Tóleýbaı ata men Dárish áje
Ulttyq platforma jasaqtaý kerek
Reseı tarıhshylary Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ár kún, ár aı, ár jylyn saralap, maıdan dalasynda qan keshken azamattardyń dáıek-deregin qalyń buqaraǵa jetkizý jumysyn júıeli júrgizip jatyr. Qazir tipti Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk qalasynda ornalasqan Ortalyq arhıvindegi «qupııa» dep belgi soǵylǵan qujattar da ashylyp, maıdannyń biz bilmeıtin syrlary jarııalana bastady. Al bizde she?
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty jan-jaqty zerttep, shynaıy baǵa berýdiń mańyzy óte zor ekenin aıtqan edi. Osy oraıda sum soǵys kezinde sheıit ketip, qaıda jerlengeni belgisiz sarbazdardyń joqtaýshysy bolyp júrgen «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi jóninde keńinen toqtalǵymyz kelip otyr. Bul birlestik tóraǵasynyń orynbasary Ábýbákir Smaıylovpen sóıleskenimizde, uıymnyń qurylǵanyna 5 jyl tolǵanyn, uıym saıtyna 2019 jyldan beri 9 myńnan asa ótinish túskenin, 4 myńnan asa sarbazdyń jerlengen jeri men jeke tulǵalary anyqtalǵanyn, 19 sarbazdyń súıegin elge ákelip, áskerı qurmetpen qaıta jerlengenin aıtty.
«Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan batyrlarymyz týraly derekterdi izdeý, jınaý, qorytý jumysy ári qaraı jalǵasa beredi. Qazir elimizde maıdanger ata-babalary týraly derek izdeýshi urpaqtardyń sany 2 mln adamnan asady. Atalary týraly aqparat izdegen sol 2 mln azamatymyzǵa kómektesetin ulttyq platforma, ıaǵnı elektrondy bazamyz joq. Bul jóninde Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın Parlament minberinen másele kóterip, tipti atalǵan ulttyq platformany qarjylandyrýdy bıýdjetke artyp qoımaı, «Qazaqstan halqyna», «Samuryq-Qazyna» sekildi qorlar arqyly júzege asyrýǵa bolatyny týraly usynys ta aıtqan edi», deıdi Á.Smaıylov.
Qazaqstannan maıdanǵa attanǵan 1 mln 300 myńnan asa bozdaqtyń árqaısysynyń óz taǵdyry bar. Ol taǵdyrlarǵa jan bitirip jan-jaqty zerttep, tasqa qashaý – búgingi urpaqtyń mindeti. Máselen, osy maqalany jazý barysynda reseılik elektrondy derekqorlar arqyly týys atamyz Beısen Sárkeev týraly málimetter izdep kórdim. Aýyldastar «Brıgadır Beısen» dep ataıtyn qarapaıym ǵana qara shal 1944 jyldyń 27 jeltoqsanynda Lıtvııanyń Mýsenıekı degen aýdanynda bolǵan túngi shaıqasta qarsylas taraptyń qatardaǵy 12 áskeri men 1 ofıserin, bir pýlemet hám bir tankti joıyp jiberip, osy erligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenin alypty.
17 jasynda ózi suranyp soǵysqa attanǵan ekinshi týys atamyz Anarbek Baıtýov 1944 jyldyń 20 qyrkúıeginde óz ómirin qaýip-qaterge tige otyryp, 16 arba snarıadty tıisti jerge aman-esen jetkizip, 7 jaý áskeriniń kózin joıyp, ol da keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordenin qadapty. Bul az bolsa, Anarbek ata 1945 jyldyń 10 aqpany kúni jeke avtomatymen 20 jaý áskerin joıyp, «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.
