Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sýısıdtiń negizgi sebepteri men faktorlaryna taldaý jasaǵan mamandar ózine ózi qol salýǵa beıim jandardyń aýrýy bir, jarasy ortaq ekenin aıtady. Máselen, álemdegi jaǵdaıǵa zertteý júrgizgen tájirıbeli psıhologter sýısıdke ıtermeleıtin birneshe faktordy alǵa tartady. Birinshisi – psıhıkalyq densaýlyq máselesi. Iаǵnı depressııa, bıpolıarly buzylys, shızofrenııa jáne basqa da psıhıkalyq aýytqý adamnyń emosııalyq jaǵdaıyn nasharlatyp, ómirden túńilýine ákelýi múmkin. Ekinshiden, jeke ómirdegi qıyndyqtar. Mundaı jaǵdaıǵa jaqyn adamynan aıyrylý, otbasylyq kıkiljiń, neke máselesi men balalarmen baılanysty problema adamdardy muńǵa batyryp, sýısıdtik oılardyń paıda bolýyna áser etýi yqtımal. Úshinshiden, jumyssyzdyq, qarjylyq qıyndyq, kedeılik jáne áleýmettik oqshaýlaný sekildi ekonomıkalyq, áleýmettik faktorlar – óz-ózine qol salýǵa jıi ıtermeleıtin sebeptiń biri. О́ıtkeni mamandar qarjylyq turaqsyzdyq pen jumys tabýdaǵy qıyndyq adamnyń úmitin sóndirip, sharasyzdyqqa keri ákeletinin aıtady. Buǵan qosa sozylmaly aýrýlar, fızıkalyq aýyrsynýlar men múgedektik jaǵdaıy da psıhologııalyq aýyrtpalyqty arttyryp, adamdy sýısıd jasaýǵa májbúrleıdi. Al áleýmettik qysym men stıgmatızasııa da – ómirden baz keshýge basty sebep. Kóptegen elde áleýmettik stıgmanyń saldarynan adamdar qoǵamnan tez oqshaýlanyp qalady. Bul da óz kezeginde sýısıdtik oılardyń paıda bolýyna sebep bolatyn kórinedi.
Balalar men jastar arasyndaǵy sýısıdtik oılardyń artýyna ınternettegi qysym, kıberbýllıng, áleýmettik jelilerdegi óz-ózine kúmán keltirý faktorlary únemi áser etedi eken.
Bizdegi jaǵdaıda da sýısıdke barǵandardyń sebebin psıhologter kúızelis, bıpolıarly buzylys sekildi birneshe psıhıkalyq aýytqýdan izdeıdi. Al psıhıkalyq densaýlyqqa qatysty taqyryptar stıgmatızasııaǵa ushyraǵandyqtan, kóp adam kómek suraýǵa uıalady nemese ony qajet dep sanamaıdy. «Uıat boladymen» ómir súrýdiń sońy tereń kúızeliske túsirip, sýısıdke ıtermeleıdi degen sóz. Sumdyǵy sol, qazir elimizdegi jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd deńgeıi álemdik ortasha deńgeıden joǵary bolyp ketken. Buǵan býllıng, kıberbýllıng, óz-ózine degen kúmán, áleýmettik jelilerdegi qysym jáne jasóspirimderdiń emosıonaldyq turaqsyzdyǵy yqpal etip jatyr. Onyń syrtynda otbasylyq ári áleýmettik qıyndyqtardyń da saldary baryn jıi aıtatyn mamandar turmystyq janjaldar, ajyrasý, ata-analar arasyndaǵy qarym-qatynas máselesi, qarjylyq qıyndyq pen jumyssyzdyq sııaqty jaǵdaılar adamdardyń emosıonaldyq jaǵdaıyna teris áser etýimen túsindiredi.
