– Qurmetti Ǵaýez Torsanuly, oblysqa ákim bolyp taǵaıyndalǵanyńyzǵa bir jyl bolyp qaldy. Osy ýaqyt aralyǵynda birqatar tosyn oqıǵa boldy. Sonyń ishinde sý tasqyny – tabıǵattyń aýyr synaǵy el basyna tústi. Aıaǵyńyzǵa rezeńke etik kıip, kúrestiń aldyńǵy shebinde júrdińiz. Muzdaı sý tosqaýyldyń bárin japyryp, Potanın kóshesimen órlep, qalaǵa kóterilgende qandaı kúıde boldyńyz?
– Bıyl shynymen de oblys úshin aýyr jyl boldy. Kóktemgi sý tasqyny kezinde Sergeev sý qoımasyndaǵy sý deńgeıi 4 metr 25 santımetrge jetip, 2017 jylǵy eń kúshti sý tasqynynyń kórsetkishterinen de aıtarlyqtaı asyp tústi. Úsh myńnan asa úıdi sý basty. Eń bastysy, adam shyǵyny bolǵan joq. Tabıǵı apattyń alǵashqy kúnderi óńirge Memleket basshysy kelip, soltústikqazaqstandyqtarǵa qoldaý bildirip, eńsesin bir kóterip tastady. Jalpy, tasqyn kezinde óńir turǵyndarynyń aýyzbirligi, adamgershiligi aıqyn tanyldy. Eriktiler, qoǵamdyq uıymdar, kásiporyndar men mekemeler azamattyq ustanymyn kórsetip, zardap shekkenderge kómek qolyn sozdy. Bul tabıǵı apat halqymyzdyń baýyrmaldyǵy men yntymaǵyn taǵy bir ret kórsetti.
– 3 myńnan artyq úı, 10 myńnan astam adam sý basqan aımaqta qaldy. Tasqyn sý úılerdiń bıik terezelerine deıin jetip, eki aıdaı ábigerge saldy. Jergilikti bılik adamdardy soltústiktiń kúzgi yzǵaryna qaldyrmaı, bárine de jyly baspana uıymdastyra bildi. Osy týraly aıta ketseńiz?
– Prezıdenttiń úndeýin «Qazaqstan halqyna» qory, «Qazaqmys» korporasııasy, «Kaspi.kz» pen «Kazminerals» kompanııalary qoldap, sýyq túskenge deıin 700 úıdiń qurylysyn aıaqtadyq. Osylaısha, birlesip atqarǵan jumystyń arqasynda jańa «Birlik» shaǵyn aýdany paıda boldy. Bul aýqymdy jumystarǵa jergilikti qurylys kompanııalaryn tarttyq. Sol jerde arnaıy shtab qurylyp, kúndelikti esep berildi. Qurylystyń sapasyn tekseretin tehnıkalyq baqylaýdy da erekshe nazarda ustadyq. Basty mindet tez arada úılerdi salyp, zardap shekkenderge baspanany tabys etý boldy. Jańa shaǵyn aýdan damyp keledi. Jýyrda balabaqsha ashyldy, jańa mektep te turǵyzylady.
Demeýshilerdiń esebinen páterler alynyp, úılerdi jóndeý de júrgizildi. Osy rette aýdannan kelgen mehanıkalyq brıgadalardyń ınfraqurylymdy qalpyna keltirý men baspanany jóndeýge qosqan úlesterin erekshe aıtqym keledi.
– Jańa úıler salýǵa qazirgi «Birlik» shaǵyn aýdanynyń jeri qalaı tańdaldy?
– Biz qurylysty tasqyn sý ketpeı jatyp, sáýirdiń 25-de bastap kettik. Zardap shekkender ýaqytsha jataqhanalarǵa ornalasty. Olarǵa tez arada baspana salý mindeti turdy. Qala janyndaǵy eń qolaıly jer qazirgi «Birlik» shaǵyn aýdanynyń orny boldy. О́ıtkeni bul meken sý basý qaýpi bar aımaqtan alys ornalasqan. Ekinshiden, munda qajetti ınjenerlik ınfraqurylym tartylǵan. Oblystyń, qalanyń jaǵdaıyn jaqsy biletin birinshi orynbasarym Marat Tasmaǵambetov sııaqty basshylar osy aımaqqa úıler salýǵa bolatynyn aıtyp, usynys jasady. Aımaqty kórip, onyń qurylys salýǵa qolaıly ekenine kózimiz jetken soń birden úıler salý qamyna kirisip kettik. Kóp oılanyp, tolǵanýǵa ýaqyt tar edi. Qazir bizdiń tańdaýymyzdyń durys bolǵanyn ómir kórsetip otyr.