Beısen, Anarbek atalarymyz bertinge deıin ómir súrdi. Qazaqtyń qarapaıym qara shaldarynyń kózsiz batyr bolǵanyn qazirgi aýyldaǵy urpaqtary da jete bilmeıdi. Mundaı derekter tek osy eki atamyzǵa ǵana tıesili emestigi taǵy anyq. Demek, Á.Smaıylov aıtqan jaýyngerlerdiń qujattaryn, derekterin zerttep, júıelep arnaıy ulttyq portalǵa jınaý qajettigin osydan-aq ańǵarýǵa bolatyndaı.
Joqshy Aıgúl
«Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi 2019 jyldan beri 9 myńnan asa ótinish qabyldap, 4 myń sarbazdyń jerlengen jeri men jeke tulǵalaryn anyqtaǵanyn derek retinde aıttyq. Endi osy derekke atalǵan qoǵamdyq uıymnyń bir ǵana eriktisiniń mysalymen jan bitirip kórsek.
Almaty oblysynyń ortalyǵy Qonaev qalasynda turatyn erikti Aıgúl Aıtovamen suhbattasqanymyzda: «2000 jyldardyń basynda teledıdardan «Jdı, menıa», «Barmysyń, baýyrym?» degen sekildi baǵdarlamalardy úzbeı kórýshi edim. Tipti, birde «Jdı, menıa» habaryna «Tegin erikti bolýǵa daıynmyn, meni komandalaryńyzǵa alsańyzdar» dep Máskeýge hat ta joldaǵanmyn. Iаǵnı bala kezimnen artynda joqtaýshysy joq adamdardy izdeýdi janym qalap turatyn», dep bastady áńgimesin.
Belsendiniń anasy
Raıhan Ádilbaıqyzy
«Anam Raıhan Ádilbaıqyzy soǵystan qaıtpaı qalǵan ákesin jıi eske alýshy edi. Anamnyń aıtýynsha, ájemiz «aman-esen oralady» dep ulyn ómir boıy kútip, jylaı-jylaı kózi kórmeı qalypty. Osyndaı áńgimelerdiń áseri bolar, naǵashy atam Ádilbaı Jarlyǵapov týraly izdenip, on shaqty jyl buryn biraz málimet taptym. Naǵashy atam soǵysqa qazirgi Jetisý oblysynyń Sarqan aýdanyna qarasty Shatyrbaı aýylynan attanyp, Stalıngrad shaıqasyna qatysypty. 1943 jyldyń 7 qańtarynda aýyr jaraqattan qaza tapqan. Reseıdiń Volgograd oblysynyń Dýbovskıı aýdanyna qarasty Loznoe degen aýylyna jerlenipti. Anam naǵashy atamnan qalǵan jalǵyz tuıaq edi. Ákesi maıdanǵa ketken kezde qyrqynan da shyqpaǵan. Atam týraly derekterdi tapqan sáttegi anamnyń kóz jasyn kórip, atalarynyń málimetterin izdeıtinderge qolushyn sozý kerek ekenin tereń túsindim. Sodan beri derek izdegen qanshama adamǵa kómektestim. Osydan 4 jyl buryn «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń jumysymen tanysyp, atalǵan uıymǵa erikti retinde tegin qyzmet ete bastadym», deıdi A.Aıtova.
Jantas atanyń aıan túsi
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, habar-osharsyz ketken bozdaqtardy izdeý úshin kez kelgen azamat aldymen «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń saıty arqyly ótinim berse bolady. Sizdiń ótinimińiz bazaǵa tirkelip, eriktiler ár sarbazǵa qatysty málimetterdi jeke-jeke izdeýdi bastaıdy. Dál osyndaı jolmen birde atalǵan uıymǵa Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanynda turatyn Jantas Aıtýǵanov degen aqsaqaldan ótinim túsken.
Jantas Aıtýǵanov atasynyń fotosymen tur.