Otandyq psıhologterdiń paıymynsha, eldegi ekonomıkalyq turaqsyzdyq jáne qarjylyq qıyndyq adamdardyń psıhologııalyq jaǵdaıyn aýyrlatyp, úmitsizdikke jıi boı aldyrady. Bilim berý oryndary men otbasyndaǵy qysym da eresektermen qatar jasóspirimderdiń jandúnıesine keri áser etip jatyr. Aıtalyq, bilim alýdaǵy jetistikterge degen úlken talap, mekteptegi psıhologııalyq qysym men testileýdegi eresekter kútken nátıjege basa nazar aýdarý keıde balalarǵa aýyr tıedi eken. Al osyndaı psıhologııalyq soqqy men jaqyn adamdardan qoldaý kútpeı kúızelis alǵan adamdarǵa mamandardyń aldyna barý múmkindigi joq. Ásirese aýyldyq jáne shalǵaı aýdandarda medısınalyq qyzmet qoljetimdiligi tómen. Keıbir óńirlerde psıhologııalyq ári psıhıatrııalyq kómekke qol jetkizý qıyn. Bul sýısıdtik oılardy boldyrmaýǵa, qajetti kómekti ýaqtyly alýǵa keri áserin tıgizip keledi.
Psıholog Anna Qudııarova sýısıd bul qatty psıhologııalyq aýyrsynýǵa jedel jaýap ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, bul emdelýsiz uzaq ýaqyt boıy nazardan tys qalǵan uzaq emosıonaldyq aýyrsynýdyń kúsheıýinen týyndaıdy. Demek sýısıdtik qımyl jasaıtyn adamdarda ólý nıeti bolmaıdy, biraq olar basqalarǵa mańyzdy psıhologııalyq qajettilik týraly habarlaý nıetimen ózine-ózi zııan keltirýi múmkin.
«Sýısıd qaýpi sezimderdi, psıhologııalyq qajettilikterdi jetkizý tásili retinde ózin-ózi óltirýge tyrysý nemese jasaý týraly qorqytý, eskertýlermen baılanysty. Klınıkalyq turǵydan sýısıdtik qımyl men qaýip ádette úmitsizdikti, ashýdy, baqylaýdy, qorǵaýdy, jaqyndyq pen qamqorlyqty usynýdy bildiredi», deıdi psıhoanalıtık.
Al osy usynysqa aınaladaǵy jandardyń der kezinde kóńil bólmeýi emosıonaldy jaraqaty bar adamda psıhıkalyq buzylý bastalady. Osy buzylys sharyqtaý shegine jetkende, adam sanasynda birden óz-ózine qol jumsaý nıeti oıanady.
Sýısıdolog Tatıana Braýn da eshbir adam óz ómirin ońaı qııa salǵysy joqtyǵyn aıtady. Kez kelgen qaıǵyly oqıǵanyń artynda shekten tys emosıonaldy, ımpýlsıvti, túımedeıdi túıedeı etip qabyldaıtyn ókpeshil, emosııasyn syrtqa shyǵara almaıtyn, basyndaǵy qaıǵysyn aınalasyndaǵy adamdarmen bólise almaıtyn adam bolǵanyn bilýge bolady.
«Keıde ózin-ózi shekten tys jaqsy kóretin nemese syr saqtaǵysh, ymyrasyz adamdar da óz-ózine qol salýǵa beıim keledi. О́zimen-ózi júretin tomaǵa-tuıyq adamdar qoǵamdaǵy ártúrli nárselerdi kóńiline ala bastaıdy. Turmystyq qıynshylyq pen jalǵyzdyq qatar kelgende kúızeliske túsedi. Biraq ómirdiń qıyndyǵy adamdy ólimge ıtere salmaıdy. Aldymen sózi men is-áreketimen habar beredi. Keıbir adamdar «sender meni ábden sharshattyńdar» dep aıta alady, al keıbireýler jeke qalǵysy keledi. Kóńilsiz mýzyka tyńdap, qaıǵyly kıno kóre bastaıdy. Alaıda jaqyndary bul adamnyń kómekke shaqyryp jatqanyn túsinbeıdi. О́zge túgili óz jaqyny janyn túsinbegendikten, ádildikti ornatý maqsatynda sýısıdtik qadamǵa barady», deıdi maman.
