Ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý degenimiz – ónertabysty óndiriske engizip, ony qoǵam men ekonomıkanyń kádesine jaratý, ıgiligin kórý. Ázirge aldymyzǵa taýdaı maqsat qoıǵanymyzben, ónertabystyń kópshiligi qaǵaz betinde qalyp jatyr.
Jaqynda ǵylymdy kommersııalandyrýdyń I Eýrazııalyq forýmynda Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Darhan Ahmed-Zakı ǵylymı-ınnovasııalyq damýdy aldyńǵy qatarǵa shyǵaryp, ǵylym men bıznesti ónimdi etý úshin tıimdi ekojúıe qurýǵa kúsh salyp jatqanyn jetkizdi. Bul úrdiste «Ǵylym qorynyń» mańyzyn atap ótken vedomstvo ókili jylyna 70 jobanyń qoldaý tabatynyn atap ótti. Munymen qosa ǵalymdardy kásipkerler, iri ónerkásippen yqpaldastyrýda ártúrli keńes júıesi qalyptasyp keledi. Kelesi qadam Ǵylym men tehnologııa týraly zańnyń qabyldanýymen jańa qarjylyq jáne qarjylaı emes quraldardy engizý múmkindigi nyǵaımaq. Jańa quqyqtyq quraldar men qoldaý baǵdarlamalary, qarjy mehanızmderi endi-endi nátıjesin berip keledi.
– Ǵylymdy qoldaýdyń memlekettik sharalary memlekettik organdar, joǵary oqý oryndary jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttary ázirlegen baǵdarlamalar, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjesin kommersııalandyrýǵa bólingen grant esebinen júzege asyp keledi. Biraq osyǵan qaramastan, áli kúnge deıin ǵylymı zertteýden bastap, onyń nátıjesin kommersııalandyrýǵa deıingi tolyqqandy ekojúıe qalyptaspaı otyr, – dedi osy forýmda UǴA prezıdenti, akademık Aqylbek Kúrishbaev.
Akademıktiń pikirine súıensek, ázirlemeler men zertteýlerge ketetin shyǵyndar, sondaı-aq tehnıkalyq jetistikter tehnologııalyq daıyndyq deńgeıimen baılanysty. Ǵylymı zertteýlerge negizdelgen tehnologııalyq daıyndyq deńgeıiniń erte kezeńi asa qymbatqa túspeıdi. Ol granttyq jáne baǵdarlamalyq maqsatty jáne kommersııalyq qarjylandyrýmen jabylyp, onyń barysynda jańadan ázirlengen tehnologııalyq jobalar da synaqtan ótedi. Al zertteýler men tolyqtaı kommersııalyq qarjylandyrý arasyndaǵy alshaqtyq saldarynan kommersııalyq jetistikke jetý aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyraıdy. Qoldaý mehanızmderiniń joqtyǵynan, ǵylymı qyzmet nátıjesine osy alshaqtyq kedergi keltirip otyr. Osylaısha, jańalyqtar men ázirlemelerdiń 90 paıyzdan astamy ınnovasııada, eldiń ekonomıkasy, qoǵamnyń baılyǵy men qundylyǵyna aınaldyra almaı otyrmyz.
– Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy iske asyrý strategııasynda salynǵan qarjynyń ár tıynyn tıimdi jaratý kerek. Ol úshin ǵylymı jobalardy iske asyrý turaqtylyǵy men sońǵy maqsatqa jetýdiń mehanızmderi men úrdisterin túzý qajet. Ǵylymdy qarjylandyrý saraptamasy kórsetkendeı, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar IJО́-niń 0,14 paıyzyn qurap otyr. Biraq tolyqqandy damý úshin munyń ózi azdyq etedi. Osyǵan baılanysty qarjyny ádiletti bólýde de másele týyndaıdy. Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrýdyń negizgi bóligi Astana jáne Almaty qalalarynda shoǵyrlanǵandyqtan (76,8 paıyz), aıtarlyqtaı sáıkessizdikterge jol berilip otyr. Sonymen qatar ǵylymı ınfraqurylym da kóńil kónshitpeıdi. Ǵalymdardyń 44 paıyzynyń zamanaýı qurylǵylarǵa qoly jetpeı júr, – deıdi akademık.
Al kóterilgen máseleni sheshý úshin ǵylym men kommersııalandyrýdyń turaqty ekojúıesin qalyptastyrý, normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý, úzdik álemdik tájirıbege súıene otyryp, qajetti ınfraqurylym men jaǵdaılar jasaý jónindegi bastamalardy batyl damytyp, iske asyrý qajet.