Kolpına, baýyrlastar zıraty
Qyzylorda oblysynyń turǵyny Jantas Batyrhanulynyń aıtýynsha, maıdanda iztúzsiz joǵalǵan kishi ákesi (ákesiniń inisi) týraly málimet izdep, uzaq jyldar boıy suraý salmaǵan jeri, ótinish jazbaǵan mekemesi qalmapty. Áskerı komıssarıattar men arhıvterge jibergen hattardan mardymdy jaýap kelmegen. Kishi ákesiniń jambasy jerge tıgen qabirdi tapsam degen úmiti birjola úzilip, izdenýden ábden beti qaıtqan sátte tús kóredi. Túsinde Jantas ata ný jynys orman ishin aralap júr eken. Kenet shalǵyn shóptiń arasynda tas jatqanyn baıqaıdy. Álgi tasty shóp-shalamnan arshyp qalsa, maıdan dalasynda sheıit ketken jaýyngerlerdiń aty jazylypty. Olardyń arasynda ózi izdep júrgen Aıtýǵan Medelhanovtyń da tegi qashalypty. Dál osy sátte kishi ákesiniń elesi kózine kórinip, «Meni izdeseń, aldymen Zýbov degen jaýyngerdi tap» deıdi de ǵaıyp bolady.
Jantas Batyrhanuly aıan tústen keıin qaıta izdenýdi bastap, «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigine júginedi. Bul jumysty uıym Aıgúl Aıtovaǵa tapsyrady.
«Qolymyzda Aıtýǵan Medelhanovtyń 1941 jyly qarashada Lenıngrad (Sankt-Peterbýrg) túbinde qaıtys bolǵany týraly jalǵyz derek boldy. Biz aıan túske súıenip, Lenıngrad mańynda sheıit ketken bozdaqtardyń ishinen Zýbov degen adamdy da izdedik. Zýbovty izdep otyrǵanda Lenıngrad mańyndaǵy Kolpıno atty shaǵyn qalada qaza taýyp, baýyrlastar zıratynyń jerlengen onnan asa qazaqtyń tizimi shyqty. Men onyń bárin qaǵazǵa túsirip aldym», deıdi A.Aıtova.
Qysqasyn aıtqanda, Zýbovty izdeý arqyly qyzylordalyq Jantas aqsaqaldyń kókten suraǵany jerden tabylyp, kishi ákesiniń zıratyn tapqan. Súıinshi habardy estı sala Jantas aqsaqal Botagóz atty qyzyn alyp, Lenıngrad oblysyna baryp, baba rýhyna taǵzym etip, qabiriniń basyna týǵan jerden bir ýys topyraq salyp, quran oqytyp, jany jaı taýyp elge qaıtypty.
O dúnıede tabysqan qudalar
A.Aıtova aıan tústegi Zýbovty izdep otyryp tapqan qazaq sarbazdary týraly málimetterdiń bárin áleýmettik jelilerge júktegen. Whatsapp toptar arqyly urpaqtaryn izdep, saýyn aıtqan. «Bir kúni Álbatyr Jabaǵyuly men Qoshqar Qulmaǵambetuly atty maıdangerlerdiń urpaǵy Batyr Tóleýbaıuly degen kisi habarlasty», dep jalǵady áńgimesin belsendi.
1942 jyldyń mamyr aıynda Álbatyr Jabaǵyuly Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanyna qarasty Jańaturmys aýylynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, sol jyldyń 3 qyrkúıeginde Lenıngrad qalasy mańynda sheıit ketken eken. Al Qoshqar Qulmaǵambetuly da sol jyly, sol kúni atalǵan aýdannyń Chapaı aýylynan ásker qataryna shaqyrylyp, ol da 1942 jyldyń 3 qyrkúıeginde qaza taýypty.
Álbatyrdyń artynda Tóleýbaı atty 6 jasar ul, Qoshqardyń artynda besiktegi Dárish atty qyz qalǵan.