– Qalaǵa aýyzsý jetkizetin «Qyzyljar-sý» kásipornynyń sý kóteretin nasos stansasyn seń qıratyp ketkende rekordtyq qysqa merzimde qosalqy qubyr men sorǵylar ornatylyp, «Pestroe» kólinen qalaǵa sý jetkizildi. Bul qıyndyq qalaı eńserildi?
– Sý tasqyny bastalǵanda oblys ortalyǵy aýyzsýsyz qaldy. Oǵan sebep, birinshi kótergish sorǵy stansasynyń elektr jaryǵynsyz qalýy. Sýmen kelgen alyp seń jol boıy barlyǵyn qıratyp kele jatty. Stansany elektr qýatymen qamtamasyz etip otyrǵan 4 qurylǵyny muz qıratyp ketti. Oǵan qosa stansany sý basty.
Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda tez ári batyl sheshimder qabyldaý kerek boldy. Bul jumysqa Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar basshylyq etti. Máseleni sheshý maqsatynda Pestroe kólinen sý alý týraly shuǵyl sheshim qabyldandy. Kólge tez arada qubyrlar tartylyp, qalqymaly sorǵy stansasy qoıyldy. Osylaısha, qysqa ýaqyttyń ishinde qalaǵa sý berildi.
Bul jaǵdaı bizge úlken sabaq boldy. Tasqyn sý ketken soń birinshi kótergish stansasyna jańǵyrtý júrgizildi. Jańa qondyrǵy ornatylyp, jaǵalaı bóget nyǵaıtyldy. Sondaı-aq sorǵy stansasyn úzdiksiz elektr qýatymen qamtamasyz etý maqsatynda uzyndyǵy 3,5 shaqyrym jer asty kabel jelisi tartylady. Oǵan qosa, rezervtik stansa iske qosylmaq. Bıylǵy sý tasqyny kezindegideı, Petropavl ýaqytsha negizgi sý qubyrynsyz qalsa, rezervtik stansa balama retinde turǵyndardy aýyzsýmen qamtamasyz etedi.
– Oblys ortalyǵyndaǵy taǵy bir kúrdeli másele – jylytý maýsymynyń ótýi. Bıyl qysqy merzimge qalaı daıyndaldyńyzdar? Qandaı jumystar atqaryldy?
– Jylytý maýsymyna daıyndyq Prezıdent pen Úkimettiń jiti nazarynda boldy. Men 2-JEO-na jıi baryp, jylytý maýsymyna daıyndyqty tekserip otyrdym. Jylý elektr ortalyǵynyń turaqty jumysyn qamtamasyz etý, jabdyqtardyń jaǵdaıy, jańǵyrtý, jóndeý josparlarynyń ýaqtyly oryndalýyna erekshe nazar aýdaryldy.
Bıyl qazandyqtar men týrboagregattardy jóndeý josparǵa saı júrgizildi. Jańa týrbına qurylysy jalǵasyp jatyr, bul nysan kelesi jylǵy jylytý maýsymynda iske qosylmaq. Qazir istep turǵan eki týrbına qalany jylýmen qamtamasyz ete alady. Stansada kómir qory da jetkilikti. Jalpy, oblysta elektr, jylý jelilerin, sý qubyrlaryn aýystyrýǵa qatysty keshendi jumystar atqaryldy. Oblys ortalyǵynyń soltústik bóligin turaqty jylýmen qamtamasyz etetin jylý magıstrali salynady.
Qazir oblysta jylytý maýsymy bastaldy. Biz aldymen áleýmettik nysandar men kópqabatty úılerdi jylýǵa qostyq. Jylytý maýsymynyń qalypty ótýi qatań baqylaýymyzda.