Sondaı-aq sýısıdolog jasóspirimder sýısıdin juqpaly aýrý dep sanaıdy. О́mirdiń ońy men solyn tanyp úlgermegen balalar ómirdiń alǵashqy synaǵynan synyp qalyp jatyr. Bul jerde de ótkinshi qıyndyqtan ótkizip jiberetin jaqyn jandar mindetin múltiksiz atqara almaı otyr.
«Balalardyń sýısıdtik minez-qulqynyń paıda bolýyna ata-anasymen, ortasymen qarym-qatynas jasaı almaýy – sebep. Ata-anasynyń urys-kerisi, orynsyz mahabbat, qyzǵanysh, menmendigi de kúızeliske túsiredi. Adam neǵurlym jas bolsa, soǵurlym onyń ómirden ketý nıetiniń aqıqatyn anyqtaý qıyn. Sebebi olardyń is-áreketindegi albyrttyq yryqqa kónbeıdi. Balalar men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd juqpaly aýrý sekildi. Biraq onyń aldyn alý úshin otbasyndaǵy tárbıeni tizgindeý kerek. Aldymen úıdegi eresekter júris-turysyna, sózine abaı bolǵany durys. Al balasynyń boıyndaǵy ózgeristi baıqaǵan bolsa, sýısıd týraly balamen ashyq sóılesý men talqylaý – balańyzǵa jasaı alatyn eń paıdaly nárselerdiń biri. Tipti, balańyz nemese jaqynyńyz sýısıd týraly ázildep nemese sóz arasynda baıqamaı aıtyp bastasa, bul onyń aldaǵy kúnderi ózin-ózi óltirýi múmkin josparynyń pisip-jetilip kele jatqanyn kórsetedi. Sondyqtan jany jaraly adamǵa járdem kerek. Sebebi ártúrli materıaldyq jáne moraldyq qoldaý adamnyń boıyndaǵy qaýip-qaterdi azaıtyp, raıynan qaıtarýǵa septigin tıgize alady», deıdi T.Braýn.
Amerıkalyq psıholog Djameıka Falkoner «Adamdardyń bolashaqqa degen úmitsizdigin sezseńiz, onda bul úreı týdyrýy kerek. Súıikti isine qyzyǵýshylyǵy azaısa, mundaı adamdardy da joǵary táýekel tobyna jatqyzýǵa bolady. Kóńil kúıińiz ornynda bolmasa, uzaq bógelmeı birden jaqyndardan kómek surap, psıhologterden keńes alǵan jón. Eń mańyzdysy, qoǵamdaǵy keleńsizdikke nemese áleýmettik jelidegi baılardyń ertegige bergisiz ómirin kórip, ózińmen salystyrý durys emes. Mundaıdy júrekke jaqyn qabyldaý kúızeliske túsiredi», dep sanaıdy. Al ıtalııalyq psıhıatr Narko Sarkopıan oqýshynyń sabaq úlgerimi kúrt tómendep, sebepsizden sebepsiz eki kún sabaqqa kelmese, bul balamen jumys isteý qajet ekenin jetkizgen. Sebebi adam «men ómirden sharshadym» dep aıtqan kúnnen bastap bul adam qaýipti aımaqta dep esepteletin kórinedi.
Bir sózben aıtqanda, densaýlyǵynda psıhologııalyq jáne fızıkalyq kemistigi bar adamdar da, tipti on eki múshesi saý, oı-órisi keń jandardyń ózine jan jylýy sezilmese, ómirge degen ókpesi ózin-ózi óltirýmen aıaqtalady eken. «Jaqsy sóz – jarym yrys» degendeı, kúıbeń tirlikte jany jalǵyzsyraǵan jaqyndarǵa jylý syılaı alsaq, sýısıd jasaǵandardyń statıstıkasyn azaıtýǵa úles qosar ma edik, kim bilsin?
