNESKO janyndaǵy Turaq­ty ókili Asqar Saýytbekuly – uzaq jyl el gazeti «Egemen Qazaq­stanǵa» basshylyq etken tulǵa Saýytbek Abdrahmanovtyń perzenti.

Halyqaralyq aýqymda qazaqtyń qamy­­­men qyzmet etip, alqaly jıyndy qa­zaq, fransýz, aǵylshyn tilderinde mú­dir­meı júrgizgen baýyrymyzdy kór­gende bárimiz dıplomatııalyq, qaıratkerlik bolashaǵynyń baıandy bolýyn tiledik.

Ańyz ben aqıqattyń arasy...

Ańsarymyz aýyp, asyǵa jetken Parıj­de biz kútpegen eki jańalyq boldy. Birinshisi, akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń «Taýdan túsken adam» atty essesinde aıtylǵan «Meniń atym – Qoja» kitabynyń erterekte fransýz tiline aýdarylǵany týraly ańyzdyń aqıqatyn IýNESKO-daǵy ókilder anyqtaı almapty. Burynǵy aýdarma tabylmaǵan. Ekinshisi, osy hıkaıat jelisimen túsirilgen Abdolla Qarsaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» fılminiń de Kann festıvaliniń arnaıy júldesin utyp alǵany týraly arhıv derekteri qolǵa túspegen.

«Taýdan túsken adamda» jazylǵan Berdibektiń: «Qolyma ustap otyrǵan dúnıeniń avtory ózim ekenine kózim sense de, kóńilim senbeı, sábıin erkeletken ana ispettes peıilde kitaptyń appaq sútteı qaǵazǵa basylǵan betterin paraqtap, muqabasyn sıpalap, sýretshi kelistire salǵan Alataý tarabyna, Qoja, Sultandar beınelerin qarap otyryńqyrap qalǵan kúıimdi ańǵarǵan Dımekeń: – О́ı, Berdibek, joǵaltqan botasyn qaıtadan taýyp alǵan ingendeı emirenip otyrsyń ǵoı. Bul kitapty buryn kórmep pe ediń? – dedi», deıtin jol­darǵa qarasańyz, «Meniń atym – Qoja­nyń» buryn fransýz tiline aýda­ry­­l­maǵanyna sený qıyn.

Oqyrman retinde el aýzyndaǵy ańyz­dyń aqıqat bolmaı shyǵýy múmkin ekenin oılaý da aýyr. Sondyqtan bul jaıtty áli de indete zertteý qajet ekenin buqaraǵa eskerte ketkenimiz jón.

Ottoneniń otty sózi haqynda

Berdibek Soqpaqbaevtyń shyǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan is-sharada IýNESKO bas dırektorynyń mádenıet jónindegi orynbasary Ernesto Ottone: «Biz Soqpaqbaevty qazaq ádebıetiniń eń iri ókili retinde tanımyz. Berdibek shyǵarmalary shıelenisken halyqaralyq qarym-qatynastardy jaqyndatyp, ulttar arasyna dostyqtyń kópirin salýǵa septeser qudiretke ıe ekenin aıtqym keledi. IýNESKO qazirgi geosaıasattaǵy salqyndyqty da Soqpaqbaev sekildi qalamgerlerdiń týyndylaryn nasıhattaý arqyly joıyp, ortaq dıalogke kelýdi maqsat etedi», dedi.

IýNESKO Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qan qasaby umtyla qoımaǵan, buqaranyń júregi ábden titirkenip, jan-dúnıesin úreı bılegen 1945 jyly quryldy. «Ulttar men ulystar, ımperııa­lar men memleketter arasynda taǵy da soǵys órti tutanbas úshin ne istemek kerek?» degen uly saýal kóptiń kómeıine keptelip, oǵan laıyq jaýap taba almaı qınalǵan sáttegi sol qadamnyń durystyǵyn ýaqyt dáleldedi.