– Joldardyń sapasy turǵyndardy alańdatpaı qoımaıdy. Bıyl oblys ortalyǵynda kóshelerge asfalt tóseý jóninde biraz is tyndyryldy. Bul jumys qalaı jalǵasyn tabady?
– Bıyl Petropavlda jol ınfraqurylymyn jańartýǵa qatysty aýqymdy ister atqaryldy. Jóndeý jumystary oblys ortalyǵyndaǵy 57 kósheni qamtydy. Onyń ishinde 39 kóshege alǵash ret asfalt tóseldi. Osynyń arqasynda bıyl jaqsy jaǵdaıdaǵy joldardyń úlesi 50 paıyzdan 67 paıyzǵa deıin ósti. Jasyratyny joq, qalamyzda asfalt tóselmegen kósheler áli de barshylyq. Qala basshylyǵyna aldaǵy tórt jylda Petropavldaǵy barlyq jolǵa asfalt tóseýge tapsyrma berildi.
Oblysta jóndeý jumystarymen jalpy 938 shaqyrym jol qamtyldy, onyń negizgi bóligin ortasha jóndeý quraıdy. Joldaýda Memleket basshysy jol ınfraqurylymyn jaqsartýǵa basa nazar aýdaryp, ortasha jóndeý baǵdarlamasyn 10 myń shaqyrymǵa deıin jetkizýdi tapsyrdy. Bul baǵyttaǵy jumysymyzdy odan ári kúsheıtemiz. Sondaı-aq jóndelgen joldyń sapasyn tekserý men merdigerlerdiń jaýapkershiligi de qazir erekshe baqylaýǵa alyndy.
– Uly Abaı: «Eńbektenseń qara jer de beredi, qur tastamaıdy» degen ǵoı, dıqandardyń aıanbaı eńbek etkenderine oraı bıyl qara jer de ıip berip, astyq eresen shyqty. Astyq jınaý barysyna da toqtala ketseńiz?
– Bıyl jaýyn-shashyn túrindegi kúrdeli aýa raıy sharýalarǵa naǵyz synaq boldy. Eginniń ýaqtyly jınalýy men astyq sapasyn saqtaý maqsatynda dıqandar erekshe tásilder men zamanaýı tehnologııalardy paıdalandy. Memleket astyqty keptirýge arzandatylǵan dızel otyny men suıytylǵan gaz bóldi. Aýyl eńbekkerleriniń tynymsyz eńbeginiń arqasynda alty mıllıon tonnadan astam rekordtyq astyq qambaǵa quıyldy. Ortasha ónimdilik gektar basynan 18,6 sentnerden asty, úlgili sharýashylyqtarda gektar berekeligi 30 sentnerge deıin jetti. Bul nátıjelerge agrotehnologııalardy saqtaý, mıneraldy tyńaıtqyshtardy engizý, joǵary sapaly tuqym sebý, tehnıkany jańartý arqasynda qol jetkizildi. Qazir dıqandar kóktemgi egis jumystaryna daıyndyqty bastap ketti. Memleket bul baǵytta da tıisti qoldaý, kómek kórsetip otyr.
– Aldaǵy ýaqytta oblys ekonomıkasyn kóterip, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qatysty qandaı josparlaryńyz bar?
– Oblysta ekonomıkany damytý barysynda ınvestısııalyq jobalar jaqsy júzege asyrylyp keledi. Sonyń arqasynda jańa jumys oryndary ashylyp, ónim túrleri paıda bolady. Memleket basshysy elimizdiń ónerkásiptik áleýetin tolyq ashyp, óńdeý ónerkásibindegi óndiris kólemin 1,5 esege ulǵaıtýda júıeli jumys júrgizý kerektigin birneshe ret atap ótti. Taǵy bir mańyzdy másele – ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý. Jýyrda túrik ınvestory «Nord Panels» JShS-nyń aǵashty tereń óńdeıtin zaýytyn iske qosty. Keleshegi zor ınvestısııalyq jobaǵa 8 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy, 300 adam jumyspen qamtyldy. Joǵary tehnologııalyq zamanaýı qondyrǵylar ornatyldy. Jańa kásiporyn tolyq qýattylyqqa shyqqanda 50 myń tekshe metrge deıin ónim shyǵarady. Bul elge atalǵan ónimderdiń ımportyn 13 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, oblystaǵy ınvestısııalyq pýlǵa otandyq, sheteldik ınvestorlardyń jalpy quny 760 mıllıard teńgege jýyq 46 jobasy engen. 7 myńnan astam jańa jumys orny ashylady. Olardy júzege asyrý ınvestısııa men óndiris kólemin 1,5 esege ósirýge múmkindik beredi. Atap aıtqanda, júk tıeý jabdyqtary, tirkeme aýyl sharýashylyǵy mashınalary, nan ónimderi, keramıkalyq kirpish, basqa da ónimder shyǵarý sııaqty jobalar júzege asyrylady.