Ǵylym men ınnovasııanyń damýyna keri áser etip otyrǵan birqatar syn-qaterlerdi atap ótken UǴA vıse-prezıdenti, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Abaı Serikqanov birinshiden, qarjynyń jetkiliksizdigin, ekinshiden, ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrýdaǵy ınfraqurylym men mehanızmderdiń kemshindigin alǵa tartty.
– Elimizde ǵylymdy damytý men ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjesin kommersııalandyrýdaǵy basty másele – ǵylym, bıznes, óndiristiń ózara baılanysynyń álsizdigi. Bıznestiń ǵylymdy ınvestısııalaýǵa qulyqsyzdyǵy, ǵylymǵa degen senimsizdigi. Saldarynan ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń kóptegen nátıjeleri qajetsiz bolyp, óndiriske enbeı qalyp jatyr. Salystyrmaly túrde alǵanda, ekonomıkasy damyǵan elderde zertteýler men ázirlemelerdi 60-75 paıyz kásipkerlik sektor qarjylandyrsa, memlekettik bıýdjet shyǵyndardyń 40 paıyzyn ǵana qamtamasyz etedi. Eger de Izraılde memlekettik qor 8,9 paıyzdy qurasa, kásipkerlik qoldaý – 40,0 paıyz, Koreıada – 22,8 – 76,1, AQSh-ta – 19,9 – 68,9 paıyz, – dedi A.Serikqanov.
Respýblıkada ǴZTKJ-ny yntalandyrý men qoldaýda memlekettik qarjylandyrý mańyzdy ról atqarady. Bul bárinen buryn jańa ǵylymı bilimdi jolǵa qoıý aýqymdy ınvestısııany talap etetindigin kórsetse, al onyń kommersıalanýy men tabys berýine kepildik múlde joqtyń qasy. Bul kásipkerlik sektordyń ǵylymı zertteýler salasyna ınvestısııa salýǵa belsendiligine kedergi keltiredi. Olardyń táýekelderge qulyqsyz bolyp otyrǵany da sondyqtan bolar. Nátıjesinde, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý tómen deńgeıde qalyp qoıýda.
– Biz ǵylymı ınfraqurylymdy damytý qajettiligi týraly jıi aıtyp júrmiz. Alaıda ýnıversıtetter grant alǵanyna qaramastan, jabdyqtalý deńgeıi tómen, basym kópshiliginde zerthanalary eskirgen. Bul sapaly zertteýler júrgizýge kedergi keltiredi. Sondyqtan osy tásildi ózgerte otyryp, ýnıversıtetter aımaq ekonomıkasy úshin qoldanbaly mindetterdi sheshe alatyn zamanaýı zerthanalar men ǵylymı ortalyqtar qurýǵa ınvestısııa salýǵa tıis. Bul iske ınnovasııalar men jańa tehnologııalarǵa qyzyǵýshylyq tanytqan kásipkerler aıtarlyqtaı úles qosa alady. О́kinishke qaraı, kóptegen kásiporyn otandyq ázirlemelerdiń áleýetin paıdalanýdyń ornyna sheshimderdi shetelden ımporttap otyr. Budan shyǵýdyń joly ónerkásiptik kásiporyndarmen tyǵyz ózara is-qımyl jasaıtyn ýnıversıtetter bazasynda ǵylymı ınnovasııalyq klasterler qurý qajet. Mundaı klasterler metall óńdeýmen, materıaltanýmen, ekologııamen, aýyl sharýashylyǵy kesheni jáne belgili bir aımaqqa qatysty basqa da ózekti baǵyttarǵa qatysty ázirlemelerge nazar aýdarýy tıis, – dedi ǵalym.
– Búginde Almatyda 50-ge jýyq joǵary oqý orny bar. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ǵylymı ortalyqtardyń sany 200-ge jýyqtaıdy. Bıznestiń 200 myńǵa jýyq túrinen kásiporyndar jumys istep jatyr. Iаǵnı elimizdiń ǵylymı áleýetiniń 70 paıyzy jáne el bıznesiniń 30 paıyzǵa jýyǵy ońtústik astanada ornalasqan. Sondyqtan ǵylym men bıznesti ıntegrasııalaýdyń orasan zor áleýeti bar, elimizdegi ǵylym men bıznestiń ıntegrasııasynyń lokomotıvine aınala alatyn Almatyda ǵylymı-tehnologııalyq, ınnovasııalyq klaster qurýǵa esh kedergi joq, – deıdi kásipker, Ǵylymdy kommersııalandyrý odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Jumabaı Dilmanov.