Sodan beri 79 jyl ótipti. IýNESKO álemdegi qanshama uly tulǵanyń ǵalamǵa tanylýyna jol ashty. Táýelsizdik alǵaly bul uıym qazaqtyń bas aqyny Abaıǵa, jyr alyby Jambylǵa, ór rýhty Mahambetke, Alash kósemi Álıhanǵa, ult ustazy Ahmetke, keń tynysty Muhtarǵa, t.b jıyrmaǵa tolmaıtyn tulǵamyzǵa ǵana qaıyryldy. Endi ol tizimde qazaq áde­bıetiniń klassıgi Berdibek Soqpaq­baevtyń bar ekeni kóńil qýantady.

Ottoneniń osy bir otty sózi Ystanbul kedenindegi jigitti qaıta esime saldy. Qazaqstan men Túrkııa memleketterin baýyr etken mádenı baılanystar ekenin kedenshi jigittiń «kók tólqujatqa» degen qurmetinen baıqadyq qoı. Endeshe, IýNESKO aýqymynda 100 jyldyǵy ata­lyp ótken Berdibek Soqpaqbaevtyń ar­tynda qalǵan mura halyqtardy dos­tas­tyrýǵa qalaı eńbek sińirip jatqanyn ózińiz baǵamdaı berińiz.

Pafosqa toly sóz emes bul! Bizdiń qoǵam buǵan deıin IýNESKO-nyń qandaı dárejedegi uıym ekenin, álemdik rýhanı hám mádenı saıasatta ol qurylymnyń qaýqar, qabileti qalaı baǵalanatynyn tereń túsine qoıǵan joq. Sodan bolar, IýNESKO bizdiń mádenı muramyz ben ádebıetimizge nazar salsa boldy, kóbine «tilde bar da, dilde joq» qur maqtannan árige asa almaı júrmiz. Sol olqylyqtyń úńireıgen oryn biteý úshin de mádenı baılanystarǵa qatysty nasıhat jumystaryn keńeıte túsý kerektigi baıqaldy.

Eýropadaǵy «berdibektaný» pikirtalasy

Fransýz tilinde jaryq kórgen «Meniń atym – Qoja» hıkaıatynyń aýdarmashysy, jazýshy Iv Goteniń pikiri kópti eleń etkizdi. «Men Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qojasyn» aýdaryp otyryp, fransýz ádebıetiniń klassıgi Antýan de Ekzıýperıdiń «Kishkentaı hanzadasyn» oılaýmen boldym. Bul shyǵarmany bireýler «budan 70 jyl buryn jazylǵan» deýi múmkin. Árıne, aýdarmashyǵa ótken zaman týraly týyn­dyny aýdarý da ońaı emes. Biraq ol qıyndyqty ońaı eńserdim. Avtor meni sol zamannyń tarıhyna súńgitip áketti. Bul romannyń (óz sózi) áli óz qýatyn saqtap turǵanyna tańǵaldym. Menińshe, bul balalarǵa ǵana arnalǵan týyndy emes. Avtor balalardyń kózqarasymen ózi ómir súrgen dáýir­degi ádiletsizdikterdi áńgimelep bergisi keletindeı», dedi.

TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń basshysy Sultan Raev is-sharada beıne-taspa arqyly pikir bildirip: «Berdibek Soqpaqbaev qazaq ádebıetiniń álemge shyǵar esigin ashty» degen pikir aıtqan edi. Oǵan fransýz qalamgeri Albert Fıshler bylaı jaýap qatty: «Qazaq ádebıeti álemge endi ǵana tanylyp jatyr deýge bolmas. Máselen, biz, fransýzdar, Ábdijámil Nurpeıisov, Oljas Súleımenov sekildi qalamgerlerdiń shy­ǵar­­mashylyǵymen burynnan ta­­nys­pyz», dedi.