– Oblystyń rýhanı ómirinde ilgeri basýshylyq bar ma? Onomastıkalyq máseleler qalaı sheshilýde?
– Prezıdent Joldaýynda kreatıvti ındýstrııany, zamanaýı tehnologııany damytý jóninde naqty mindetter júktedi. Sondaı-aq Memleket basshysy shyǵarmashyl jastardy qoldaýǵa arnalǵan ortalyqtar ashý qajet ekenin aıtty. Sonyń aıasynda Petropavl qalasynda kreatıvti ındýstrııa ortalyǵyn ashtyq. Bul joba talantty jastarǵa qoldaý bildirip, túrli salalardy damytýǵa baǵyttalǵan. Ortalyqta jastar óz keńistigine ıe bolyp, sol jerde batyl, kreatıvti ıdeıalardy talqylap, júzege asyrmaq.
Sondaı-aq qalamyzda «Botaı» sýret galereıasy ashyldy. Galereıanyń ataýy óńirdegi 6 myń jyl buryn jylqyny alǵash ret qolǵa úıretken «Botaı qonysy» biregeı arheologııalyq ornymen baılanysty. Jańa óner keńistiginiń ereksheligi – onda kórmeler de, avtorlar, sýretshilermen túrli kezdesýler de ótedi. Kelýshiler elimizdiń, oblys sýretshileriniń týyndylaryn tamashalaı alady. Galereıa rýhanı ári shyǵarmashylyq damýdyń ornyna aınalyp keledi.
Oblys ortalyǵynda eki jataqhana paıdalanýǵa berildi. Birinshisi 156 orynǵa arnalǵan, ekinshisi 1200 oryndyq úlken jataqhana. Stýdentter úıinde bar jaǵdaı jasalǵan. Osylaısha, Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý baǵytynda jataqhanalardaǵy oryndardyń jetispeýshiligin joıdyq. 300 balaǵa arnalǵan erekshe balalarǵa bilim beretin arnaıy mektep-ınternat ta ashyldy. «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda Petropavldaǵy «Orman» shaǵyn aýdanynda 600 oryndyq jańa mektep boı kóterdi. Bul – ulttyń joba arqyly salynǵan alǵashqy bilim ordasy. «Bereke» shaǵyn aýdanynda dál osyndaı mekteptiń qurylysy júrgizilip jatyr. Jýyrda osy aýdanda «Bereke» meshiti de ashyldy.
О́ńirde jańa sporttyq nysandar da kóptep paıdalanýǵa berilip jatyr. «Qyzyljar» ústel tennısi ortalyǵynyń ashylýy úlken oqıǵa boldy.
Bıyl áleýmettik máseleni qadaǵalaıtyn jańa orynbasarym qyzmetke kiristi. Endi Júsip Jumaǵulovtyń basshylyǵymen bul sala jandana túsedi. Kenjelep turǵan onomastıkalyq máseleler de bolashaqta ret-retimen sheshiledi dep oılaımyn.
Jalpy, bıylǵy jyl ońaı jyl bolǵan joq. Oblys turǵyndarymen birge bar aýyrtpalyqty jeńip, jańa belesterdi baǵyndyryp jatyrmyz. Prezıdenttiń Joldaý aıasynda aıqyndaǵan mindetteri aýqymdy, olardy oryndaý, oblys ekonomıkasyn damytý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytyndaǵy san salaly baǵdarlamalardy, josparlardy iske asyrý jolyndaǵy jumystardy jalǵastyra beremiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