1962 jyly ákelerin soǵys jalmaǵan eki jas otaý qurady. Uzaq jyl baqytty ǵumyr keship, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrady. Tóleýbaı aqsaqaldyń ómir boıy ákesiniń zıratyn izdegen. Ákesiniń hám qaıyn atasynyń qabirine táý etip, quran baǵyshtaýdy armandap, Qazaqstan Qorǵanys mınıstrliginen bastap, Reseı Qorǵanys mınıstrligine qarasty mekemelerdiń bárine hat jazǵan. Biraq ákesiniń zıraty týraly esh málimet tappaı, ómirden ótedi. Ákesiniń armanyn oryndaýdy Batyr Tóleýbaıuly jalǵastyryp, izdenýdi toqtatpaıdy. Sóıtip júrgen kezde Aıgúl Aıtovanyń málimetine kezikken.
Eń qyzyǵy sol, bolashaq qudalardyń 1942 jyldyń 3 qyrkúıeginde Lenıngrad mańynda Kolpıno qalasynda dám-tuzy taýsylyp, ekeýi 34-35 nómirli qabirlerge qatar jerlenipti.
«2023 jyly baýyrlastar zıratynda jerlengen soldattardyń tiziminen eki atamyzdyń da aty-jóni qatar shyqty. Mundaı tańǵajaıyp oqıǵa úsh uıyqtasań da túsińe kirmeıdi ǵoı. Anamyz 83 jasynda perzenttik paryzyn ótep, Reseıdiń Sankt-Petergýrg qalasy mańyndaǵy Kolpıno aýdanynyń ortalyǵyndaǵy zıratqa baryp, quran baǵyshtap qaıtty. Eki atamyzdyń árýaǵy rıza bolsyn dep qabirleriniń basyna kók tasyn qoıdyq», deıdi Batyr Tóleýbaıuly.
Aıan tús Jantas aqsaqaldyń kishi ákesi Aıtýǵan Medelhanovty ǵana emes, qatar jerlengen qos quda týraly qupııany ashýǵa da septigi tıgen. Biz bir ǵana eriktiniń basynan ótken mıstıkaǵa toly hıkaıany baıandadyq. Al atalarynyń amanatyna adaldyq tanytyp júrgen basqa da belsendilerdiń tapqan derekteri osyndaı áserli bolaryna shúbá joq.
Soǵys órti qazaq dalasyn da sharpyǵan
«Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Ábýbákir Smaıylov Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń órti elimizdiń batysyn da sharpyǵanyn tilge tıek etti. Ol Oral óńiri arqyly Stalıngrad maıdanyna oq-dári, qarý-jaraq, dári-dármek pen jaralylardy tasıtyn eshelondar ótkenin, áýe qorǵanysy shtabtarynyń derekteri Shonǵaıǵa – 24, Saıqynǵa – 36, Jánibekke 40-qa jýyq áýe shabýyly jasalǵanyn, jaý áskeriniń sol shabýyldary saldarynan 300-ge jýyq beıbit turǵyn men áskerıler opat bolyp, shamamen 250 adam jaralanǵanyn (naqtylanbaǵan derek) aıtty.
«Atamnyń amanaty» uıymy derekterine qaraǵanda, soǵys órti sharpyǵan qazaq dalasynda 50 baýyrlastar zıraty bar eken. О́kinishtisi, marqumdar qalaı bolsa solaı jerlengen. 2020 jyldyń qyrkúıek aıynda «Atamnyń amanaty» uıymy óz qarajaty esebinen Batys Qazaqstan oblysy Bókeı orda aýdanynda qazba jumysyn júrgizip, áýe shabýylynan qaza tapqan 17 jaýyngerdiń súıegin tapqan. Máıitterge saraptama jasalyp, jaýyngerlerdiń aty-jónderi anyqtalǵan. 17 jaýyngerdiń bári de – Reseı azamaty. Uıym qoldaǵy derekterdi Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine jibergen.
«Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Bókeı orda aýdanynda №372 jáne №365 beketteri boıynda qazba jumystaryn júrgizip, tolyq zerttep, soǵys órti sharpyǵan qazaq dalasyndaǵy aqtańdaq betterdi birjola jabý kerek. Bul jóninde Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-maıor Shaıh-Hasan Jazyqbaevqa da málimdegen edik», deıdi Á.Smaıylov.