Onyń pikirinshe, dúnıejúzindegi kez kelgen ınnovasııalyq klasterdiń ózegi – álemdik tájirıbede synalǵan, ekojúıege sáıkes ǵylymdy kommersııalandyrýdy júzege asyratyn ǵylymı-tehnologııalyq parkter, tehnologııalar, transfert ortalyqtary, bıznes-ınkýbatorlar, akseleratorlar. О́kinishke qaraı, elimizde mundaı ekojúıeni qurýmen aınalysyp jatqan eshkim joq. Ǵylymdy kommersııalandyrýǵa, granttyq qarjylandyrýǵa jyl saıyn bólinetin memleket qarjysy mardymsyz. Al ǵylymdy kommersııalandyrýǵa beriletin memlekettik granttar ǵylym men bıznesti ıntegrasııalaý máselesin tolyqtaı sheshe almaıtyny anyq. Ol úshin bizge ınvestorlar men jeke bıznestiń qarajaty qajet. Al startaptardy jasamaı, tek qana ǵalymdar jasaǵan ǵylymı jobalardyń maǵynasyz kórmesinen, keıbir basshylardyń standarttalǵan esep berýlerinen, konferensııalardan esh nátıje shyqpaıdy. Joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda, ákimshilikterdegi plenarlyq otyrystarda ǵylymdy kommersııalandyrýdyń ekojúıesi týraly boljanǵan emes, jasalǵan jumystyń nátıjesi egjeı-tegjeıli taldanýǵa tıis. Bizge ekojúıeni jasaýǵa, qalyptastyrýǵa, ǵylymı ıdeıany, ǵylymı ázirlemelerdi operasııalyq bızneske aınaldyrýdy naqty biletin mamandar qajet. Álem jeldeı esip emes, sáýledeı júıtkip, damyp barady. Osyǵan oraı ǵylym men bıznes ıntegrasııasynyń ekojúıesin qurýǵa shuǵyl túrde kirispesek, elimiz ǵylymı tehnologııalyq turǵyda artta qalýy múmkin.
Osy oraıda shetel tájirıbesinen mysaldardy alǵa tartqan J.Dilmanov «2011 jyly reseılik «Skolkovo» qorynyń sarapshylary AQSh, Eýropa, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Qytaıdaǵy dúnıe júzindegi otyz ınnovasııalyq ortalyqtyń tájirıbesin zerttep, «Innovasııalyq ortalyqtardy qurý jáne damytý boıynsha nusqaýlyqty» jarııalady. Sonyń negizinde búginde Reseıde tıimdi sheteldik tájirıbe negizinde qurylǵan 100-den astam ǵylymı-tehnologııalyq tehnopark pen ınnovasııalyq ortalyq tabysty jumys istep jatyr», deıdi ol.
Kásipker sheteldik tájirıbege súıenip, jergilikti atqarýshy bılik ınnovasııalyq ortalyqtar qurýdy óz moınyna alǵan derekterdi nazarǵa aldy. Mysaly, Fransııada – Monpelede, Fınlıandııada – Oýlýda, Belorýssııada – Breste. Atalǵan qalalar negizinen ónerkásiptik damýdan artta qalǵan shalǵaı aımaqtar edi. Bul qalalardyń basshylary jergilikti atqarýshy organdardyń qarjysyna ınnovasııalyq ortalyqtar qurýdy óz mindetine alyp, óz aımaqtaryn damýdyń joǵary tehnologııalyq deńgeıine jetkize aldy. Elimizde qurylyp jatqan habtar, ókinishke qaraı, farmasııa, bıotehnologııa, nanotehnologııa, taǵy da basqa saladaǵy ǵalymdardyń ǵylymı ázirlemelerin ónerkásiptik kólemde shyǵaratyn ǵylymı-tehnologııalyq parkter emes. AQSh eldiń joǵary tehnologııalyq, ınnovasııalyq damýyn ulttyq ıdeıaǵa aınaldyryp úlgerdi. Onyń jarqyn mysaly álemge aıan. Endeshe, elimiz dál sondaı joǵary tehnologııalyq memleketke aınalýy úshin úkimettiń, mınıstrlikterdiń, ákimderdiń, ǵylymı ortalyqtardyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń kúsh-jigeri qajet. Damyǵan elderde oǵan keminde 15 jyl ketti. Sondyqtan shydamdyqpen, damyǵan elderdiń úzdik tájirıbesin paıdalana otyryp, elimizdi joǵary tehnologııalyq elge aınaldyrýǵa shuǵyl kirisý qajet.
ALMATY