Tas túsken jerine aýyr

Qazaqta «tas túsken jerine aýyr» degen sóz bar. IýNESKO dárgeıinde toılanyp jatqan Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyǵyna qatysty halyqaralyq deń­geıdegi is-sharalardy atqarýda Máde­nıet jáne aqparat mınıstrligi men Almaty oblysy ákimdiginiń talmaı qyz­met etkenin aıtpaı ketý – arǵa syn. 2024 jyl­dyń qańtarynda Qonaev qalasynda Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıynyń ashylý saltanatynan bas­tap, Ankara qalasyndaǵy TÚRKSOI halyqaralyq uıymymen birlesken kon­ferensııanyń ótýi, «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanynyń túrik tiline aýda­rylyp, kitap bolyp basylýy, 2 mektep, ­2 saıabaq,1 kitaphana jáne Qonaev qalasynyń 1 kóshesine jazýshynyń esimi berilýi, qalamgerdiń tolyq shyǵarmalar jınaǵy, ázerbaı­jan, orys tilderi­ne aýdarylǵan «Meniń atym – Qoja» kitabynyń jaryq kórýi, týǵan jerinde eńseli eskertkishi qoıylyp, dúbirli toıynyń ótýi, t.b ister qalyń buqarany rıza eteri sózsiz.

О́zi jetpegen jerge sózi jetti

Parıjdegi «meıramǵa toly úsh kún» kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqty. Parıj – Ystanbul baǵytyndaǵy áýe kemesi­men alqara kók aspandy qaq tilip, júzip kelemiz. Sanada jarq-jurq etken Eıfel munarasy. Parıjdiń qaı jaǵynda júrsek te, kózimizdi sol mu­naraǵa satamyz. Qansha qarasań da, ja­nar shóli qanbaıdy. Osy bir temir mu­narany kórgisi kelmeı, onyń ishindegi meıramhanada kofe iship otyratyn Gı de Mopassannyń minezin túsine almaı dal bolasyń!

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda álem­niń klassık qalamgerlerin Parıjge yntyq etken osy munara sekildi kórine beredi.

Máselen, biz joǵaryda aıtqan Hemın­­gýeıden bastap, onyń jan dosy bolǵan «Uly Getsbı» romanynyń avtory, amerıkalyq Skott Fısdjerald, Hemıngýeı men Fısdjeraldty rýhanı hám qarjylaı qoldaǵan ádebıet mese­naty hám jazýshy Gertrýda Staın, áıgi­li «Ýlıss» romanyn jazǵan ırland qa­lamgeri Djeıms Djoıs, qaı-qaısyn alsańyz da, sóz óneriniń ordasy sanalatyn Parıj­den shyǵarmashylyqtyń bal dá­­min tatypty. Parıjdi kórkem týyndysynyń arqaýy etken aqyn-jazý­shylardyń uzyn-sonar tizimin Genrı Mıller, Semıýel Bekket, Vladımır Nabokov, Charlz Bokovskı, Oskar Ýaıld, Jan-Pol Sartr jáne Sımona de Bovýar dep jalǵastyra berýge bolar edi. Oǵan ýaqyt tapshy ­bolyp tur.

Keńestik totalıtarlyq júıeniń sos­realızm atty sheńgeldi shekpenin shesh­­kisi kelip jantalasqan Berdibek Soq­paq­baev ómirinde bir ret bolsyn joǵa­ry­­­daǵy klassıkter sekildi ádebıettiń a­s­t­­a­nasy sanalatyn Parıj qalasyna ım­mı­g­rasııaǵa ketýdi oılaǵan shyǵar. Olaı bolmaǵannyń ózinde Berdibekteı klas­sıktiń tym quryǵanda talyqsyp aqqan Sena ózenin bir márte kórgisi kelmeýi áste múm­kin emes. Soqpaqbaev ta qolyndaǵy qala­myna tizgin salmaıtyn qııaldaǵy mekende jany qalaǵan týyndysyn jazyp, Hemın­gýeıshe «merekege toly» kúnderin ótkiz­­gisi kelgenine shúbá keltire almaımyz!

Berdibek Soqpaqbaevtyń ózi jetpegen sol bir ádebıettiń ordasyna sózi jetti. Onyń sózderi, áne, fransýzdardyń jeńimpaz qolbasshylary sekildi Trıýmf qaqpasynan ári ótip bara jatyr. Bárine de táýbe delik...

ASTANA – Almaty – Ystanbul – Parıj –­ Ystanbul – Almaty – ASTANA