Búginde «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi úsh baǵyt boıynsha keshendi jumys istep jatyr. Birinshi baǵyt boıynsha uıym arhıvter, túrli portaldar men qaýymdastyqtar arqyly maıdangerler týraly derekterdi izdeıdi.
«Soǵys kezinde qujattardyń deni qolmen toltyrylǵan. Qujatty jazǵan azamattardyń saýattylyq deńgeıine de syn aıta almaısyz. Iаǵnı, birinshiden, qazaqy ataýlardy qalaı estise, solaı jazǵan. Sol qate jazylǵan aty-jónder kimge tıesili ekenin anyqtaý da qıyndyq týǵyzyp jatyr. Mysaly, qazaqta at tergeý degen dástúr bar. Jeńgeleri qoıǵan atpen qujaty toltyrylǵan azamattar bar. Tipti, Ospanov degen jaýyngerdiń Osıpovqa aınalyp ketkenin de anyqtadyq», deıdi ol.
Ekinshi baǵyt – maıdan dalasynda tikeleı qazba jumystaryn júrgizý. Uıym eriktileri jyl saıyn Kalýga oblysynda ótetin «Batys maıdany. Varshava tasjoly» halyqaralyq áskerı-tarıhı ekspedısııasyna qatysady eken. «Atamnyń amanaty» uıymynyń eriktileri byltyr Aqmola oblysynda jasaqtalǵan 387-atqyshtar dıvızııasy shaıqasqan Ýlıanovsk aýdanyna baryp, eskertkish belgi ornatyp qaıtypty. Uıym osyndaı qazba jumystary nátıjesinde aty-jóni anyqtalǵan múrdelerdi tizimdep otyrady. Eriktiler marqumdardyń týystaryn taýyp, súıegin elge ákelip jerleý isin de uıymdastyrady. Osyǵan deıin uıym 19 maıdangerdiń máıitin týǵan jerine ákelip, arýlap jerleýge muryndyq bolǵan. Jalpy, Kalýga baǵytynda bes qazaq dıvızııasy soǵysqanyn eskersek, soǵys dalasynda úıindi astynda qalǵan qanshama bozdaqtyń deregi tabylaryn baǵamdaı berińiz.
Úshinshi baǵyt – maıdangerlerdiń el ishindegi týystaryn izdestirý. Uıym Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sheıit ketkenderdiń deregin tek Reseı aýmaǵynan emes, búkil Eýropa memleketterinen (Serbııa, Majarstan, Germanııa, Polsha, Latvııa jáne taǵy basqa elderdi) izdeý qajet ekenin aıtady.
«Qazaqstannan soǵysqa attanǵan maıdangerler jeńis jolymen Berlınge deıin barǵany anyq. Tipti, birazy tutqynǵa túsip, konslagerlerde qaza tapqan. Sondyqtan da iz-túzsiz ketkenderdi izdeýdiń aýqymyn keńeıte beremiz», deıdi uıym belsendileri.
Súıegi qazirgi Reseı aýmaǵynan syrt memleketterde qalǵan 20 myńǵa jýyq otandasymyzdyń tizimi bar eken. Uıym sol tizimdi oblys-oblysqa bólip, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýdy bastapty.
«Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde iz-túzsiz ketken otandastarymyzdy júıeli túrde joqtap júrgen jalǵyz uıym. Týǵan jerinen bir ýys topyraq buıyrmaı, sheıit ketken sarbazdardy taýyp, buqara jumysyn aqysyz atqaryp júrgen Aıgúl Aıtova, Meıirhan Nurhaıdarqyzy, Farıda Úshkempirova, Gúlnar Qanafına jáne Gúlnar Toqtamysova sııaqty belsendilerdiń árqaısysyna qazaq halqynyń atynan alǵys aıtqymyz keledi. Sebebi osy eriktilerdiń arqasynda sum soǵystyń biz bilmeıtin áli talaı syry ashylary anyq.
